Nhiều người bệnh đái tháo đường truyền tai nhau kinh nghiệm dùng đậu ván trắng (còn gọi là bạch biển đậu) để kiểm soát đường huyết sau bữa ăn. Thảo dược dân dã này thường xuất hiện trong các bài thuốc cổ truyền lẫn mâm cơm gia đình nhờ vị ngọt bùi dễ ăn.
Tuy nhiên, liệu bạch biển đậu có thực sự giúp hạ đường huyết và ức chế enzyme tiêu hóa tinh bột như lời đồn? Các nghiên cứu khoa học hiện nay cho thấy bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người còn rất khiêm tốn, phần lớn dữ liệu chỉ dừng lại ở phân tích nông học, dinh dưỡng và thử nghiệm tiền lâm sàng.
Cây họ đậu quen thuộc trong đời sống
Đậu ván trắng, tên khoa học là Lablab purpureus (L.) Sweet, là loài cây họ đậu nhiệt đới cổ xưa và quan trọng bậc nhất thế giới [1]. Cây phân bố rộng khắp các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới tại châu Á, châu Phi, chủ yếu do các hộ nông dân nhỏ canh tác làm cây lương thực hoặc rau ăn [1], [2]. Cây có dạng thân thảo bụi, leo hoặc bò, sinh trưởng hàng năm, hai năm hoặc lâu năm [1], [2].
Hạt già và hạt non của cây thường dùng làm nguồn cung cấp chất đạm và tinh bột dồi dào, trong khi quả non cũng được chế biến trong bữa ăn hàng ngày [2]. Về mặt di truyền, các quần thể đậu ván trắng có sự phân hóa qua quá trình thuần hóa từ châu Phi sang châu Á [1]. Tại Thái Lan, nghiên cứu năm 2021 ghi nhận mức độ đa dạng di truyền tổng thể của các giống bản địa là 0,360 [2].
Dù là cây trồng quen thuộc, việc sử dụng bạch biển đậu như một phương thuốc đặc trị tiểu đường đòi hỏi các bằng chứng sinh học rõ ràng thay vì chỉ dựa vào thói quen truyền khẩu.
Cơ chế sinh học và giả thuyết kiểm soát đường huyết
Về lý thuyết chuyển hóa, lượng đường trong máu sau bữa ăn tăng lên khi carbohydrate được phân cắt bởi các enzyme tiêu hóa như alpha-glucosidase tại ruột non. Nếu enzyme này bị ức chế, quá trình hấp thu glucose vào máu sẽ diễn ra chậm hơn, tránh được tình trạng đường huyết tăng vọt.
Nhiều loại đậu chứa các hợp chất tự nhiên có khả năng cản trở enzyme tiêu hóa hoặc giàu chất xơ hòa tan giúp làm chậm quá trình rỗng dạ dày. Tuy nhiên, các cơ chế này ở bạch biển đậu chủ yếu được suy đoán từ đặc tính chung của thực vật họ đậu. Chưa có dữ liệu thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực nào được công bố để xác nhận nồng độ ức chế thực tế của dịch chiết bạch biển đậu đối với alpha-glucosidase trên cơ thể người bệnh.
Nghiên cứu khoa học nói gì về bạch biển đậu?
Khi rà soát các nghiên cứu quốc tế về Lablab purpureus, phần lớn công trình khoa học tập trung vào đặc điểm di truyền học và giá trị bổ sung dinh dưỡng thực phẩm chứ không phải thử nghiệm điều trị tiểu đường.
Năm 2023, một nghiên cứu quy mô đã phân tích cấu trúc di truyền của 474 mẫu đậu ván trồng và 19 mẫu hoang dã bằng chỉ thị phân tử SSR [1]. Kết quả cho thấy độ đa dạng gene tổng thể ở mức tương đối thấp (0,3441), trong đó các mẫu hoang dã có độ đa dạng (0,6059) cao gần gấp đôi các giống trồng trọt [1]. Nghiên cứu chỉ ra Nam Phi là trung tâm khởi nguyên và Đông Phi là trung tâm thuần hóa của loài thực vật này [1]. Dữ liệu này thuần túy phục vụ chọn giống cây trồng và phân loại thực vật học, không liên quan đến khả năng điều hòa đường huyết [1].
Một nghiên cứu khác vào năm 2024 tại nước ngoài đã ứng dụng đậu ván trắng nhằm tăng cường dinh dưỡng cho trẻ nhỏ từ 6 đến 24 tháng tuổi [3]. Các nhà khoa học phát hiện việc bổ sung bột Lablab purpureus làm tăng đáng kể hàm lượng axit amin lysine trong thực phẩm [3]. Cụ thể, khi thay thế 30% bột quinoa bằng bột đậu ván trắng, hàm lượng lysine tăng 143%; khi thay thế 15% bột lúa mạch đen, lượng lysine tăng 64% [3]. Nghiên cứu sử dụng cảm biến sinh học đo tín hiệu điện thế chỉ trong 2 giây để kiểm tra chất lượng bột [3]. Kết quả này khẳng định giá trị dinh dưỡng cao của đậu, song hoàn toàn không đánh giá tác động lên chỉ số đường huyết hay bệnh đái tháo đường [3].
Năm 2022, nghiên cứu phân tích gene phytochrome A (LprPHYA3) trên đậu ván trắng dòng GNIB-21 cũng chỉ nhằm tìm hiểu cơ chế cảm ứng ánh sáng và quang chu kỳ ra hoa của cây [4]. Các phát hiện di truyền này tiếp tục khẳng định khoảng trống nghiên cứu y học về hoạt tính dược lý hạ đường huyết của bạch biển đậu [4].
Phân biệt bằng chứng thật sự trong điều trị đái tháo đường
Hiện nay, nhiều người dễ nhầm lẫn giữa các nghiên cứu điều trị chuyển hóa với tác dụng của thảo dược tự nhiên. Các liệu pháp điều hòa glucose được khoa học chứng minh đòi hỏi quy trình thử nghiệm nghiêm ngặt từ phòng thí nghiệm, mô hình động vật đến các pha lâm sàng trên người.
Chẳng hạn, các nghiên cứu hiện đại về thụ thể incretin hay peptide tương tự GLP-1 (như liraglutide) đã chứng minh khả năng kích thích tiết insulin và hạ đường huyết hiệu quả [5], [6]. Năm 2019, thử nghiệm trên 92 bệnh nhân đái tháo đường type 2 chia làm hai nhóm đối chứng cho thấy việc kết hợp thuốc điều trị giúp giảm rõ rệt đường huyết lúc đói, đường huyết 2 giờ sau ăn và các dấu ấn viêm, stress oxy hóa (p<0,001) [6]. Hay các giải pháp công nghệ mới như mảng dán siêu âm xung cường độ thấp (LIPUS) tần số 986 kHz thử nghiệm trên chuột đái tháo đường db/db trong 8 tuần cũng cho thấy khả năng cải thiện dung nạp glucose và giảm đề kháng insulin [7].
So với các can thiệp y khoa và dược lý có số liệu lâm sàng rõ ràng, bạch biển đậu hoàn toàn chưa có các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên tương tự để chứng minh công dụng chữa bệnh hay thay thế thuốc kiểm soát đường huyết.
Hiểu lầm thường gặp về đậu ván trắng
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem bạch biển đậu như một vị thuốc có thể thay thế thuốc hạ đường huyết đường uống hoặc insulin. Việc tự ý bỏ phác đồ điều trị của bác sĩ để uống nước sắc hoặc ăn đậu ván trắng có thể dẫn đến biến chứng tăng đường huyết cấp và mạn tính vô cùng nguy hiểm.
Một ngộ nhận khác là ăn càng nhiều đậu càng tốt cho đường huyết. Mặc dù là nguồn protein và carbohydrate tự nhiên [2], đậu ván trắng vẫn chứa một lượng tinh bột nhất định. Tiêu thụ số lượng lớn trong một bữa ăn vẫn làm tăng tổng lượng carbohydrate nạp vào, gây tăng đường huyết sau ăn thay vì hạ đường huyết như kỳ vọng.
Đồng thời, niềm tin rằng thảo dược tự nhiên luôn an toàn tuyệt đối cũng không chính xác. Các loại đậu sống đều chứa các chất kháng dinh dưỡng hoặc hợp chất tự nhiên có thể gây rối loạn tiêu hóa nếu không được chế biến chín kỹ bằng nhiệt.
Ai nên thận trọng khi dùng bạch biển đậu?
Người mắc bệnh đái tháo đường type 1 và type 2 đang dùng thuốc điều trị cần đặc biệt cẩn trọng. Tuyệt đối không tự ý điều chỉnh liều thuốc tây khi thêm đậu ván trắng vào chế độ ăn mà không theo dõi chỉ số đường huyết định kỳ qua máy đo cá nhân.
Người có bệnh lý thận mạn tính hoặc suy thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi dùng. Bạch biển đậu là thực phẩm giàu đạm thực vật [2] và axit amin như lysine [3], việc dung nạp quá nhiều protein có thể tạo thêm gánh nặng lọc cho cầu thận.
Những người có tiền sử dị ứng với các loại đậu thuộc họ Fabaceae hoặc người mắc hội chứng ruột kích thích, tiêu hóa kém cũng nên hạn chế ăn nhiều do nguy cơ đầy hơi, chướng bụng từ hàm lượng chất xơ và oligosaccharide lên men.
Cách sử dụng an toàn và khoa học trong bữa ăn
Thay vì kỳ vọng đậu ván trắng như một vị thuốc hạ đường huyết thần kỳ, người bệnh nên xem đây là một nguồn thực phẩm lành mạnh để đa dạng hóa thực đơn hàng ngày.
- Chế biến: Hạt đậu già hoặc non cần được ngâm rửa sạch và nấu chín nhừ (luộc, hấp, nấu súp hoặc hầm). Nhiệt độ cao giúp phân hủy các chất kháng dinh dưỡng tự nhiên và giúp hệ tiêu hóa hấp thu tốt hơn.
- Khẩu phần: Dùng với lượng vừa phải, tính toán lượng carbohydrate của đậu vào tổng khẩu phần ăn trong ngày để tránh làm tăng đường tải của bữa ăn.
- Kết hợp: Nên kết hợp đậu ván trắng với nhiều rau xanh giàu chất xơ, các nguồn đạm nạc và chất béo tốt nhằm làm chậm tốc độ hấp thu đường vào máu một cách tự nhiên.
- Thời điểm: Dùng trong các bữa ăn chính thay cho một phần cơm trắng hoặc tinh bột tinh chế, không nên dùng dưới dạng nước sắc đặc uống thay nước lọc cả ngày.
Lời khuyên cho người bệnh
Bạch biển đậu là một loại cây họ đậu giàu dinh dưỡng, cung cấp nguồn đạm thực vật quý giá đã được thuần hóa và canh tác lâu đời [1], [2]. Tuy nhiên, các tuyên bố về khả năng ức chế alpha-glucosidase hay kiểm soát vượt trội đường huyết sau ăn hiện vẫn thiếu bằng chứng lâm sàng đáng tin cậy trên người.
Người bệnh đái tháo đường cần giữ thái độ khoa học, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, tập luyện thể lực đều đặn và tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa thay vì đặt trọn niềm tin vào các phương pháp truyền miệng chưa được kiểm chứng.
