Phụ nữ mang thai có nên dùng bạch biển đậu thường xuyên?

Nhiều phụ nữ mang thai thường tìm đến các loại hạt đậu dân dã để bồi bổ sức khỏe và giảm ốm nghén. Trong đó, bạch biển đậu (đậu ván trắng) là lựa chọn phổ biến trong bữa ăn hoặc các bài thuốc cổ truyền. Tuy nhiên, việc sử dụng thường xuyên vị thuốc này trong thai kỳ có thực sự an toàn hay tiềm ẩn rủi ro?

Câu trả lời là thai phụ không nên tự ý dùng bạch biển đậu thường xuyên hoặc dùng với lượng lớn. Dù đậu ván trắng giàu dinh dưỡng, các bằng chứng khoa học hiện tại về độc tính thai kỳ của dược liệu này vẫn còn thiếu hụt trầm trọng. Bên cạnh đó, thói quen lạm dụng các loại đậu dễ gây chướng bụng, khó tiêu và làm trầm trọng thêm tình trạng rối loạn tiêu hóa thường gặp khi mang thai.

Dinh dưỡng dồi dào nhưng dễ gây khó tiêu

Bạch biển đậu (tên khoa học là Dolichos lablab) từ lâu đã được xem là nguồn thực phẩm giàu dưỡng chất. Một nghiên cứu công bố năm 2017 xác nhận hạt Dolichos lablab chứa nhiều thành phần bồi bổ cơ thể bao gồm chất xơ, chất đạm tổng số, khoáng chất, cùng các hợp chất thực vật hoạt tính sinh học như carotenoid, vitamin tan trong chất béo, phenolic và flavonoid ^[1]. Những thành phần này có thể đóng góp đáng kể vào nhu cầu dinh dưỡng hàng ngày của cơ thể ^[1].

Tuy nhiên, hàm lượng chất xơ dồi dào cùng các loại carbohydrate phức hợp tự nhiên trong các loại đậu lại là nguyên nhân chính gây đầy hơi. Đối với phụ nữ mang thai, sự thay đổi nội tiết tố làm chậm nhu động ruột, khiến hệ tiêu hóa trở nên nhạy cảm hơn bình thường. Khi ăn quá nhiều hoặc dùng bạch biển đậu liên tục, lượng chất xơ và tinh bột chưa tiêu hóa hết sẽ bị vi khuẩn đường ruột lên men, sinh khí, dẫn đến tình trạng chướng bụng, ợ hơi, gây cảm giác nặng nề và khó chịu cho người mẹ.

Khoảng trống dữ liệu về an toàn thai kỳ

Nhiều người quan niệm các loại thảo dược, đậu hạt tự nhiên đều tuyệt đối lành tính đối với thai nhi. Đây là một quan niệm sai lầm phổ biến. Trên thực tế, dữ liệu khoa học về độ an toàn trong thai kỳ của rất nhiều chất điều trị hay thảo dược vẫn chưa được thiết lập đầy đủ.

Một phân tích năm 2011 đánh giá mức độ an toàn thai kỳ của 172 loại thuốc được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) phê duyệt từ năm 2000 đến 2010 đã đưa ra con số cảnh báo: nguy cơ gây dị tật thai nhi ở người chưa xác định (undetermined) chiếm tới 97,7% (168 loại thuốc) ^[2]. Đáng chú ý hơn, lượng dữ liệu an toàn thai kỳ có sẵn bị xếp vào mức hoàn toàn không có ("none") đối với 73,3% (126 loại thuốc) trong số này ^[2]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, thời gian trung bình để một hoạt chất từ lúc bị xếp loại nguy cơ chưa xác định có đủ dữ liệu để phân loại chính xác lên tới 27 năm (khoảng tin cậy 95%: 26-28 năm) ^[2]. Điều này cho thấy việc thiếu thông tin đánh giá an toàn dùng chất trong thai kỳ là vấn đề sức khỏe cộng đồng lớn ^[2]. Tương tự, bạch biển đậu khi dùng dưới dạng bài thuốc y học cổ truyền chưa trải qua các thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực để chứng minh nó hoàn toàn không gây độc cho phôi thai.

Nghiên cứu khoa học nói gì về nguy cơ thai sản?

Việc xác định một hoạt chất hay dược thảo có gây hại cho thai nhi hay không là quá trình cực kỳ phức tạp. Kể từ thảm họa thalidomide, giới y khoa và thai phụ thường có tâm lý e dè, hạn chế tối đa việc dùng các hoạt chất khi mang thai ^[3]. Đôi khi tâm lý này dẫn đến phản ứng thái quá, khiến người bệnh từ chối cả những biện pháp hỗ trợ cần thiết vì đánh giá sai nguy cơ ^[4].

Để giải quyết tình trạng thiếu dữ liệu an toàn thai kỳ, các phương pháp hiện đại đang được phát triển. Nghiên cứu năm 2022 đã đề xuất mô hình học máy đa phương thức có thể giải thích được để phân loại độ an toàn thai sản, huấn luyện trên hơn 100.000 phản hồi văn bản của dịch vụ thông tin quái thai học, đạt chỉ số diện tích dưới đường cong (AUC) là 0,891 qua kiểm định chéo và 0,904 qua đánh giá chuyên gia ^[5]. Mô hình này đã giúp phân loại rủi ro cho một số thuốc như Meloxicam có nguy cơ cao hơn, trong khi Varenicline và Mebeverine cho thấy tính an toàn, vốn là những chất trước đó chưa rõ dữ liệu ^[5].

Dù khoa học ngày càng tiến bộ, các nghiên cứu chuyên sâu về dược lực học, tính sinh quái thai và độc tính thai kỳ riêng biệt của các hoạt chất chiết xuất từ bạch biển đậu (Dolichos lablab) hiện vẫn còn là khoảng trống lớn. Do đó, việc tự ý dùng thường xuyên vị thuốc này khi chưa có sự giám sát của thầy thuốc là điều không nên.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng đậu ván trắng

Hiểu lầm lớn nhất của các thai phụ là cho rằng "thực phẩm tự nhiên thì ăn bao nhiêu cũng được". Bạch biển đậu tuy là hạt ăn được nhưng trong y học cổ truyền, hạt già phơi khô còn được dùng như một vị thuốc điều trị tiêu chảy, kiện tỳ, trừ thấp.

Khi đã được sử dụng như dược liệu với liều lượng cao, các hợp chất sinh học trong hạt có thể tác động mạnh lên cơ thể. Nếu thai phụ tự ý sắc uống hàng ngày với hy vọng an thai hay bồi bổ, lượng chất tích tụ có thể gây gánh nặng cho hệ tiêu hóa, thậm chí dẫn đến rối loạn hấp thu do đầy bụng kéo dài. Dù hạt Dolichos lablab chứa nhiều chất dinh dưỡng thiết yếu ^[1], việc lạm dụng vượt quá mức ăn uống thông thường luôn tiềm ẩn rủi ro.

Ai nên thận trọng hoặc tránh dùng thường xuyên?

Các nhóm phụ nữ mang thai sau đây cần đặc biệt thận trọng:

• Thai phụ đang gặp các vấn đề về đường ruột: Những người có cơ địa hay ợ hơi, chướng bụng, khó tiêu hoặc hội chứng ruột kích thích nên hạn chế dùng bạch biển đậu để tránh làm nặng thêm các triệu chứng đầy trướng.
• Thai phụ trong 3 tháng đầu thai kỳ: Giai đoạn tam cá nguyệt thứ nhất là thời điểm các cơ quan của thai nhi đang hình thành, rất nhạy cảm với các chất lạ. Do dữ liệu an toàn còn thiếu, không nên tự ý dùng các bài thuốc sắc chứa bạch biển đậu trong giai đoạn này.
• Thai phụ có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị: Các chất chuyển hóa thực vật có thể tương tác với thuốc hoặc ảnh hưởng tới chuyển hóa đường, điện giải.

Áp dụng thực tế an toàn cho mẹ bầu

Nếu muốn đưa đậu ván trắng vào chế độ ăn uống thường nhật để bổ sung dinh dưỡng, thai phụ cần lưu ý:

• Dùng với lượng vừa phải: Chỉ nên dùng hạt như một thực phẩm thay đổi khẩu vị, ví dụ nấu chè loãng hoặc nấu canh với lượng nhỏ (khoảng một nắm tay hạt đã nấu chín), ăn 1-2 lần mỗi tuần, không ăn liên tục mỗi ngày.
• Chế biến kỹ: Tuyệt đối không ăn hạt sống hoặc nấu chưa chín kỹ. Nên ngâm hạt trong nước trước khi nấu và ninh thật nhừ để phân hủy các hợp chất khó tiêu, giảm sinh khí đường ruột.
• Theo dõi phản ứng cơ thể: Nếu sau khi ăn thấy bụng ấm ách, khó chịu, đi ngoài phân sống hoặc ợ hơi nhiều, cần dừng lại ngay.
• Không tự ý dùng bài thuốc cổ truyền: Khi muốn sử dụng các bài thuốc có chứa bạch biển đậu để trị ốm nghén hay tiêu chảy, thai phụ bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ sản khoa và thầy thuốc y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề.

Tóm lại, bạch biển đậu là nguồn dinh dưỡng giá trị nhưng chưa đủ bằng chứng khoa học chứng minh an toàn tuyệt đối nếu dùng thường xuyên ở phụ nữ mang thai. Thai phụ hãy duy trì một chế độ ăn uống cân bằng, đa dạng nhiều nhóm thực phẩm, chỉ dùng đậu ván chín kỹ ở lượng vừa phải và luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào.