Dây chè (chè dây) là vị thuốc dân gian quen thuộc, thường được truyền tai dùng để chữa đau dạ dày, giải độc hoặc thanh nhiệt. Nhiều người mặc định thảo dược tự nhiên là lành tính nên phụ nữ mang thai hoặc trẻ nhỏ cũng có thể dùng được.
Tuy nhiên, câu trả lời từ góc độ y khoa là phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ không nên tự ý dùng dây chè. Nguyên nhân cốt lõi là chưa có nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng nào xác nhận mức độ an toàn của dược liệu này trên thai kỳ và trẻ em, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ kích thích co bóp hoặc tương tác bất lợi [1].
Vì sao thảo dược tự nhiên chưa chắc an toàn cho thai kỳ?
Nhiều người lầm tưởng thảo mộc hoàn toàn vô hại vì có nguồn gốc tự nhiên. Quan niệm này đã bị các chuyên gia y tế bác bỏ vì nhiều chế phẩm thảo dược đã ghi nhận tác động có hại thực tế trên thai phụ và bà mẹ cho con bú [2]. Bản chất thảo mộc chứa các hoạt chất sinh học có thể gây độc, tương tác thuốc hoặc tác động bất lợi đến các cơ quan non nớt của thai nhi [4, 6].
Bên cạnh đó, các sản phẩm thảo dược không được quản lý và đánh giá theo tiêu chuẩn khắt khe như tân dược [3]. Một số chế phẩm chỉ được cấp phép như thực phẩm bổ sung, tiềm ẩn nguy cơ nhiễm kim loại nặng hoặc pha tạp chất độc hại [4, 5]. Mang thai vốn không phải là trạng thái bệnh lý cần can thiệp bừa bãi, do đó việc lạm dụng thảo dược ngoài nhu cầu điều trị chính đáng là không cần thiết [2].
Mối lo ngại lớn nhất đối với các thảo dược chưa được nghiên cứu kỹ như dây chè là khả năng kích thích co bóp tử cung. Tương tự như một số loại thảo dược truyền thống từng ghi nhận nguy cơ gây chuyển dạ sớm, điều kinh hoặc ảnh hưởng nội tiết [4], việc dùng hoạt chất lạ có thể dẫn đến hậu quả khó lường đối với thai nhi [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về thảo dược trong thai kỳ?
Hiện nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên nào đánh giá riêng tính an toàn hoặc hiệu quả của dây chè trên phụ nữ có thai và trẻ nhỏ [1]. Dữ liệu y văn quốc tế cho thấy một bức tranh chung rất đáng lo ngại về việc dùng thảo dược khi mang thai.
Theo một bài tổng quan công bố năm 2020, việc thiếu dữ liệu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có kiểm chứng là vấn đề nổi cộm của các loại thảo dược dùng trong thai kỳ [1]. Đánh giá một nghiên cứu năm 2004 trên 400 phụ nữ Na Uy, tác giả nhận thấy trong số 144 người dùng thảo dược, có tới khoảng 40% sử dụng các sản phẩm tiềm ẩn nguy cơ gây hại hoặc thiếu thông tin an toàn [1].
Cũng trong bài tổng quan năm 2020, một nghiên cứu đa quốc gia phân loại 126 loại thảo dược dùng trong thai kỳ chỉ ra rằng chỉ có 28 loại (tương đương 22,2%) được xem là an toàn dựa trên y văn hiện có [1]. Phần lớn các loại cây cỏ lưu truyền trong dân gian có rất ít dữ liệu về thành phần hoạt chất, làm tăng nguy cơ phản ứng có hại ở các nhóm dễ bị tổn thương như phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ [1].
Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2024 khảo sát trực tuyến trên 590 phụ nữ cho thấy 35,8% người tham gia có sử dụng thảo dược trong thai kỳ [5]. Nguyên nhân phổ biến nhất thúc đẩy họ dùng là do niềm tin vào sự an toàn tự nhiên và sự giới thiệu từ người thân trong gia đình [5]. Tuy nhiên, kết quả khảo sát cũng khẳng định thai phụ nhìn chung có hiểu biết rất hạn chế về các nguy cơ tiềm ẩn và thường không thông báo cho nhân viên y tế [5].
Tại vùng nông thôn Malawi, một phân tích dữ liệu thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2018 cho thấy việc phụ nữ mang thai sử dụng thảo dược truyền thống (như Mwanamphepo) có mối liên quan với các kết quả thai kỳ bất lợi [6]. Dù chưa xác lập quan hệ nhân quả trực tiếp, các nhà nghiên cứu khuyến cáo phụ nữ có thai cần tránh dùng các loại thảo mộc chưa được kiểm chứng mức độ an toàn [6].
Các chuyên gia cảnh báo tất cả các sản phẩm thảo dược cần được nhìn nhận hết sức thận trọng, đặc biệt là trong 3 tháng đầu thai kỳ - giai đoạn nhạy cảm nhất của quá trình hình thành cơ quan thai nhi [2].
Lợi ích giả định và giới hạn của bằng chứng hiện có
Dây chè trong dân gian được truyền tụng có công dụng tiêu viêm, làm dịu vết loét dạ dày tá tràng. Dẫu vậy, toàn bộ những đồn đoán này chỉ dừng lại ở kinh nghiệm truyền miệng hoặc các ghi chép dùng theo thói quen cũ mà không có thử nghiệm khoa học chuẩn mực trên đối tượng thai phụ [4, 5].
Giới hạn lớn nhất của bằng chứng hiện nay là sự thiếu vắng hoàn toàn các dữ liệu nghiên cứu bài bản trên phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ [1]. Khi thông tin duy nhất chỉ là "sử dụng theo truyền thống", người dùng cần được cảnh báo rõ ràng để không tự đẩy bản thân và con nhỏ vào nguy cơ rủi ro [3]. Việc sử dụng thảo dược không rõ hoạt tính dược lý hoàn toàn có thể gây hại cho cả mẹ lẫn thai nhi [1].
Ngoài ra, trẻ em là nhóm có hệ thống enzyme gan và chức năng lọc của thận chưa hoàn thiện. Đưa các chất chiết thảo dược chưa rõ dược tính vào cơ thể trẻ tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc chuyển hóa nghiêm trọng [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược
Hiểu lầm lớn nhất của nhiều thai phụ là cho rằng "thảo dược uống giải nhiệt, không bổ ngang thì bổ dọc". Nghiên cứu chỉ ra rằng thảo dược có thể chứa các độc chất tự nhiên hoặc tương tác với các loại thuốc điều trị thông thường, gây giảm tác dụng của thuốc hoặc tăng độc tính [3, 4, 5].
Một sai lầm khác là tự ý uống nước lá thảo mộc thay nước lọc hằng ngày khi bị ốm nghén, đầy bụng hoặc khó tiêu [1]. Việc che giấu hoặc không trao đổi với bác sĩ về các loại lá, rễ cây đang uống là thói quen rất nguy hiểm [6, 8]. Nhiều trường hợp chỉ nhập viện khi đã xuất hiện triệu chứng bất thường như đau bụng, ra máu hoặc kích thích co bóp sớm [7, 8].
Nhiều người cũng nghĩ rằng người lớn uống được thì trẻ nhỏ chỉ cần giảm liều là dùng an toàn. Đây là quan niệm sai lầm, bởi trẻ em thuộc nhóm đối tượng tổn thương đặc biệt, rất nhạy cảm với các phản ứng có hại từ dược liệu không rõ nguồn gốc [1].
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Những đối tượng sau đây cần đặc biệt tránh tự ý sử dụng dây chè và các loại thảo dược chưa được kiểm chứng:
Phụ nữ mang thai, nhất là trong tam cá nguyệt thứ nhất (3 tháng đầu), khi thai nhi đang trong giai đoạn tạo phôi nhạy cảm [1, 7]. Bất kỳ tác nhân kích thích co bóp tử cung nào trong giai đoạn này cũng có thể đe dọa sự phát triển của thai [4].
Phụ nữ đang cho con bú cần thận trọng vì các hợp chất chuyển hóa từ thảo mộc có thể đi qua sữa mẹ, gây các triệu chứng bất lợi hoặc ảnh hưởng tiêu hóa của trẻ bú mẹ [1, 3].
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ tuyệt đối không dùng thảo mộc theo đường truyền miệng dân gian khi chưa có chỉ định y khoa [1].
Người đang sử dụng các thuốc tân dược điều trị bệnh nền cần lưu ý thảo dược có thể tương tác làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu dưới ngưỡng điều trị [3, 4, 5].
Lời khuyên áp dụng an toàn trong thực tế
Nếu bạn đang mang thai hoặc nuôi con nhỏ mà gặp các vấn đề về tiêu hóa, dạ dày, hãy tuân thủ các nguyên tắc y tế an toàn:
Ưu tiên điều chỉnh lối sống: Chia nhỏ các bữa ăn trong ngày, không nằm ngay sau khi ăn no, hạn chế thức ăn chua cay, nhiều dầu mỡ và uống đủ nước ấm để giảm bớt gánh nặng tiêu hóa.
Không tự ý hái hoặc mua dây chè khô về đun uống thay nước lọc. Không dùng các bài thuốc nam, thuốc lá dân gian không rõ nguồn gốc, liều lượng chuẩn hóa [1].
Luôn hỏi ý kiến bác sĩ: Nếu các triệu chứng trào ngược, đau dạ dày kéo dài gây khó chịu, cần đi khám chuyên khoa sản hoặc tiêu hóa để được kê đơn các loại thuốc đã được kiểm chứng an toàn cho thai kỳ [3].
Chủ động thông báo: Luôn chia sẻ với bác sĩ về bất kỳ loại trà thảo mộc hay thực phẩm chức năng nào bạn đã hoặc đang có ý định sử dụng [6, 8].
Dây chè hay bất kỳ loại thảo dược truyền thống nào cũng cần được nhìn nhận khách quan dưới lăng kính khoa học. Khi chưa có bằng chứng lâm sàng chứng minh sự an toàn, việc nói "không" với thảo dược truyền miệng chính là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe của thai phụ và trẻ nhỏ [1].
