Thói quen dùng thảo dược hỗ trợ hạ áp và lợi tiểu
Nhiều người bệnh tăng huyết áp tại Việt Nam có thói quen dùng thêm các loại rau rừng, cây thuốc nam nấu nước uống hàng ngày với hy vọng tăng cường thanh lọc cơ thể và hỗ trợ hạ huyết áp. Trong số đó, dây khai (hay còn gọi là rau bò khai) là một loại cây quen thuộc, thường được truyền tai về khả năng lợi tiểu, hỗ trợ đường tiết niệu và làm mát cơ thể.
Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp các thảo mộc có tính lợi tiểu với phác đồ thuốc tây y điều trị tim mạch và huyết áp tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường. Không ít người cho rằng thảo mộc tự nhiên lành tính nên có thể dùng song song cùng thuốc tây mà không cần điều chỉnh liều lượng hay hỏi ý kiến bác sĩ điều trị.
Chính sự chủ quan này có thể dẫn đến hiện tượng hiệp đồng tác dụng quá mức giữa thảo dược và tân dược. Khi cơ thể phải tiếp nhận đồng thời nhiều yếu tố thúc đẩy bài tiết nước tiểu, sự cân bằng nước và các chất điện giải thiết yếu rất dễ bị phá vỡ.
Dây khai tương tác với thuốc lợi tiểu tây y như thế nào?
Câu trả lời trực tiếp là việc dùng chung thảo dược có tính lợi tiểu như dây khai với thuốc lợi tiểu tây y có thể làm tăng nguy cơ mất nước quá mức và hạ kali máu nghiêm trọng. Sự cộng gộp dược lực học giữa hai bên kích thích thận tăng tốc độ đào thải chất lỏng và khoáng chất ra ngoài.
Cần lưu ý rõ ràng rằng, hiện nay chưa có nghiên cứu lâm sàng hay thử nghiệm trực tiếp nào được công bố riêng biệt trên cây dây khai về tương tác với thuốc huyết áp. Dữ liệu y khoa hiện có chỉ ghi nhận về nguy cơ từ các chế phẩm thảo dược có đặc tính lợi tiểu nói chung và các tương tác của thuốc lợi tiểu tây y với thảo dược [1] [2].
Do đó, người bệnh không nên tự ý phối hợp dây khai với các thuốc lợi tiểu điều trị cao huyết áp. Khi xuất hiện sự hiệp đồng làm tăng bài niệu ngoài tầm kiểm soát, người bệnh có thể đối mặt với tụt huyết áp tư thế, mệt lả và rối loạn nhịp tim.
Cơ chế gây mất nước và hạ kali máu khi phối hợp
Để hiểu vì sao sự kết hợp này nguy hiểm, chúng ta cần nắm rõ cơ chế vận hành của thuốc lợi tiểu tây y. Các nhóm thuốc như lợi tiểu quai hay lợi tiểu thiazide can thiệp trực tiếp vào quá trình tái hấp thu natri và clo tại ống thận, từ đó kéo theo sự đào thải nước qua đường tiểu để hạ thể tích tuần hoàn và giảm áp lực mạch máu.
Trong quá trình đào thải một lượng lớn dịch lọc, thận cũng đồng thời tăng bài xuất ion kali ra ngoài theo nước tiểu. Thuốc lợi tiểu quai vốn đã được y văn xác định là nhóm thuốc liên quan chặt chẽ đến tác dụng phụ hạ kali máu [1]. Hạ kali máu do dùng các thuốc lợi tiểu tây y là một tình trạng rất phổ biến trong thực hành y khoa [3].
Khi người bệnh đưa thêm các loại thảo mộc có tính chất lợi tiểu vào cơ thể, lượng dịch bị tống xuất qua thận tiếp tục gia tăng mạnh mẽ. Việc sử dụng đồng thời các thảo dược có tính lợi tiểu mang lại nguy cơ hạ kali máu rất lớn, đặc biệt khi phối hợp nhiều loại hoặc sử dụng với lượng lớn [2].
Mất nước nhanh khiến thể tích máu giảm sút đột ngột, dẫn đến giảm tưới máu các cơ quan và gây tụt huyết áp quá mức. Đồng thời, khi nồng độ kali trong huyết thanh tụt xuống dưới ngưỡng an toàn, hoạt động điện sinh học của cơ tim và hệ thống dẫn truyền thần kinh cơ sẽ bị xáo trộn nghiêm trọng.
Các nghiên cứu y khoa ghi nhận gì về tương tác thảo dược và thuốc lợi tiểu?
Một tổng quan công bố năm 2005 về điều trị tim mạch và thuốc thảo dược cho thấy việc dùng thảo dược ở bệnh nhân tim mạch diễn ra rất rộng rãi [4]. Nghiên cứu này rà soát cơ sở dữ liệu Medline từ tháng 1 năm 1996 đến tháng 2 năm 2003, ghi nhận 43 báo cáo ca bệnh và 8 thử nghiệm lâm sàng [4]. Kết quả phân tích chỉ ra rằng việc phối hợp cam thảo với thuốc điều trị tăng huyết áp gây ra biến cố hạ kali máu [4]. Nghiên cứu cũng báo cáo hiện tượng tăng huyết áp xảy ra khi phối hợp bạch quả cùng thuốc lợi tiểu thiazide [4]. Tác giả kết luận tương tác giữa thảo dược và thuốc tim mạch là vấn đề an toàn tiềm ẩn rất quan trọng [4].
Một nghiên cứu tổng quan toàn diện vào năm 2022 đã xem xét các tương tác dược lý học của thuốc lợi tiểu quai (như bumetanide, ethacrynic acid, furosemide, torsemide) [1]. Báo cáo khẳng định thuốc lợi tiểu quai có liên quan mật thiết đến hạ kali máu, độc tính trên tai và nhiều tác dụng phụ khác [1]. Đáng chú ý, thuốc lợi tiểu quai có thể tương tác dược lực học với các thuốc thảo dược [1]. Nghiên cứu nhấn mạnh các bác sĩ, dược sĩ và nhân viên y tế cần nâng cao trách nhiệm và nhận thức về các chất tương tác với thuốc lợi tiểu quai để phòng ngừa biến cố bất lợi [1].
Một báo cáo ca bệnh năm 2020 đã công bố trường hợp một nam bệnh nhân 36 tuổi bị ngừng tim và đột quỵ sau khi tự ý sử dụng các chế phẩm thảo dược không có sự giám sát [2]. Người này không có tiền sử bệnh lý nhưng nhập viện trong tình trạng yếu cơ nghiêm trọng và mệt mỏi toàn thân [2]. Xét nghiệm ban đầu cho thấy bệnh nhân bị hạ kali máu, hạ magie máu và hạ phosphat máu [2]. Bệnh nhân đột ngột diễn tiến xấu, rơi vào ngừng tim và phải tiến hành hồi sức cấp cứu [2]. Các loại thảo mộc bệnh nhân dùng gồm lúa mạch và nhũ hương, cả hai đều đã được chứng minh có tác dụng lợi tiểu [2]. Các tác giả cảnh báo những chế phẩm thảo mộc có tác dụng lợi tiểu đều mang nguy cơ hạ kali máu, đặc biệt khi kết hợp và dùng liều lớn [2].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu hồi cứu năm 2014 đánh giá trên 360 bệnh nhân dùng phức hợp thảo dược chứa cam thảo với liều trung bình 8,7 ± 4,1 g/ngày trong thời gian trung bình 18,9 ± 19 ngày [5]. Kết quả cho thấy nhóm bệnh nhân này không có thay đổi đáng kể về nồng độ kali máu và chỉ số creatinine [5]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu nhận định tình trạng hạ kali máu có thể hình thành do tương tác giữa thảo dược với các thuốc tây y gây xáo trộn điện giải và ảnh hưởng chức năng thận [5]. Nghiên cứu khuyến nghị cần theo dõi nồng độ kali để ngăn ngừa các tác dụng phụ không đoán trước khi dùng thảo dược kéo dài ở người cao tuổi có phối hợp thuốc tây y [5].
Một báo cáo lâm sàng khác năm 2022 đã ghi nhận trường hợp nữ bệnh nhân 87 tuổi bị hạ kali máu nặng và nhiễm kiềm chuyển hóa do dùng thảo dược kéo dài 2 năm trước phẫu thuật thay khớp gối [6]. Trong quá trình mổ, bệnh nhân xuất hiện giảm oxy máu, hạ kali máu đi kèm bất thường trên điện tâm đồ [6]. Triệu chứng chỉ cải thiện sau khi ngừng thảo dược và truyền bổ sung kali clorid [6]. Chất chuyển hóa từ thảo dược gây ức chế enzyme 11-beta-HSD2 dẫn đến phản ứng giữ natri và tăng đào thải kali [6].
Giới hạn của bằng chứng hiện nay về dây khai
Mặc dù các tài liệu y khoa nêu rất rõ nguy cơ của các loại thảo dược gây lợi tiểu và hạ kali, chúng ta cần nhìn nhận khách quan về giới hạn dữ liệu. Cho đến thời điểm hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu dược lý lâm sàng hay thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên nào khảo sát trực tiếp tương tác giữa dây khai và thuốc lợi tiểu điều trị tăng huyết áp.
Dây khai chủ yếu được sử dụng theo kinh nghiệm dân gian tại một số vùng miền, chưa có chuẩn hóa về nồng độ hoạt chất, liều dùng an toàn hay dược động học chi tiết. Các dữ liệu khoa học hiện hành mới chỉ dừng lại ở việc chứng minh nguy cơ mất nước và rối loạn điện giải từ các thảo dược lợi tiểu nói chung hoặc một số cây thuốc cụ thể như cam thảo, lúa mạch, nhũ hương [4] [2].
Vì vậy, chúng ta không thể khẳng định chắc chắn 100% mức độ phản ứng ở từng người khi ăn hay uống dây khai. Tuy nhiên, căn cứ trên nguyên lý dược lực học và các cảnh báo từ y văn quốc tế, nguy cơ xảy ra tương tác bất lợi giữa dây khai và thuốc lợi tiểu tây y là hoàn toàn có cơ sở khoa học và không được phép xem nhẹ.
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược trị cao huyết áp
Hiểu lầm lớn nhất của nhiều người là quan niệm thảo dược tự nhiên thì không có tác dụng phụ và hoàn toàn vô hại [7]. Thực tế, các bài thuốc hay cây cỏ tự nhiên là hỗn hợp phức tạp của nhiều thực thể hoạt tính sinh học khác nhau [7]. Các chất này hoàn toàn có khả năng tương tác với thuốc kê đơn thông qua cơ chế dược động học hoặc dược lực học, đôi khi dẫn đến hậu quả đe dọa tính mạng [7].
Nhiều bệnh nhân cho rằng nếu đang uống thuốc tây mà đi tiểu ít thì nên uống thêm nước lá cây như dây khai để hỗ trợ thận lọc tốt hơn. Đây là suy nghĩ rất nguy hiểm, bởi vì thuốc lợi tiểu tây y đã được bác sĩ tính toán liều lượng chuẩn xác để bảo vệ chức năng tim mạch và thận. Việc tự ý bổ sung thêm thảo mộc bài niệu sẽ làm tăng tải bài tiết và đẩy nhanh tốc độ mất khoáng chất.
Một sai lầm khác là nghĩ rằng chỉ khi uống thuốc dạng cao, dạng viên chiết xuất đậm đặc mới đáng lo, còn ăn rau dây khai nấu canh hay đun nước loãng uống thì vô tư. Báo cáo ca bệnh cho thấy việc dùng thảo dược không kiểm soát, sử dụng lượng lớn hoặc phối hợp nhiều loại đều có thể gây hạ kali máu dẫn đến biến cố tim mạch đột ngột [2].
Những ai cần đặc biệt thận trọng với nguy cơ hạ kali máu?
Tình trạng hạ kali máu do dùng thuốc lợi tiểu vốn dĩ đã là mối đe dọa thường trực với nhiều nhóm bệnh nhân. Những đối tượng có nguy cơ cao bị hạ kali máu gồm người cao tuổi, phụ nữ, bệnh nhân có tình trạng phù nề và những người đang sử dụng thuốc lợi tiểu liều cao hoặc loại có tác dụng mạnh [3].
Người cao tuổi có chức năng lọc của cầu thận suy giảm sinh lý, khả năng điều hòa nước và điện giải kém nhạy bén. Khi nhóm đối tượng này sử dụng phối hợp thảo dược với thuốc tây y, việc theo dõi nồng độ kali huyết thanh là yêu cầu bắt buộc để phòng ngừa biến cố bất ngờ [5].
Bệnh nhân mắc các bệnh lý tim mạch nền, xơ gan, suy tim ứ huyết đang dùng thuốc điều trị cũng thuộc diện phải đặc biệt cẩn trọng trước các tương tác thảo dược [4] [1]. Hạ kali máu trên nền bệnh tim mạch có thể kích hoạt các rối loạn nhịp tim nguy hiểm, biến đổi bất thường trên điện tâm đồ và thậm chí gây ngừng tim [2] [6].
Lời khuyên an toàn khi sử dụng và theo dõi sức khỏe
Để phòng ngừa hạ kali máu do thuốc lợi tiểu, y văn khuyến nghị người bệnh nên duy trì chế độ ăn ít muối nhưng giàu kali, magie và clorid thông qua thực phẩm hoặc dùng viên uống kali clorid bổ sung [3]. Việc sử dụng thuốc lợi tiểu liều thấp với thời gian tác dụng ngắn cũng là giải pháp hạn chế nguy cơ mất điện giải [3].
Đối với những bệnh nhân tăng huyết áp vẫn bị hạ kali máu kéo dài, bác sĩ có thể cân nhắc chuyển sang thuốc lợi tiểu giữ kali như spironolactone hoặc thay thế bằng nhóm thuốc hạ áp hàng đầu khác [3]. Bệnh nhân tuyệt đối không được tự ý điều chỉnh thuốc hay tự tìm các loại nước lá dân gian để bù đắp.
Nếu bạn đang trong phác đồ điều trị tăng huyết áp có sử dụng thuốc lợi tiểu, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi đưa dây khai vào thực đơn thường xuyên. Khi sử dụng dây khai như một món ăn thông thường, chỉ nên dùng với lượng vừa phải, không nấu nước uống thay nước lọc cả ngày và không kết hợp cùng lúc với nhiều loại thảo mộc lợi tiểu khác.
Hãy luôn chủ động thông báo cho bác sĩ điều trị và dược sĩ về tất cả các loại thảo dược, thực phẩm chức năng bạn đang dùng. Việc kiểm tra định kỳ nồng độ kali máu và chức năng thận là biện pháp hữu hiệu nhất giúp bạn kiểm soát huyết áp an toàn mà không lo biến chứng tương tác thuốc.
