Chế độ ăn DASH có thực sự giúp giảm mụn tuổi dậy thì?

Mụn trứng cá là tình trạng viêm da mạn tính phổ biến ở lứa tuổi học sinh, ảnh hưởng đến khoảng 85% thanh thiếu niên [1], [2]. Nhiều người tìm đến chế độ ăn DASH với hy vọng kiểm soát mụn nhờ việc hạn chế đồ ngọt và thực phẩm chế biến sẵn.

Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trực tiếp đánh giá chế độ ăn DASH đối với mụn trứng cá ở học sinh dậy thì. Bằng chứng khoa học hiện tại chỉ dừng ở các nghiên cứu quan sát và bài tổng quan về mối liên hệ giữa mụn trứng cá với chế độ ăn có tải lượng đường huyết cao, sữa, và chất béo [3], [4]. Trọng tâm được gợi ý về "viêm da cơ địa" cũng hoàn toàn không có dữ liệu trong các nghiên cứu được cung cấp.

Cơ chế liên quan giữa dinh dưỡng và mụn trứng cá

Mụn hình thành do tăng tiết bã nhờn, viêm nhiễm tại nang lông và sự phát triển của vi khuẩn Propionibacterium acnes [5]. Chế độ ăn phương Tây nhiều đường tinh chế và sữa kích thích quá mức phức hợp kinase mTORC1 - yếu tố chuyển hóa nhạy cảm với dưỡng chất [2], [4].

Bên cạnh đó, sữa làm tăng nồng độ IGF-1, thúc đẩy tổng hợp androgen dẫn đến tăng tiết bã nhờn [5]. Sô-cô-la và thực phẩm có chỉ số đường huyết cao gây tăng đường huyết và tăng insulin máu, làm phản ứng viêm trở nên trầm trọng hơn [5]. Ngược lại, axit béo omega-3 được ghi nhận có khả năng hỗ trợ giảm viêm, khác với axit béo omega-6 liên quan đến tăng mụn [5].

Bằng chứng nghiên cứu nói gì về chế độ ăn và mụn học sinh?

Một nghiên cứu cắt ngang tiến hành năm 2011 tại Ibadan (Nigeria) trên 464 học sinh độ tuổi trung bình 13,6 ± 3,6 tuổi ghi nhận tỷ lệ mắc mụn trứng cá là 64,4% [1]. Tỷ lệ này cao hơn đáng kể ở nhóm dùng hàng ngày sữa uống (72,6% so với 62,0%), ngô (76,6% so với 62,3%), thịt bò chiên (75,0% so với 62,1%) và bánh ngọt (77,8% so với 62,3%) [1]. Ngược lại, mụn ít gặp hơn ở nhóm học sinh ăn chuối ít nhất một lần mỗi ngày (55,3% so với 67,6%) [1].

Một nghiên cứu khác năm 2022 khảo sát 1.370 nữ sinh trung học tại Ba Lan để đánh giá tác động của thực phẩm lên chất lượng sống liên quan đến mụn [6]. Kết quả cho thấy mức độ ảnh hưởng tiêu cực của mụn tăng lên khi dùng nhiều thức ăn nhanh, đồ ăn vặt mặn và bánh kẹo sô-cô-la [6]. Đáng chú ý, đồ uống từ sữa ngoài sữa tươi nguyên chất lại thể hiện mối liên hệ bảo vệ tiềm năng [6].

Các nghiên cứu tổng quan cũng chỉ ra rằng các quần thể bản địa duy trì chế độ ăn kiểu cổ đại (hạn chế carbohydrate gây tăng đường huyết và các sản phẩm từ sữa) hầu như không ghi nhận tình trạng mụn trứng cá [2], [7].

Những hiểu lầm thường gặp về chế độ ăn trị mụn

Nhiều người lầm tưởng việc chuyển sang một thực đơn lành mạnh như DASH sẽ lập tức dứt điểm mụn trứng cá. Tuy nhiên, DASH ban đầu được thiết kế để kiểm soát huyết áp, không phải là phác đồ điều trị da liễu chuyên biệt.

Việc loại bỏ hoàn toàn mọi chế phẩm từ sữa cũng chưa được khuyến nghị đồng loạt. Dù sữa tươi dạng lỏng có liên quan đến việc tăng mụn [3], [1], dữ liệu tại Ba Lan lại cho thấy các sản phẩm sữa uống khác ngoài sữa tươi có thể mang tính bảo vệ [6].

Điều khoa học chưa biết

Các tài liệu hiện có chưa trả lời được các vấn đề sau:

  • Chế độ ăn DASH nguyên bản (vốn bao gồm cả các phần sữa ít béo) có tác động tích cực hay tiêu cực lên mụn trứng cá tuổi dậy thì.
  • Lượng thực phẩm cụ thể hay ngưỡng cắt giảm carbohydrate cần thiết để cải thiện tình trạng mụn.
  • Mối liên hệ giữa chế độ ăn chỉ số đường huyết thấp với bệnh viêm da cơ địa (không có dữ liệu trong các nghiên cứu này).

Ai nên thận trọng khi thay đổi chế độ ăn?

Học sinh trong giai đoạn dậy thì có nhu cầu năng lượng và vi chất cao để phát triển chiều cao và thể chất. Việc tự ý cắt giảm quá mức các nhóm thực phẩm (như kiêng toàn bộ sữa mà không có nguồn canxi thay thế) có thể dẫn đến thiếu hụt dinh dưỡng.

Người có mụn trứng cá nặng, mụn nang nốt hoặc nguy cơ cao hình thành sẹo lồi và thâm sau viêm cần được bác sĩ da liễu thăm khám [7], [8]. Thay đổi chế độ ăn không thể thay thế cho các biện pháp y khoa khi tổn thương da tiến triển nghiêm trọng.