Dây chè chữa đau dạ dày: Hiệu quả thực tế đến đâu?

Nhiều người khi gặp các cơn đau âm ỉ vùng thượng vị, ợ hơi hoặc cảm giác cồn cào khó chịu thường tìm đến các bài thuốc dân gian lưu truyền miệng. Trong đó, dây chè (các cây thuộc chi Vernonia) được nhiều người rỉ tai nhau như một loại "thần dược" tự nhiên có thể làm êm dịu dạ dày và trị dứt điểm viêm loét. Thói quen tự ý hái lá sắc uống hoặc mua các loại bột thảo mộc không rõ nguồn gốc diễn ra khá phổ biến do tâm lý e ngại thuốc tây.

Tuy nhiên, liệu dược liệu này có thực sự chữa khỏi bệnh đau dạ dày như lời đồn? Câu trả lời thẳng thắn dựa trên các bằng chứng khoa học hiện tại là: Chiết xuất từ các loài thuộc nhóm dây chè (chi Vernonia) bước đầu cho thấy khả năng bảo vệ niêm mạc, kháng viêm và giảm tổn thương vết loét trên mô hình động vật thí nghiệm, nhưng hoàn toàn chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để khẳng định hiệu quả điều trị dứt điểm ^[1], ^[2].

Cơ chế sinh học: Thảo mộc bảo vệ niêm mạc dạ dày bằng cách nào?

Để hiểu tại sao cây họ Vernonia lại được chú ý trong nghiên cứu bệnh học tiêu hóa, cần nhìn vào cách vết loét hình thành. Niêm mạc dạ dày bị tổn thương khi các yếu tố phá hủy (axit dạ dày, vi khuẩn Helicobacter pylori, các gốc tự do oxy hóa, thuốc chống viêm) lấn át các yếu tố bảo vệ (lớp chất nhầy mucin, enzyme chống oxy hóa nội sinh) ^[2], ^[3].

Khi hiện tượng viêm xảy ra, các tế bào miễn dịch tiết ra enzyme myeloperoxidase (MPO) và các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) gây phá hủy mô và peroxy hóa lipid màng tế bào ^[2], ^[3]. Các hợp chất tự nhiên có trong thực vật họ Vernonia đóng vai trò như chất dập tắt các gốc tự do này ^[1], ^[3]. Chúng tăng cường hoạt động của các enzyme chống oxy hóa nội sinh như superoxide dismutase và catalase, đồng thời hỗ trợ hồi phục nồng độ glutathione giảm (GSH) ở mô dạ dày ^[2].

Bên cạnh đó, dịch chiết thực vật này còn có khả năng làm tăng hàm lượng chất nhầy mucin trên thành dạ dày ^[2]. Lớp nhầy này hoạt động như một tấm khiên vật lý ngăn axit dịch vị tiếp xúc trực tiếp với các vết trợt xước ^[2]. Một số cơ chế khác bao gồm khả năng ức chế tiết axit dạ dày thông qua việc ngăn chặn kích thích từ histamine hoặc gián tiếp tác động lên bơm proton ^[1], ^[2].

Bằng chứng phòng thí nghiệm: Các nghiên cứu trên mô hình động vật

Hiệu quả bảo vệ dạ dày của nhóm thực vật này đã được ghi nhận qua nhiều thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm, sử dụng các tác nhân gây loét thực nghiệm khác nhau.

Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã tiến hành khảo sát tác dụng của chiết xuất methanol từ lá Vernonia amygdalina (MEVA) trên chuột cống trắng Wistar bị gây loét dạ dày bằng aspirin ^[1]. Kết quả cho thấy chiết xuất này giúp làm giảm đáng kể tổn thương loét niêm mạc dạ dày do aspirin, đồng thời chuẩn hóa các chỉ số huyết học và cải thiện biến đổi mô bệnh học ^[1]. Hoạt tính bảo vệ được xác định là nhờ khả năng ức chế quá trình peroxy hóa lipid màng tế bào và kích hoạt các enzyme chống oxy hóa ^[1]. Nghiên cứu cũng gợi ý chiết xuất có thể ức chế tiết axit dạ dày thông qua việc ngăn chặn tác động kích thích của histamine ^[1]. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng các hợp chất có hoạt tính cụ thể trong lá vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn và cần nghiên cứu thêm để xác định chính xác cơ chế phân tử ^[1].

Năm 2016, một nghiên cứu khác đánh giá hoạt tính chống loét của chiết xuất ethanol thô từ lá cây Vernonia condensata (CEEV) trên chuột cống ^[2]. Nhóm nghiên cứu đã thử nghiệm ở hai mô hình gây tổn thương cấp tính bằng ethanol và indomethacin với các liều 30 mg/kg và 300 mg/kg đường uống, ghi nhận chiết xuất có tác dụng ngăn ngừa tổn thương dạ dày rõ rệt ^[2]. Đáng chú ý, ở mô hình gây loét mạn tính bằng axit axetic, việc cho chuột uống CEEV liều 300 mg/kg với tần suất 2 lần/ngày trong liên tục 7 ngày đã thúc đẩy quá trình chữa lành vết loét cả về mặt đại thể lẫn vi thể ^[2]. Sự hồi phục này đi kèm với việc gia tăng đáng kể hàm lượng chất nhầy mucin (được nhuộm bằng phương pháp PAS), giảm nồng độ hydroperoxide lipid và ức chế hoạt tính enzyme gây viêm myeloperoxidase (MPO) tại ổ loét ^[2].

Không chỉ phần lá, phần rễ của loài Vernonia kotschyana cũng được nghiên cứu sâu. Năm 2012, một nhóm nghiên cứu đã phân lập các phân đoạn giàu inulin từ rễ Vernonia kotschyana (ký hiệu Vk50-I chứa 98% inulin và Vk100-I chứa 83% inulin) ^[4]. Khi chuột nhắt được cho uống dịch chiết ở liều 100 mg/kg trước 50 phút rồi gây loét dạ dày bằng dung dịch HCl 0,3 M kết hợp cồn 60%, cả hai phân đoạn đều ức chế đáng kể sự hình thành các tổn thương loét niêm mạc ^[4]. Thử nghiệm độc tính trên tôm ngâm nước muối (brine shrimp) cho thấy dịch chiết này không thể hiện độc tính cấp ^[4].

Năm 2014, một nghiên cứu ống nghiệm (in vitro) tiếp tục phân tích rễ Vernonia kotschyana bằng cách chiết xuất phân đoạn với các dung môi clorofom, etyl axetat, ethanol và nước ^[3]. Kết quả ghi nhận dịch chiết etyl axetat chứa hàm lượng phenolic cao nhất, thể hiện khả năng quét gốc tự do và ức chế peroxy hóa lipid mạnh nhất trong cả thử nghiệm hóa học lẫn trên dòng tế bào vú MCF-12F ^[3].

Trước đó, một nghiên cứu năm 1996 ghi nhận dịch chiết nước từ rễ Vernonia kotschyana cho chuột cống uống trước hoặc sau khi dùng tác nhân gây độc hại dạ dày đã làm giảm số lượng và mức độ nghiêm trọng của vết loét do cồn gây ra ^[5]. Tuy nhiên, dịch chiết nước này không làm thay đổi thể tích dịch vị, độ pH cũng như tổng lượng axit tiết ra ở động vật bị thắt môn vị ^[5].

Khoảng trống khoa học: Vì sao chưa thể khẳng định hiệu quả trên người?

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng trên chuột cống và chuột nhắt mang lại nhiều tín hiệu tích cực, người tiêu dùng không thể đồng nhất các kết quả này với hiệu quả chữa bệnh thực tế ở người ^[1], ^[2], ^[4].

Đầu tiên, hệ tiêu hóa và quá trình chuyển hóa dược chất giữa loài gặm nhấm và con người có sự khác biệt rất lớn. Phần lớn các mô hình nghiên cứu sử dụng tổn thương dạ dày cấp tính cưỡng bức bằng hóa chất liều cao như cồn tuyệt đối, axit đậm đặc hoặc indomethacin ^[2], ^[4], ^[5]. Trong khi đó, bệnh lý đau dạ dày hoặc viêm loét tiêu hóa ở người thường diễn biến mạn tính, chịu ảnh hưởng phức tạp bởi chế độ ăn uống, căng thẳng thần kinh và phổ biến nhất là tình trạng nhiễm trùng vi khuẩn Helicobacter pylori mạn tính ^[6], ^[3].

Thứ hai, các nghiên cứu trên người hiện nay vô cùng thưa thớt và hạn chế. Nghiên cứu năm 1996 có đề cập đến một thử nghiệm lâm sàng tại Mali trên một số lượng nhỏ bệnh nhân cho kết quả đáng khích lệ đối với rễ thảo mộc Vernonia ^[5]. Tuy nhiên, đây là dữ liệu cũ, cỡ mẫu nhỏ và thiếu các nghiên cứu đối chứng ngẫu nhiên hiện đại (RCT) để xác định rõ hiệu quả thực sự so với giả dược, cũng như độ an toàn dài hạn. Do đó, tuyên bố dây chè có thể thay thế thuốc chữa loét dạ dày hiện tại là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học xác thực ^[1].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dây chè trị đau dạ dày

Nhiều người lầm tưởng rằng đã là thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế thuốc tây y. Đây là một quan niệm sai lầm có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng. Bệnh viêm loét dạ dày nếu không được chẩn đoán và điều trị đúng phác đồ có thể tiến triển thành xuất huyết dạ dày, thủng dạ dày hoặc ung thư hóa.

Hiểu lầm thứ hai là việc cho rằng càng uống đậm đặc thì vết loét càng mau lành. Trong các nghiên cứu khoa học, nồng độ và liều lượng được kiểm soát cực kỳ nghiêm ngặt (ví dụ chiết xuất chuẩn độ 30 mg/kg hoặc 300 mg/kg) ^[2]. Việc người dân tự ý sắc nước dây chè quá đặc hoặc uống liên tục nhiều ngày có thể gây kích ứng đường tiêu hóa, tăng gánh nặng chuyển hóa cho gan và thận, nhất là khi dược chất chưa được tinh chế ^[1].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng dây chè có thể tiêu diệt hoàn toàn vi khuẩn dạ dày. Dù các chiết xuất thực vật chứa polyphenol có khả năng chống oxy hóa mạnh, việc điều trị vi khuẩn Helicobacter pylori gây loét dạ dày trong y học hiện đại vẫn đòi hỏi sự phối hợp nghiêm ngặt của các kháng sinh chuyên biệt cùng thuốc ức chế tiết axit ^[6], ^[3]. Thảo dược không thể tự ý dùng để thay thế phác đồ tiệt trừ vi khuẩn nếu chưa có chỉ định chuyên môn ^[6].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Những người đang trong đợt viêm loét dạ dày - tá tràng cấp tính, xuất hiện triệu chứng đau quằn quại, nôn ra máu, đi ngoài phân đen cần đến ngay cơ sở y tế để được cấp cứu, tuyệt đối không tự điều trị bằng nước lá hay thảo mộc tại nhà.

Phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú cần hết sức cẩn trọng. Hiện tại chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh độ an toàn của dây chè hay các chiết xuất Vernonia trên đối tượng phụ nữ mang thai và thai nhi.

Người có bệnh lý nền mạn tính về gan, suy giảm chức năng thận hoặc người cao tuổi cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại nước sắc thảo mộc nào kéo dài, nhằm tránh nguy cơ tích lũy độc chất hoặc tương tác thuốc bất lợi.

Người đang sử dụng các loại thuốc điều trị dạ dày theo đơn của bác sĩ không được tự ý ngừng thuốc để chuyển sang dùng dây chè, vì có thể khiến bệnh bùng phát nặng hơn hoặc làm vết loét ăn sâu vào thành dạ dày ^[6].

Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng an toàn

Nếu muốn sử dụng dây chè như một biện pháp hỗ trợ thông thường trong đời sống, người dân cần tuân thủ một số nguyên tắc an toàn cơ bản để tránh rủi ro cho sức khỏe.

Về nguồn gốc, chỉ nên lựa chọn nguyên liệu từ các cơ sở uy tín, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, không bị ẩm mốc hay tẩm ướp hóa chất bảo quản độc hại. Rửa sạch thảo mộc trước khi chế biến để loại bỏ bụi bẩn và nấm mốc bám ngoài bề mặt lá.

Về lượng dùng và thời điểm, chỉ nên hãm hoặc nấu nước uống với lượng vừa phải, nước loãng như trà thảo mộc thông thường, không nên nấu nước quá đặc. Tránh uống nước sắc thảo mộc khi bụng đang quá đói vì có thể gây cồn cào ruột, và cũng không nên uống ngay sau bữa ăn no gây đầy bụng. Người dùng nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xác định lượng dùng an toàn cho thể trạng riêng biệt.

Người bệnh cần kết hợp đồng bộ việc điều chỉnh lối sống: ăn uống đúng giờ, hạn chế đồ cay nóng, tránh rượu bia, giảm căng thẳng và ngủ đủ giấc. Đây là nền tảng cốt lõi giúp bảo vệ niêm mạc đường tiêu hóa tốt nhất.

Dây chè và các loài thực vật cùng chi cho thấy tiềm năng chống viêm, bảo vệ niêm mạc trong các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, người bệnh không nên xem thảo mộc này là giải pháp thay thế phác đồ điều trị y khoa. Khi có dấu hiệu đau dạ dày kéo dài, người dân cần đi khám chuyên khoa tiêu hóa để được chẩn đoán chính xác và tư vấn dùng thuốc an toàn, hiệu quả.