Dầu thông (turpentine) từ lâu đã là một nguyên liệu quen thuộc trong nhiều loại cao xoa bóp dân gian dùng cho các chứng đau mỏi khớp, bầm tím hoặc căng cơ sau lao động nặng. Nhiều người thường truyền tai nhau rằng chỉ cần thoa một chút dầu thông lên vùng khớp sưng là cảm giác nhức mỏi sẽ biến mất nhanh chóng. Tuy nhiên, liệu tác dụng giảm đau của loại tinh dầu này là thật hay chỉ là hiệu ứng đánh lừa cảm giác nhiệt trên da?

Câu trả lời ngắn gọn là dầu thông và hoạt chất chính của nó thực sự có đặc tính sinh học giúp giảm đau và ức chế viêm [1], [2]. Dù vậy, phần lớn tác dụng được ghi nhận thông qua cơ chế kích ứng ngược tại chỗ cùng các thử nghiệm tiền lâm sàng trên mô hình động vật, trong khi nguy cơ gây viêm da tiếp xúc và độc tính tế bào vẫn là rào cản lớn cần lưu tâm [2], [3].

Tinh dầu thông tác động lên vùng đau theo cơ chế nào?

Dầu thông thu được từ quá trình chưng cất nhựa của các loài cây thông (conifers), trong đó hai hoạt chất monoterpene chiếm ưu thế lớn nhất là alpha-pinene và beta-pinene [4]. Khi thoa lên da, các chế phẩm chứa nhựa thông hoạt động như một chất gây xung huyết da (rubefacients), chất gây kích ứng và chất kích ứng ngược (counter-irritants) [2]. Hoạt động này làm tăng lượng máu lưu thông đến khu vực bôi thuốc, từ đó có thể tạo điều kiện thuận lợi cho việc hấp thu các chất chuyển hóa thứ cấp có khả năng kháng viêm [2].

Ở mức độ phân tử, alpha-pinene đã được chứng minh có khả năng can thiệp trực tiếp vào chuỗi phản ứng viêm trong cơ thể [5]. Trong nghiên cứu tế bào đại thực bào phúc mạc chuột bị kích thích bởi lipopolysaccharide (LPS), alpha-pinene làm giảm đáng kể sự sản sinh các chất trung gian gây viêm gồm interleukin-6 (IL-6), yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và oxit nitric (NO) [5]. Đồng thời, chất này ức chế sự biểu hiện của enzyme tổng hợp oxit nitric cảm ứng (iNOS) và cyclooxygenase-2 (COX-2) [5]. Tác dụng chống viêm này đạt được nhờ sự ức chế con đường truyền tín hiệu protein kinase kích hoạt bởi mitogen (MAPKs) và phức hợp nhân kappa B (NF-kappaB) [5].

Bên cạnh đó, việc bôi ngoài da hoạt chất alpha-pinene cũng cho thấy khả năng ức chế trực tiếp sự thâm nhiễm tế bào viêm do các kích thích cảm thụ đau gây ra, cũng như ngăn chặn hiện tượng biểu hiện quá mức của enzyme COX-2 tại mô da [1]. Khi hiện tượng viêm và dòng thác truyền tín hiệu đau bị ngắt đoạn, cảm giác nhức buốt tại cơ xương khớp sẽ thuyên giảm [1], [5].

Các bằng chứng khoa học từ mô hình thực nghiệm

Nhiều nghiên cứu thực nghiệm đã đo lường cụ thể hiệu quả giảm đau và chống phù nề của alpha-pinene cũng như các phân đoạn chiết xuất từ nhựa thông [1], [2].

Năm 2016, một nghiên cứu trên mô hình chuột bị phù tai do xylene và phù bàn chân sau do formalin đã đánh giá tác dụng kháng viêm, giảm đau tại chỗ của alpha-pinene [1]. Kết quả nhuộm mô học cho thấy việc bôi tại chỗ hoạt chất này giúp giảm sưng phù và ức chế sự biểu hiện quá mức của COX-2 trên da chuột [1]. Đặc biệt, khi alpha-pinene được phối hợp cùng linalool và 1-octanol, hiệu quả ức chế viêm và giảm đau vượt trội hơn hẳn so với khi dùng từng đơn chất riêng rẽ [1].

Một tài liệu tổng quan công bố năm 2011 phân tích các bài thuốc cổ truyền từ Cyprus đã dẫn chứng tác dụng giảm đau của chiết xuất ethanol từ nhựa thông thô (Pinus nigra ssp. pallasiana) [2]. Trong thử nghiệm phản ứng quặn đau ở chuột gây ra bởi axit axetic, chiết xuất này thể hiện tác dụng giảm đau phụ thuộc liều ở mức 25 mg/kg [2]. Khi nâng liều chiết xuất lên 50 mg/kg, hiệu quả giảm đau tương đương với thuốc giảm đau metamizol ở liều 200 mg/kg [2].

Cũng trong tài liệu năm 2011, một thành phần diterpene chính trong phần không bay hơi của nhựa thông Pinus brutia là axit abietic đã được thử nghiệm bôi ngoài da trên mô hình chuột bị phù tai do TPA [2]. Axit abietic bôi tại chỗ làm giảm phù nề rõ rệt tùy theo liều lượng, trong đó liều cao nhất 1 mg/tai cho mức ức chế sưng viêm đạt tới 74,8%, gần tiệm cận với mức ức chế xấp xỉ 90% của thuốc chống viêm kinh điển indomethacin (ở liều 0,5 mg/tai) [2]. Hơn nữa, việc tiêm màng bụng dịch chiết ethyl-acetate từ vỏ cây P. brutia ở liều 75 và 100 mg/kg cũng ức chế sưng phù bàn chân chuột do carrageenan một cách phụ thuộc vào liều [2].

Ngoài tác động ngoại vi, tổng quan năm 2021 cho thấy chuột được cho dùng alpha-pinene đường uống (liều từ 5 đến 25 mg/kg) có đáp ứng giảm đau và giảm viêm kéo dài tới 48 giờ sau khi bị tiêm các chất kích thích như carrageenan hay tá chất Freund [6]. Trong mô hình thắt một phần dây thần kinh tọa ở loài gặm nhấm, việc điều trị lặp lại bằng alpha-pinene đã ngăn ngừa tình trạng quá mẫn cơ học với hiệu lực tương đương các thuốc điều trị đau thần kinh như indomethacin và gabapentin [6]. Một nghiên cứu còn ghi nhận phản ứng đau ngoại vi ở chuột sau khi dùng alpha-pinene thấp hơn và kéo dài hơn so với morphin [6]. Cơ chế giảm đau này được cho là có liên quan đến thụ thể GABAA và thụ thể mu-opioid [6].

Lợi ích thực tế và những giới hạn nghiên cứu

Dựa trên các dữ liệu khoa học hiện có, tiềm năng hỗ trợ giảm đau của các hợp chất nhóm pinene là rõ ràng nhờ tác động đa cơ chế: vừa kích ứng ngược làm tăng tuần hoàn cục bộ, vừa ức chế sinh hóa các chất trung gian gây viêm như IL-6, TNF-alpha, COX-2 và NO [1], [2], [5]. Sự phối hợp tự nhiên giữa các thành phần bay hơi có thể tạo ra tác động cộng hưởng giúp giảm cảm giác nhức mỏi [1].

Mặc dù vậy, bằng chứng khoa học hiện nay vẫn tồn tại nhiều khoảng trống. Hầu hết các thử nghiệm đều tiến hành trên động vật gặm nhấm (chuột) hoặc mô hình nuôi cấy tế bào cô lập trong phòng thí nghiệm [1], [2], [5]. Các bằng chứng liên quan đến đường dùng toàn thân hay tiêm trực tiếp vào não không thể ngoại suy hoàn toàn cho hành vi bôi ngoài da ở người [6]. Thêm vào đó, bằng chứng lâm sàng chất lượng cao trên người bị thoái hóa khớp hoặc viêm khớp mạn tính vẫn chưa đầy đủ, nhiều dữ liệu giảm đau kéo dài hiện mới chỉ dừng lại ở các nghiên cứu đơn lẻ [6].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng dầu thông

Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng dầu thông là tinh dầu tự nhiên nên bôi càng đậm đặc, càng nhiều thì khớp càng nhanh khỏi. Thực tế, cảm giác nóng rát tức thì trên da chủ yếu xuất phát từ phản ứng kích ứng tại chỗ chứ không đồng nghĩa với việc tổn thương viêm khớp bên dưới đã được chữa lành [2].

Một hiểu lầm khác là xem dầu thông như một biện pháp điều trị dứt điểm các bệnh lý cơ xương khớp. Nhựa thông hay dầu thông chỉ cung cấp một số hoạt chất có khả năng hỗ trợ giảm đau và giảm viêm triệu chứng; việc lạm dụng kéo dài có thể dẫn tới những rủi ro sức khỏe ngoài ý muốn [2], [3].

Cảnh báo tác dụng phụ và nhóm người cần thận trọng

Người sử dụng cần hết sức cẩn trọng trước nguy cơ kích ứng da và viêm da tiếp xúc khi dùng dầu thông bôi ngoài. Alpha-pinene kỵ nước và có tính dung môi mạnh [3]. Các dữ liệu an toàn cho thấy tiếp xúc cấp tính với nồng độ cao alpha-pinene có thể làm tăng các tế bào vi nhân, đa nhân và gây tổn hại DNA trong tế bào V79-Cl3 của chuột túi hamster Trung Quốc, cơ chế chủ yếu do làm tăng sinh các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) [3]. Mặc dù các nghiên cứu hít thở kéo dài 3 tháng của Chương trình Độc chất học Quốc gia Hoa Kỳ (NTP) trên chuột không thấy độc tính tủy xương hay đột biến gen vi khuẩn, nhưng nguy cơ độc tính mãn tính vẫn đang được cơ quan này tiếp tục điều tra [3].

Những đối tượng sau đây tuyệt đối không nên tùy tiện dùng dầu thông bôi da:

  • Người có tiền sử viêm da dị ứng, da nhạy cảm hoặc dễ bị kích ứng hóa chất.
  • Vùng da đang có vết thương hở, trầy xước, lở loét hoặc viêm nhiễm cấp tính vì hoạt chất sẽ xâm nhập sâu gây bỏng rát, hoại tử mô nông.
  • Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ.
  • Người đang dùng các thuốc điều trị bôi ngoài da khác tại cùng một vị trí.

Áp dụng thực tế an toàn tại nhà

Nếu muốn sử dụng dầu thông để hỗ trợ làm dịu các cơn đau mỏi cơ bắp sau vận động, bạn nên tuân thủ các nguyên tắc thận trọng:

  • Luôn pha loãng: Tuyệt đối không dùng dầu thông công nghiệp hay tinh dầu nguyên chất bôi trực tiếp lên da. Chỉ sử dụng các sản phẩm xoa bóp hoàn chỉnh đã được cơ quan y tế cấp phép, trong đó nồng độ dầu thông đã được kiểm soát ở mức an toàn.
  • Thử phản ứng da: Thoa một lượng nhỏ sản phẩm lên vùng da mặt trong cẳng tay và theo dõi trong 24-48 giờ. Nếu xuất hiện mẩn đỏ, ngứa ngáy hay nóng rát dữ dội, phải rửa sạch ngay với nước và xà phòng và ngừng sử dụng hoàn toàn.
  • Liều lượng và thời điểm: Chỉ thoa một lớp mỏng lên vùng cơ bị nhức mỏi, mát-xa nhẹ nhàng trong 2-3 phút, không bôi quá 2-3 lần mỗi ngày. Không bôi lên vùng diện tích quá rộng để tránh hấp thu lượng lớn monoterpene vào tuần hoàn [3].
  • Không kết hợp nhiệt cưỡng bức: Không quấn băng kín hay chườm nóng ngay sau khi vừa thoa dầu thông vì nhiệt độ cao làm tăng hấp thu qua da đột ngột, dễ gây bỏng hóa chất và phồng rộp.

Dầu thông chứa các hoạt chất thực vật như alpha-pinene với tiềm năng kháng viêm và giảm đau đã được khoa học ghi nhận trên động vật [1], [2]. Tuy nhiên, ranh giới giữa tác dụng giảm đau tại chỗ và kích ứng mô da là rất mong manh [2], [3]. Để bảo vệ sức khỏe, người bệnh cơ xương khớp không nên tự ý chữa bệnh theo kinh nghiệm dân gian mà cần thăm khám y khoa và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm giảm đau chứa dầu thông nào.