Lời đồn dân gian về thảo dược trị đau nhức xương khớp
Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, tình trạng đau nhức, cứng khớp lại tái diễn ở nhiều người trung niên và cao tuổi. Trong dân gian, cây dây đau xương thường được truyền tai nhau như một vị thuốc cứu tinh cho người mắc các bệnh lý xương khớp. Rất nhiều người bệnh tìm mua loại thảo dược này về sắc uống hoặc ngâm rượu với kỳ vọng dứt hẳn thoái hóa khớp.
Tuy nhiên, liệu dây đau xương có thực sự chữa khỏi bệnh thoái hóa khớp như lời đồn thổi hay không? Dưới góc nhìn khoa học hiện đại, các bằng chứng hiện nay chủ yếu ghi nhận hoạt tính kháng viêm và điều hòa miễn dịch ở mức tiền lâm sàng (thí nghiệm trên tế bào và động vật), phần lớn tập trung vào bệnh viêm khớp tự miễn, và hoàn toàn thiếu các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người mắc thoái hóa khớp.
Cây dây đau xương và các hoạt chất tự nhiên
Dây đau xương, có tên khoa học là Tinospora sinensis (Lour.) Merr., thuộc họ Tiết dê (Menispermaceae) [1], [2]. Chi Tinospora bao gồm hơn 20 loài phân bố ở các vùng nhiệt đới thuộc Đông Bán cầu, từ lâu đã được sử dụng trong y học cổ truyền tại nhiều nước Đông Nam Á để chữa sốt rét, bệnh ngoài da, gout và đái tháo đường [2].
Theo một đánh giá tổng quan công bố năm 2024, Tinospora sinensis phân bố rộng rãi ở Trung Quốc, Ấn Độ và Sri Lanka, thường được dùng trong y học cổ truyền để chữa đau khớp do thấp, đau thần kinh tọa, đau mỏi cơ thắt lưng và chấn thương bầm dập [3]. Thảo dược này đã được ghi nhận chứa tổng cộng 241 hợp chất hóa học, chủ yếu thuộc nhóm terpen, lignan, alkaloid và phenol glycoside [3]. Nghiên cứu cũng chỉ ra các hoạt tính dược lý phong phú của cây gồm kháng viêm, giảm đau, ức chế miễn dịch, chống lão hóa, chống bức xạ, kháng ký sinh trùng Leishmania và bảo vệ gan [3]. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhận định cơ sở hoạt chất tác dụng của thảo dược này vẫn chưa được làm sáng tỏ đầy đủ, dữ liệu về mối liên hệ giữa kinh nghiệm dân gian và hoạt tính sinh học còn khá hạn chế [3].
Ở một nghiên cứu hóa thực vật năm 2018, các nhà khoa học đã phân lập được 57 hợp chất từ thân cây dây đau xương, trong đó có 3 hợp chất mới thuộc nhóm lignan, pyrrole alkaloid và benzenoid [2]. Thử nghiệm trên 15 hợp chất trong số này cho thấy một số chất có khả năng ức chế mức độ vừa phải quá trình sinh anion superoxide và giải phóng elastase từ bạch cầu trung tính [2]. Vì sự hoạt hóa quá mức của bạch cầu trung tính liên quan mật thiết đến việc phá hủy mô trong các bệnh viêm mạn tính, các hợp chất này cho thấy tiềm năng chống viêm đáng chú ý ở mức tế bào [2].
Cơ chế sinh học: Kháng viêm và điều hòa miễn dịch trong phòng thí nghiệm
Để giải thích khả năng giảm viêm của dây đau xương, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm chuyên sâu nhằm tìm hiểu đường đi của các phân tử hoạt tính trong cơ thể sống.
Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã phân tích dược động học và sự phân bố mô của 8 thành phần kháng viêm chiết xuất từ thân cây dây đau xương khi dùng đường uống trên chuột cống bình thường và chuột cống bị viêm thần kinh [4]. Kết quả phân tích bằng phương pháp sắc ký lỏng siêu hiệu năng ghép khối phổ (UPLC-MS/MS) cho thấy cả 8 hợp chất chống viêm này đều được hấp thu nhanh chóng vào máu qua đường tiêu hóa, đạt nồng độ tối đa trong huyết tương trong vòng không quá 2 giờ (Tmax <= 2 giờ) [4]. Dù vậy, ở những cá thể bị viêm, tốc độ chuyển hóa các hoạt chất trong huyết tương diễn ra nhanh hơn và hàm lượng hoạt chất thâm nhập vào mô não cũng thấp hơn so với cá thể bình thường [4].
Bên cạnh đó, các hoạt chất từ thảo dược này còn tác động sâu sắc đến hệ miễn dịch thông qua trục vi khuẩn đường ruột. Một nghiên cứu năm 2025 đã chỉ ra rằng tinosporine, một hợp chất chiết xuất từ Tinospora sinensis, có tác dụng bảo vệ hàng rào niêm mạc ruột trên mô hình chuột bị viêm khớp do collagen [1]. Can thiệp bằng tinosporine giúp điều hòa thành phần vi sinh vật đường ruột, kích thích sự sinh sôi của các lợi khuẩn và làm đảo ngược sự biến đổi nồng độ của 12 chất chuyển hóa trong huyết thanh [1]. Sự gia tăng đáng kể của các axit béo chuỗi ngắn có lợi như axit propionic, butyric, isobutyric, valeric, isovaleric và caproic đã góp phần điều hòa các yếu tố viêm, khôi phục lại sự mất cân bằng giữa các tế bào miễn dịch Th1/Th2 và Th17/Treg ở đại tràng [1].
Các bằng chứng nghiên cứu tiền lâm sàng cụ thể
Cho đến nay, các nghiên cứu thực nghiệm nhằm đánh giá tác dụng giảm đau nhức khớp của chiết xuất dây đau xương chủ yếu được tiến hành trên mô hình viêm khớp dạng thấp ở động vật gặm nhấm.
Nghiên cứu công bố năm 2019 đã khảo sát hiệu quả của phân đoạn etyl axetat chiết xuất từ cồn của thân cây dây đau xương trên mô hình chuột cống Wistar bị viêm khớp do tiêm collagen mồi bổ trợ Freund [5]. Các nhà nghiên cứu đã cho chuột uống dịch chiết dây đau xương hàng ngày liên tục trong 4 tuần với ba mức liều thử nghiệm gồm 50 mg/kg, 100 mg/kg và 200 mg/kg thể trọng [5]. Kết quả cho thấy chiết xuất dây đau xương làm giảm đáng kể tình trạng sưng phù bàn chân, giảm mức độ tăng cảm giác đau và hạ điểm số mức độ nghiêm trọng của bệnh khớp [5].
Về mặt giải phẫu bệnh, thảo dược này giúp ức chế sự tăng sinh của mô màng hoạt dịch khớp và hạn chế sự xâm nhập của các tế bào viêm [5]. Trong huyết thanh, lách và các khớp cổ chân của chuột, mức độ sản sinh các chất trung gian gây viêm quan trọng gồm TNF-alpha, IL-1beta và IL-17 đều bị ức chế rõ rệt [5]. Đồng thời, chiết xuất này can thiệp trực tiếp vào con đường truyền tín hiệu nội bào MAPK thông qua việc ức chế phosphoryl hóa hai phân tử p38 và Erk [5]. Trên tế bào đại thực bào chuột RAW264.7 được kích thích bởi LPS, dịch chiết cũng ngăn cản sự hình thành oxit nitric (NO) cùng các cytokine gây viêm IL-1beta, TNF-alpha và IL-6 [5].
Ngoài ra, nghiên cứu năm 2025 về hợp chất tinosporine tinh khiết từ dây đau xương cũng khẳng định hoạt chất này làm giảm đáng kể tổn thương cấu trúc khớp và tình trạng viêm nhiễm ở chuột thực nghiệm bị viêm khớp [1]. Cơ chế chống viêm này diễn ra thông qua việc điều hòa trục vi sinh vật - chuyển hóa - miễn dịch đường ruột [1].
Mặc dù các kết quả tiền lâm sàng kể trên rất hứa hẹn, người bệnh cần lưu ý rằng đây mới chỉ là các thử nghiệm thực hiện trên chuột cống và tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [1], [5]. Chưa hề có nghiên cứu lâm sàng quy mô trên người bệnh thoái hóa khớp để khẳng định liều lượng tối ưu cũng như hiệu lực điều trị trên cơ thể người.
Điểm khác biệt quan trọng: Thoái hóa khớp và viêm khớp tự miễn
Một hiểu lầm rất phổ biến là đánh đồng thoái hóa khớp với bệnh viêm khớp nói chung. Nhiều người bệnh thoái hóa khớp đọc các bài viết về dây đau xương trị "viêm khớp" rồi tự ý mua về sử dụng vì nghĩ rằng bệnh nào đau khớp cũng giống nhau.
Thoái hóa khớp bản chất là quá trình lão hóa sinh học tự nhiên, đi kèm sự mòn vẹt cơ học mạn tính của sụn khớp và những biến đổi của xương dưới sụn. Trong khi đó, các nghiên cứu khoa học hiện có của dây đau xương tập trung chủ yếu vào bệnh viêm khớp tự miễn (Rheumatoid Arthritis - RA) [1], [4], [5]. Ở bệnh viêm khớp tự miễn, hệ thống miễn dịch của cơ thể bị rối loạn và tự quay sang tấn công các khớp lành, tạo nên phản ứng viêm dữ dội do các cytokine như TNF-alpha hay IL-17 gây ra [1], [5].
Do đó, việc dây đau xương có khả năng ức chế tế bào miễn dịch hay hạ nồng độ cytokine ở chuột bị viêm khớp tự miễn không đồng nghĩa với việc thảo dược này có thể giúp tái tạo sụn khớp đã mòn hay đảo ngược tiến trình thoái hóa khớp ở người lớn tuổi. Chưa có bằng chứng khoa học nào cho thấy dây đau xương phục hồi được các tổn thương cấu trúc vĩnh viễn do thoái hóa khớp gây ra.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng dây đau xương
Sai lầm lớn nhất của người bệnh xương khớp là tin rằng các bài thuốc từ thảo mộc thiên nhiên luôn lành tính, dùng bao nhiêu cũng được và có thể chữa dứt điểm bệnh. Dây đau xương không thể thay thế phác đồ điều trị thoái hóa khớp của bác sĩ chuyên khoa.
Nhiều người có thói quen thu hái thân cây dây đau xương tươi hoặc khô rồi ngâm rượu uống mỗi ngày. Cồn trong rượu khi nạp vào cơ thể dài ngày có thể gây hại cho gan, thận và dạ dày, đặc biệt là ở người cao tuổi có sẵn bệnh lý nội khoa. Việc tự ý phối hợp dây đau xương với các loại thuốc tây giảm đau chống viêm mà không có chỉ định y khoa cũng tiềm ẩn nguy cơ tương tác thuốc phức tạp, bởi các chất chuyển hóa trong thảo dược có khả năng ảnh hưởng đến quá trình hấp thu và đào thải của các thuốc khác [4].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Vì dữ liệu khoa học về độ an toàn của dây đau xương trên người còn rất hạn chế, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng:
- Phụ nữ mang thai và người đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu lâm sàng nào xác nhận tính an toàn của dây đau xương trên phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú. Do đó, nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược để tránh rủi ro cho mẹ và bé.
- Trẻ em: Hệ cơ quan chưa phát triển hoàn thiện, chưa có dữ liệu nghiên cứu về liều lượng và độ an toàn trên trẻ nhỏ.
- Người có bệnh lý nền về gan, thận: Việc đào thải các hợp chất phức tạp từ thảo dược có thể làm tăng gánh nặng cho gan và thận, nhất là khi dùng dạng sắc đặc hoặc ngâm rượu kéo dài [4], [3].
- Người đang chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch: Vì dây đau xương có hoạt tính điều hòa miễn dịch trên động vật, việc sử dụng có thể gây tương tác không mong muốn [1], [5].
Người bệnh trước khi muốn sử dụng bất kỳ chế phẩm thảo dược nào có chứa dây đau xương đều nên tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn.
Áp dụng đúng cách trong chăm sóc khớp thoái hóa
Để kiểm soát bệnh thoái hóa khớp một cách khoa học, người bệnh không nên chỉ trông chờ vào một vị thuốc đơn lẻ. Nếu có nguyện vọng sử dụng dây đau xương, người bệnh chỉ nên dùng dưới dạng các bài thuốc hỗ trợ hoặc sản phẩm đã qua kiểm định y tế với lượng vừa phải, tuân thủ hướng dẫn của thầy thuốc đông y có chứng chỉ hành nghề. Tuyệt đối không tự ý đào rễ, chặt cây không rõ nguồn gốc để sắc uống dài ngày vì nguy cơ nhầm lẫn loài thực vật hoặc tích lũy độc chất bảo quản.
Giải pháp cốt lõi cho bệnh thoái hóa khớp vẫn là duy trì lối sống lành mạnh: kiểm soát cân nặng để giảm áp lực lên các khớp chịu tải như khớp gối, khớp háng; tập luyện các môn thể thao nhẹ nhàng như bơi lội, đạp xe hoặc đi bộ; kết hợp chế độ ăn uống cân bằng giàu chất chống oxy hóa và uống đủ nước mỗi ngày.
Kết luận
Dây đau xương là vị thuốc dân gian quý với những tiềm năng kháng viêm, giảm đau và điều hòa miễn dịch đã bước đầu được ghi nhận trên mô hình động vật và tế bào [1], [5]. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện tại chưa đủ để chứng minh loại cây này có thể chữa khỏi thoái hóa khớp ở người. Người bệnh cần giữ cái nhìn tỉnh táo, coi thảo dược là biện pháp hỗ trợ nếu có chỉ định, đồng thời luôn tuân thủ phác đồ điều trị y khoa chính thống để bảo vệ chức năng vận động lâu dài.
