Nhiều người có thói quen gội đầu muộn vào ban đêm rồi để nguyên mái tóc còn ẩm ướt lên giường ngủ do mệt mỏi hoặc thiếu thời gian. Thói quen tưởng chừng vô hại này thực chất tạo nên một môi trường thuận lợi cho vi sinh vật có hại bùng phát, kéo theo hàng loạt rắc rối cho da đầu. Liệu việc đi ngủ với mái tóc ướt có thực sự gây hại cho da đầu và làm tổn thương nang tóc như nhiều lời cảnh báo hay không?

Câu trả lời ngắn gọn là có: môi trường ẩm ướt kéo dài khi áp đầu vào gối suốt đêm tạo điều kiện lý tưởng cho các loại nấm men phát triển quá mức, đặc biệt là chi nấm Malassezia. Sự mất cân bằng hệ vi sinh này kích hoạt phản ứng viêm, làm trầm trọng thêm tình trạng gàu, viêm da tiết bã, viêm nang tóc và gián tiếp thúc đẩy rụng tóc.

Môi trường ẩm ướt và sự bùng phát của nấm Malassezia

Da đầu của con người tự nhiên là nơi cư trú của nhiều vi sinh vật vô hại, trong đó có các loài nấm men thuộc chi Malassezia [1]. Malassezia furfur được xác định là một loại nấm men phụ thuộc lipid, sống hội sinh trên da của người khỏe mạnh từ hơn 150 năm trước [1]. Khi da đầu ở trạng thái khô ráo và cân bằng, loài nấm này không gây bệnh; tuy nhiên, khi gặp điều kiện thuận lợi hoặc các yếu tố kích hoạt như suy giảm miễn dịch hay môi trường thay đổi, chúng có thể tăng sinh mất kiểm soát [1].

Việc áp mái tóc ướt vào gối trong nhiều giờ tạo ra một buồng ủ nhiệt độ ấm và ẩm kín khí. Mô da có thể bị nhiễm nấm khi các sinh vật này làm ô nhiễm hoặc xâm nhập vào bề mặt biểu bì và các nang tóc [2]. Khi hàng rào biểu mô bị phá vỡ, da đầu sẽ trở thành cửa ngõ cho các bệnh nhiễm trùng nấm nông phát triển [2].

Không chỉ đơn thuần cư trú bên ngoài, nấm men có thể xâm nhập sâu vào lỗ chân lông. Nhiễm trùng nang tóc do nấm được gọi là bệnh viêm nang lông Malassezia (hay Pityrosporum folliculitis), xảy ra khi nấm men tấn công trực tiếp vào cấu trúc nang lông [3]. Tình trạng này gây nên các tổn thương sẩn mụn mủ nang lông đồng dạng và ngứa ngáy dữ dội [1].

Viêm da tiết bã và tổn thương nang tóc: Cơ chế sinh bệnh

Nấm Malassezia là loài ưa chất béo, chúng thường sinh sôi mạnh mẽ ở các khu vực giàu bã nhờn trên cơ thể [4]. Khi nấm men phát triển ồ ạt, chúng tương tác với hệ thống miễn dịch của vật chủ và làm trầm trọng thêm các tình trạng viêm da như viêm da tiết bã, chàm thể tạng và vảy nến [1]. Viêm da tiết bã và lang ben là những bệnh ngoài da điển hình liên quan mật thiết đến chi nấm men này [4].

Bên cạnh đó, các loài nấm men còn có thể tạo điều kiện cho các mầm bệnh nguy hiểm khác phát triển. Nghiên cứu thực nghiệm trong phòng thí nghiệm cho thấy sự hiện diện của Malassezia globosa và Malassezia furfur dường như thúc đẩy sự phát triển của loài nấm sợi Microsporum canis, một tác nhân gây bệnh nấm da đầu nghiêm trọng [5]. Việc Malassezia sử dụng các axit béo chuỗi dài có thể làm giảm tác dụng kháng khuẩn tự nhiên của da, từ đó mở đường cho nấm sợi xâm nhập sâu vào da đầu và chân tóc [5].

Nhiễm nấm sợi ở tóc (gọi chung là trichomycoses) ảnh hưởng trực tiếp đến các đơn vị nang tóc [6]. Các kháng nguyên do các loại nấm này tiết ra có khả năng kích hoạt phản ứng viêm nặng nề tại chỗ, dẫn đến tổn thương cấu trúc nâng đỡ của tóc [6]. Tổn thương nang tóc kéo dài khiến chân tóc suy yếu, giảm độ bám giữ và dễ dẫn đến rụng tóc tạm thời hoặc lan tỏa [1, 5].

Các bằng chứng khoa học ghi nhận về tải lượng nấm và rụng tóc

Nhiều nghiên cứu đã phân tích mối liên hệ cụ thể giữa mật độ nấm men Malassezia trên da đầu với tình trạng viêm và mức độ mất tóc ở người bệnh.

Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã khảo sát hệ vi sinh nấm ở chân tóc giữa người bị rụng tóc androgen và người khỏe mạnh bằng phương pháp nhuộm soi kính hiển vi và giải trình tự gen [7]. Kết quả kiểm tra bằng kính hiển vi quang học cho thấy nấm ở chân tóc chủ yếu là nấm men Malassezia, với tỷ lệ dương tính ở nhóm rụng tóc lên tới 60%, cao hơn đáng kể so với mức 40% ở nhóm đối chứng [7]. Tải lượng nấm Malassezia trên đỉnh đầu của nhóm rụng tóc cao hơn rõ rệt so với người bình thường; trong đó Malassezia globosa và Malassezia restricta là hai loài chiếm ưu thế lớn nhất [7]. Nghiên cứu đưa ra kết luận rằng nấm Malassezia có mối tương quan thuận với tỷ lệ rụng tóc [7].

Nghiên cứu báo cáo năm 2022 tiếp tục làm sáng tỏ cấu trúc của loài nấm này trên da đầu bệnh nhân rụng tóc [8]. Khi lấy mẫu vảy da đầu của bệnh nhân và kiểm tra dưới kính hiển vi huỳnh quang cũng như nuôi cấy, các nhà khoa học phát hiện sợi nấm (hyphae) ngắn dạng dùi trống xuất hiện ở 48,89% bệnh nhân rụng tóc [8]. Tải lượng nấm này tương quan thuận với mức độ viêm da ở vùng rụng tóc [8]. Đáng chú ý, sau khi bệnh nhân được điều trị bằng các thuốc kháng nấm, tình trạng viêm da đầu thuyên giảm rõ rệt, đi kèm với sự biến mất của sợi nấm và sự sụt giảm của mật độ nấm [8].

Tình trạng nấm da đầu cũng được ghi nhận trong một báo cáo ca bệnh năm 2024 ở một phụ nữ trưởng thành có tổn thương rụng tóc lan tỏa và ban đỏ viêm ở đỉnh đầu, biểu hiện lâm sàng rất giống viêm da tiết bã [5]. Kỹ thuật soi huỳnh quang và nuôi cấy nấm phát hiện đồng thời sợi nấm của Malassezia globosa, Malassezia furfur và Microsporum canis [5]. Người bệnh được chỉ định dùng thuốc kháng nấm đường uống liên tục trong 3 tháng, kết quả là các vết ban đỏ biến mất hoàn toàn và tóc mọc lại sau đó, không tái phát trong 6 tháng theo dõi [5].

Năm 2021, một trường hợp khác ghi nhận bệnh nhân nữ bị viêm nang lông do Malassezia ở vùng mặt với các sẩn đỏ bị chẩn đoán nhầm là mụn trứng cá thông thường trong suốt 3 tháng [1]. Sau khi được chẩn đoán chính xác bằng soi kính hiển vi và tiếp cận phác đồ kháng nấm dạng uống kết hợp bôi ngoài, tổn thương da của người bệnh đã cải thiện đáng kể chỉ sau 2 tuần điều trị [1].

Lợi ích của việc can thiệp và giới hạn từ các nghiên cứu

Các bằng chứng khoa học cho thấy việc kiểm soát mật độ vi nấm trên da đầu mang lại lợi ích rõ rệt trong việc cải thiện các triệu chứng viêm và bảo vệ nang tóc. Khi điều trị viêm da đầu bằng thuốc kháng nấm, phản ứng viêm giảm đi và hiện tượng rụng tóc có thể đảo ngược khi nang tóc phục hồi [1, 8]. Việc sử dụng thuốc kháng nấm giúp làm giảm mật độ Malassezia, từ đó xoa dịu triệu chứng ở một nhóm người bệnh viêm da tiết bã và viêm da cơ địa [3]. Các hoạt chất kháng nấm đường uống như terbinafine, itraconazole hay fluconazole đã được chứng minh hiệu quả đối với các trường hợp nhiễm nấm nông nghiêm trọng hoặc mạn tính [4].

Tuy nhiên, các bằng chứng hiện có cũng chỉ ra những giới hạn nhất định. Mặc dù các loài Malassezia kích hoạt các bệnh như lang ben, viêm nang lông và liên quan đến viêm da tiết bã, bằng chứng về mối liên hệ của các chủng nấm cụ thể hoặc sự gia tăng mật độ của chúng với viêm da tiết bã vẫn còn những điểm chưa thống nhất [3]. Nguyên nhân là do các loài Malassezia vốn cư trú rất phong phú ngay trên làn da của người khỏe mạnh bình thường và các xét nghiệm hiện tại đôi khi khó phân định ranh giới rõ ràng ở cấp độ chủng [3].

Thêm vào đó, việc để tóc ướt là một yếu tố ngoại cảnh kích hoạt môi trường vi sinh thuận lợi, nhưng rụng tóc và viêm da đầu còn chịu sự chi phối phức tạp từ yếu tố miễn dịch nội tại của từng cá nhân [3].

Những hiểu lầm thường gặp khi để tóc ướt đi ngủ

Một hiểu lầm phổ biến là nhiều người cho rằng để tóc ướt qua đêm chỉ gây cảm lạnh thông thường hoặc đau đầu nhẹ mà không để lại tác động thực thể nào lên da đầu. Trên thực tế, tác hại sinh học trực tiếp nhất lại diễn ra ngay tại lớp biểu bì và nang tóc, nơi vi nấm có cơ hội xâm nhập khi hàng rào biểu mô bị suy yếu [2].

Một nhầm lẫn khác là nhầm lẫn các nốt mẩn đỏ, ngứa ngáy do nấm nang lông với mụn trứng cá thông thường hoặc nhầm nấm da đầu với gàu đơn thuần [1, 3]. Tình trạng viêm nang lông do nấm men biểu hiện dưới dạng các tổn thương đồng dạng quanh nang lông, ngứa và không có nhân mụn đầu đen [1]. Việc tự ý mua các loại kem bôi trị mụn thông thường hoặc thuốc bôi chứa corticoid không những không tiêu diệt được nấm mà còn có thể khiến phản ứng viêm bùng phát nặng nề hơn [1].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Tất cả mọi người đều nên tránh thói quen đi ngủ khi tóc chưa khô, nhưng các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng vì có nguy cơ tổn thương da đầu và nang tóc cao hơn:

  • Người có cơ địa da dầu, tăng tiết bã nhờn: Lượng bã nhờn dồi dào là nguồn dinh dưỡng yêu thích của nấm men Malassezia, khiến chúng sinh sôi cực nhanh khi gặp môi trường ẩm kín [4].
  • Người đang mắc bệnh viêm da tiết bã, chàm hoặc viêm da cơ địa: Bệnh nhân viêm da cơ địa có sự gia tăng phản ứng tế bào T và nồng độ kháng thể IgE lưu hành đối với Malassezia, khiến da dễ bị viêm kích ứng mạnh khi nấm phát triển [3].
  • Người đang có dấu hiệu rụng tóc, tóc thưa yếu: Các nang tóc vốn đã chịu áp lực viêm sẽ dễ bị tổn thương trầm trọng hơn nếu tải lượng nấm men gia tăng [7, 8].
  • Người có hệ miễn dịch suy yếu hoặc đang sử dụng thuốc kháng sinh kéo dài: Đây là nhóm nguy cơ cao khiến nấm men commensal chuyển dạng gây bệnh [1].

Nếu bạn phát hiện da đầu có các mảng đỏ ngứa kéo dài, tróc vảy bất thường, xuất hiện mụn mủ quanh chân tóc hoặc tóc rụng thành mảng, cần đến khám trực tiếp tại chuyên khoa da liễu để được soi tươi tìm nấm thay vì tự ý điều trị tại nhà [1, 3].

Áp dụng thực tế để bảo vệ da đầu và mái tóc

Để phòng ngừa tình trạng viêm nhiễm nấm và giữ gìn nang tóc chắc khỏe, bạn nên thiết lập những thói quen chăm sóc tóc khoa học mỗi ngày:

  • Sắp xếp thời gian gội đầu hợp lý: Nên gội đầu trước giờ ngủ ít nhất 2 đến 3 tiếng để tóc có đủ thời gian khô hoàn toàn một cách tự nhiên.
  • Làm khô tóc đúng cách: Sau khi gội, dùng khăn bông mềm thấm nhẹ nhàng để lấy đi phần nước đọng, tránh chà xát mạnh gây tổn thương sợi tóc. Nếu cần sấy tóc, nên chọn chế độ gió mát hoặc nhiệt độ ấm vừa phải, giữ khoảng cách máy sấy với da đầu khoảng 15-20 cm để tránh làm bỏng rát biểu bì da.
  • Đảm bảo tóc khô tận chân trước khi ngủ: Luôn dùng ngón tay kiểm tra sâu sát vào phần da đầu ở đỉnh đầu và sau gáy; chỉ khi da đầu hoàn toàn khô ráo mới nên đi ngủ.
  • Vệ sinh đồ dùng cá nhân: Giặt vỏ gối định kỳ 1-2 lần mỗi tuần và phơi dưới ánh nắng mặt trời để loại bỏ các tế bào da chết, bã nhờn và bào tử vi nấm tích tụ.

Mái tóc và da đầu cần một môi trường thông thoáng, cân bằng để duy trì trạng thái khỏe mạnh tự nhiên. Thói quen để tóc ướt đi ngủ tuy nhỏ nhưng lại là nguyên nhân âm thầm nuôi dưỡng vi nấm, gây viêm da tiết bã và tổn thương nang tóc. Thay đổi thói quen này bằng cách làm khô tóc hoàn toàn trước khi lên giường là bước chăm sóc da đầu đơn giản, khoa học và hiệu quả nhất để bảo vệ mái tóc của bạn.