Dây chè có tương tác với thuốc chuyển hóa qua gan không?

Nhiều người có thói quen sử dụng thảo dược tự nhiên hàng ngày và cho rằng cây cỏ luôn lành tính, có thể uống chung cùng thuốc tây mà không gặp trở ngại gì. Tuy nhiên, việc kết hợp tùy tiện giữa thảo dược và thuốc điều trị bệnh mạn tính tiềm ẩn rủi ro tương tác bất lợi. Dây chè (hay các loại thảo dược giàu polyphenol) liệu có tương tác với các thuốc chuyển hóa qua gan hay không là mối băn khoăn của không ít bệnh nhân.

Hiện tại, chưa có nghiên cứu lâm sàng trực tiếp trên người để khẳng định dây chè gây tương tác nguy hiểm với thuốc chuyển hóa qua gan. Dù vậy, dữ liệu từ nhiều nghiên cứu trong ống nghiệm trên các loại thảo dược giàu polyphenol và alkaloid cho thấy hoạt chất thực vật có khả năng ức chế hoặc cảm ứng hệ men cytochrome P450 ở gan, qua đó làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu.

Men gan Cytochrome P450 và nguy cơ tương tác thuốc

Cytochrome P450 (thường viết tắt là CYP) là họ enzyme chịu trách nhiệm chuyển hóa phần lớn các loại thuốc tây tại gan ^[1]. Quá trình này giúp biến đổi các chất chuyển hóa, giải độc và đào thải thuốc ra ngoài cơ thể ^[2]. Các phân họ men quan trọng bao gồm CYP1A2, CYP2C8, CYP2C9, CYP2C19, CYP2D6 và đặc biệt là CYP3A4 ^[3], ^[4].

Khi người bệnh uống thảo dược cùng lúc với thuốc điều trị, các hợp chất tự nhiên như polyphenol hay alkaloid có thể can thiệp vào hoạt động của các men này. Nếu thảo dược làm ức chế men gan, thuốc bị tích tụ lại, nồng độ trong máu tăng cao dẫn tới nguy cơ ngộ độc hoặc tăng tác dụng phụ. Ngược lại, nếu thảo dược cảm ứng men gan hoạt động quá mức, thuốc sẽ bị đào thải nhanh hơn bình thường, làm giảm hiệu quả điều trị bệnh.

Hoạt chất thực vật ảnh hưởng thế nào đến men gan?

Nhiều nghiên cứu đã ghi nhận khả năng tác động mạnh mẽ của các hợp chất tự nhiên lên hệ thống enzyme gan. Một bài tổng quan y học năm 2022 kết luận rằng các hoạt chất tự nhiên như quercetin, thymoquinone, cùng dịch chiết tỏi và dịch chiết cam thảo đã được chứng minh là chất ức chế các enzyme khác nhau thuộc họ CYP ^[1]. Hầu như mọi loại thuốc đều chuyển hóa qua cytochrome P450, vì vậy việc các thành phần thảo dược tác động lên enzyme này đòi hỏi phải được nghiên cứu sâu hơn ^[1].

Bên cạnh các polyphenol như quercetin, nhiều loại dịch chiết giàu chất chống oxy hóa cũng cho thấy tác động rõ rệt trong phòng thí nghiệm. Thí nghiệm năm 2007 khảo sát trên vi thể gan người (human liver microsomes) chỉ ra rằng nhiều dịch chiết hoặc thành phần thảo dược có khả năng ức chế từ 50% trở lên hoạt tính của enzyme CYP ^[4]. Cụ thể, dịch chiết hạt nho ức chế men CYP2C9 và CYP3A4 ở nồng độ 10 microM ^[4]. Dịch chiết cây kế sữa ức chế men CYP2C8 ở nồng độ 10 microM, trong khi ginkgo (bạch quả) cũng ức chế CYP2C8 ở nồng độ 10 microM ^[4]. Chiết xuất hoàng liên gai (goldenseal) ức chế các enzyme CYP2C8, CYP2D6 và CYP3A4 ở nồng độ 20 microM ^[4]. Các dữ liệu này gợi ý rằng sự đào thải của nhiều loại thuốc có thể bị suy giảm khi dùng chung với thảo dược do ức chế enzyme P450 ^[4].

Các bằng chứng thực nghiệm về tương tác thảo dược - enzyme gan

Để làm rõ nguy cơ tiềm ẩn từ thảo dược, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm in vitro trên vi thể gan người và tế bào gan.

Một nghiên cứu năm 2021 tại Nigeria đã đánh giá nguy cơ tương tác thuốc - thảo dược của 5 loại cây dùng cho bệnh nhân tiểu đường bằng cách dùng vi thể gan người gộp chung ^[3]. Kết quả cho thấy dịch chiết methanol của Ocimum gratissimum ức chế có hồi phục các enzyme CYP1A2, 2C8, 2C9 và 2C19 với giá trị IC50 lần lượt là 6,21 microg/ml, 2,96 microg/ml, 3,33 microg/ml và 1,37 microg/ml ^[3]. Dịch chiết methanol của Vernonia amygdalina ức chế men CYP2C8 với IC50 là 5,71 microg/ml ^[3]. Dịch chiết Picralima nitida ức chế men CYP2D6 (IC50 dạng methanol là 1,99 microg/ml, dạng nước là 2,36 microg/ml) ^[3]. Dịch chiết Azadirachta indica ức chế CYP3A4/5, 2C8 và 2C9 với IC50 lần lượt là 7,31 microg/ml, 9,97 microg/ml và 9,20 microg/ml ^[3]. Khi ủ ở nồng độ 200 microg/ml, các dịch chiết còn cho thấy tiềm năng ức chế phụ thuộc thời gian (TDI) đối với các men CYP chính ^[3].

Một nghiên cứu năm 2003 trên tế bào ung thư vú MCF-7 cho thấy dịch chiết Vernonia amygdalina tan trong nước khi tiếp xúc từ 2 đến 16 giờ ở liều từ 3 đến 100 microg/ml không ảnh hưởng đến mức mRNA của CYP1A1/1A2 ở liều thấp, nhưng lại cảm ứng biểu hiện gen CYP3A4, gợi ý khả năng ảnh hưởng đến tương tác thuốc ^[2]. Nghiên cứu năm 2017 về lá Kratom (Mitragyna speciosa) trên thụ thể PXR cho thấy dịch chiết methanol làm hoạt hóa PXR gấp 3 lần, phân đoạn alkaloid làm tăng gấp 4 lần và 9 loại alkaloid làm tăng từ 4 đến 6 lần, dẫn đến tăng biểu hiện mRNA và tăng hoạt tính của CYP3A4 lẫn CYP1A2 ^[5].

Nghiên cứu năm 2016 trên cây Eschscholzia californica cho thấy dịch chiết ethanol thể hiện sự ức chế phụ thuộc thời gian mạnh mẽ đối với CYP3A4, CYP2C9, CYP2C19 và ức chế có hồi phục CYP2D6 ^[6]. Tuy nhiên, điểm đáng chú ý là dịch chiết nước (dạng trà pha) và alkaloid chính californidine của loại cây này lại không làm ảnh hưởng đến các men cytochrome P450 ^[6].

Nghiên cứu năm 2012 đánh giá 3 loại dịch chiết tầm gửi (Viscum album) trên tế bào gan và vi thể gan người ghi nhận không có hoặc chỉ có tác động ức chế và cảm ứng không đáng kể đối với các enzyme CYP1A2, 2A6, 2B6, 2C8, 2C9, 2C19, 2D6, 2E1 và 3A4, cho thấy nguy cơ tương tác thuốc qua men CYP từ các dịch chiết này ở mức không có hoặc rất thấp ^[7]. Nghiên cứu năm 2009 trên chuột C57BL/6JNarl đực và cái sử dụng dịch chiết Sophora flavescens liều tương đương ở người là 0,18 g/kg/ngày làm tăng hoạt tính EROD (liên quan Cyp1a) ở cả chuột đực và cái, cho thấy mức độ cảm ứng khác nhau tùy thuộc liều lượng và giới tính ^[8].

Lợi ích tiềm năng và giới hạn của các bằng chứng hiện nay

Việc ức chế men CYP không hoàn toàn chỉ mang ý nghĩa tiêu cực. Trong một số định hướng y học, các nhà nghiên cứu đang tìm cách tận dụng khả năng ức chế enzyme P450 của các hợp chất tự nhiên như quercetin hay thymoquinone để phối hợp cùng thuốc chống ung thư nhằm tăng hiệu quả điều trị của thuốc ^[1].

Mặc dù vậy, giới hạn lớn nhất của y văn hiện nay là phần lớn các thử nghiệm mới dừng lại ở mức in vitro (trong ống nghiệm) hoặc mô hình tế bào và động vật gặm nhấm ^[3], ^[7], ^[8]. Nồng độ dịch chiết gây ức chế men trong đĩa thí nghiệm đôi khi rất khó đạt được trong máu người khi uống theo cách thông thường. Riêng đối với dây chè, chưa có nghiên cứu cụ thể nào đo lường mức độ tương tác trực tiếp của vị thuốc này trên người bệnh đang điều trị thuốc tây chuyển hóa qua gan.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược uống

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì an toàn tuyệt đối". Nhiều người bệnh đái tháo đường, tim mạch hay huyết áp tự ý sắc nước các loại cây cỏ uống thay nước lọc mà không báo cho bác sĩ điều trị. Việc các loại cây cỏ thông thường như Ocimum gratissimum hay Vernonia amygdalina có thể ức chế men gan CYP2C8, CYP2C9 ^[3] cho thấy nguy cơ làm biến đổi nồng độ thuốc tiểu đường hoặc thuốc chống đông là hoàn toàn có cơ sở khoa học.

Một hiểu lầm khác là cho rằng mọi dạng bào chế của cây đều tác động như nhau. Thí nghiệm năm 2016 với Eschscholzia californica chứng minh rằng trong khi dịch chiết cồn gây ức chế mạnh CYP3A4 và CYP2C9, thì dạng nước hãm trà truyền thống lại không gây ảnh hưởng đến hệ men này ^[6]. Tùy thuộc vào dung môi chiết xuất và cách dùng, hàm lượng hoạt chất ngấm vào cơ thể sẽ rất khác nhau.

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Những người đang dùng các thuốc chuyển hóa chủ yếu qua gan, đặc biệt là các thuốc có cửa sổ điều trị hẹp (như thuốc chống đông máu, thuốc tim mạch, thuốc chống động kinh, thuốc ức chế miễn dịch) cần thận trọng tối đa khi uống các loại nước thảo dược đậm đặc. Khi men gan bị can thiệp, nồng độ các thuốc này chỉ cần dao động nhỏ cũng có thể dẫn đến thất bại điều trị hoặc gây độc tính nghiêm trọng.

Người cao tuổi, người có tiền sử suy giảm chức năng gan hoặc mắc nhiều bệnh lý nền kết hợp nhiều loại thuốc tây cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thêm bất kỳ loại cây thuốc nào hàng ngày. Chưa có đủ dữ liệu an toàn trên phụ nữ có thai, bà mẹ cho con bú và trẻ nhỏ, vì vậy nhóm đối tượng này không nên tự ý dùng các loại dịch chiết thảo dược khi chưa có chỉ định y tế.

Hướng dẫn áp dụng thực tế để đảm bảo an toàn

Khi sử dụng thảo dược như dây chè hay các loại lá dân gian nói chung, người dân chỉ nên dùng với lượng vừa phải, nấu loãng như một thức uống giải khát thông thường chứ không nên lạm dụng các dạng dịch chiết cô đặc liều cao.

Để hạn chế tối đa nguy cơ tương tác trong quá trình hấp thu và chuyển hóa, quy tắc an toàn căn bản là không uống thuốc tây cùng lúc với nước thảo dược. Nên uống thuốc tây với nước lọc đun sôi để nguội và cách thời điểm uống nước thảo mộc ít nhất từ 1 đến 2 giờ. Quan trọng nhất, luôn mang theo danh sách các loại thảo dược, trà lá đang dùng tại nhà để trao đổi cụ thể với bác sĩ hoặc dược sĩ lâm sàng trong mỗi lần thăm khám.

Nhìn chung, các polyphenol và hoạt chất tự nhiên từ thực vật hoàn toàn có khả năng ức chế hoặc làm thay đổi hoạt tính của các men chuyển hóa thuốc qua gan trong các thử nghiệm khoa học. Dù dây chè chưa có bằng chứng xác nhận gây hại trực tiếp trên người, người bệnh vẫn cần giữ thái độ thận trọng, sử dụng điều độ và luôn ưu tiên tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa.