Nhiều gia đình Việt có thói quen đốt trầm hương, kỳ nam trong phòng ngủ hoặc phòng khách đóng kín cửa để thư giãn, thanh lọc không khí hoặc phục vụ nhu cầu tâm linh. Mùi thơm ngọt ngào, đậm sâu của loại gỗ quý này thường đem lại cảm giác bình an và được coi là liệu pháp thư giãn tinh thần tự nhiên. Tuy nhiên, không ít người sau khi ngồi trong không gian xông hương kín lại cảm thấy cay mắt, rát cổ họng, tức ngực hoặc khó thở mà không rõ nguyên nhân.
Khói xông từ kỳ nam và các loại hợp chất thơm khi đốt trong phòng kín không hề vô hại như nhiều người lầm tưởng, mà có thể gây kích ứng nghiêm trọng biểu mô đường hô hấp. Việc đốt cháy các hợp chất hữu cơ trong điều kiện thiếu thông gió giải phóng một lượng lớn bụi mịn, khí độc và các hợp chất oxy hóa gây hại trực tiếp cho các tế bào phế nang phổi.
Khói xông kỳ nam trong phòng kín chứa những gì?
Đa phần chúng ta dành khoảng 90% thời gian mỗi ngày để sinh hoạt trong không gian kín trong nhà [1]. Khi đốt các loại hương thảo mộc hay gỗ thơm, quá trình cháy không hoàn toàn, thoái hóa nhiệt và bay hơi sẽ giải phóng vào không khí một hỗn hợp rất phức tạp [1]. Hỗn hợp này bao gồm các hạt bụi vật chất, khí thải và hàng loạt hợp chất hữu cơ bay hơi khác nhau [2], [3].
Nghiên cứu phân tích chuyên sâu đã phát hiện khói đốt hương giải phóng tới 67 hợp chất hữu cơ trong cả pha khí và pha hạt, bao gồm 29 hợp chất este, 7 hợp chất thuộc dãy benzen, 14 hợp chất phenol và 17 hydrocacbon thơm đa vòng [1]. Nồng độ các chất ô nhiễm hữu cơ dạng này trong khói đốt hương cao hơn rất nhiều so với nồng độ tự nhiên ngoài trời [1]. Đáng chú ý, các nghiên cứu hóa nghiệm còn tìm thấy 19 hợp chất hữu cơ phân cực, tiêu biểu như các chất đánh dấu đốt sinh khối levoglucosan, mannosan, galactosan, các axit thơm và phenol [4]. Bên cạnh đó, khói đốt còn chứa 12 hợp chất cacbonyl, trong đó formaldehyde chiếm ưu thế ở pha khí, cùng với 6 loại quinone khác nhau trong pha hạt [4].
Không chỉ có khí độc, lượng hạt bụi phát tán từ việc đốt hương thơm cũng ở mức đáng báo động. Ước tính có khoảng 60% khối lượng nguyên liệu thô ban đầu của que hương sẽ bị chuyển hóa và giải phóng vào không khí xung quanh dưới dạng các sản phẩm cháy [5]. Khói đốt hương có thể tạo ra các sol khí bền vững hơn, khối lượng hạt vật chất lớn hơn và tỷ lệ khối lượng hạt trên cacbon monoxit cao hơn so với khói thuốc lá [3].
Kích ứng biểu mô phổi diễn ra như thế nào?
Khi chúng ta hít thở khói xông, các hạt bụi vật chất sẽ xâm nhập vào hệ hô hấp theo các mức độ nông sâu phụ thuộc vào kích thước của chúng. Những hạt bụi thô có đường kính lớn hơn 10 micromet thường bị chặn lại ở đường hô hấp trên và không thể tiến sâu vào phổi [2]. Ngược lại, các hạt có đường kính dưới 10 micromet (PM10) có thể tích tụ trong hệ hô hấp, còn các hạt bụi mịn dưới 2,5 micromet (PM2.5) mang nguy cơ lớn nhất vì có khả năng đi sâu vào tận các phế nang phổi [2]. Đặc biệt, khói đốt còn tạo ra một lượng lớn các hạt siêu mịn có kích thước dưới 0,1 micromet và các hạt sơ cấp nhỏ hơn 50 nanomet [2], [5].
Sự kết hợp giữa cấu trúc nano của các hạt muội than với các hợp chất hữu cơ oxy hóa như formaldehyde và quinone làm gia tăng mạnh mẽ khả năng oxy hóa của khói [4]. Khi các hạt bụi mịn này tiếp xúc với tế bào biểu mô phế nang phổi A549, chúng nhanh chóng gây ra tình trạng stress oxy hóa nghiêm trọng [6]. Sự tích tụ quá mức của các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) dẫn đến rối loạn chu kỳ tế bào, làm ức chế chu kỳ tại các điểm kiểm soát G1 và G2/M, đồng thời kích hoạt quá trình chết rụng tế bào theo chương trình tại pha Sub-G1 [6].
Bên cạnh đó, khói đốt thơm còn làm tăng nồng độ canxi tự do nội bào và làm biến đổi bất thường cấu trúc mạng lưới vi sợi F-actin trong tế bào biểu mô [6]. Lớp khung tế bào bị biến dạng và tái cấu trúc bất thường khiến các tế bào biểu mô lót đường thở mất tính toàn vẹn cơ học, suy yếu hàng rào bảo vệ tự nhiên và dẫn đến tổn thương hoại tử mô phổi [6], [7].
Các bằng chứng khoa học về tác hại của khói đốt thơm
Nhiều công trình nghiên cứu trên người và động vật đã làm sáng tỏ những tác động bất lợi của khói đốt hương thơm đối với sức khỏe hô hấp. Năm 2015, một nghiên cứu lâm sàng đã đánh giá tác động ngắn hạn của khói trầm hương oud – một dạng sản phẩm tương đồng với kỳ nam rất phổ biến tại khu vực Ả Rập – trên chức năng thanh quản và âm học giọng điểm của 72 người trưởng thành (trong đó 55,6% là nữ) [8]. Các tình nguyện viên được ngồi cách thiết bị xông điện 1 mét trong một căn phòng kín và tiếp xúc với khói trong vòng 5 phút [8]. Kết quả ghi nhận có 20 người tham gia xuất hiện các triệu chứng kích ứng đường thở rõ rệt như cảm giác bỏng rát họng, khô họng và khó thở ngay sau khi hít phải khói [8].
Ở mức độ cộng đồng, một nghiên cứu tầm soát hen suyễn trên nhóm thanh thiếu niên không có tiền sử hút thuốc, hen suyễn hay viêm mũi dị ứng đã khảo sát mối liên quan giữa việc đốt hương tại nhà và chức năng phổi [7]. Kết quả cho thấy hơn 70% thanh thiếu niên có tiếp xúc với khói hương trong gia đình, và những người tiếp xúc hàng ngày bị suy giảm đáng kể dung tích sống gắng sức (FVC) cũng như thể tích thở ra gắng sức trong giây đầu tiên (FEV1) [7]. Đáng chú ý, nghiên cứu chỉ ra rằng việc thắp hương chỉ 2 lần mỗi tháng không liên quan đến sự suy giảm các chỉ số chức năng phổi này [7].
Trong phòng thí nghiệm, các phân tích cũng chỉ ra rằng việc đốt hương tạo ra lượng hạt bụi phát thải trung bình lên tới 45 mg/g, cao gấp 4,5 lần so với mức 10 mg/g của khói thuốc lá [3], [8]. Một nghiên cứu đốt que hương đo được nồng độ phát thải gồm 349,51 mg/g bụi PM10, 145,48 mg/g khí CO và 0,16 mg/g khí NOx vào không khí xung quanh [5]. Khí NOx sinh ra còn phản ứng với canxi cacbonat trong môi trường tạo thành canxi nitrat, trong khi các hạt sơ cấp nhỏ hơn 50 nanomet phát sinh với tốc độ 0,99x10^5 hạt mỗi giờ và thúc đẩy quá trình đông tụ hạt [5]. Các phản ứng tương tác giữa hạt bụi và sản phẩm cháy tạo ra tiềm năng oxy hóa rất cao, gây ra từ 33,1% đến 43,4% tổn thương oxy hóa trên DNA [5].
Nghiên cứu trên động vật cũng củng cố thêm các cơ chế gây hại này. Thử nghiệm trên chuột cống đực chủng Wistar Albino cho thấy việc tiếp xúc kéo dài với khói hương làm gia tăng rõ rệt stress oxy hóa tại các mô phổi và gan [7]. Một nghiên cứu khác trên chuột cống khi hít khói hương Ả Rập đã ghi nhận tình trạng các tế bào phế nang bị hoại tử, phản ánh trực tiếp tổn thương thực thể tại cấu trúc đường dẫn khí [7]. Khảo sát thực địa cũng chỉ ra những nhân viên làm việc thường xuyên tại các ngôi đền chùa có nguy cơ bị kích ứng mũi và cổ họng cao hơn hẳn so với những người làm việc tại nhà thờ [7].
Điểm mạnh và hạn chế của các bằng chứng hiện có
Các bằng chứng khoa học hiện nay đã chỉ rõ cơ chế phân tử mà khói đốt chất thơm tác động lên tế bào biểu mô phế nang người, từ việc kích hoạt các gốc oxy hóa ROS, làm biến đổi khung xương F-actin cho đến gây đứt gãy DNA [6], [5]. Việc định danh được 67 hợp chất hữu cơ bay hơi và đo lường trực tiếp lượng phát thải hạt bụi mịn đã cung cấp bức tranh hóa học toàn diện về những gì trôi nổi trong không khí khi có khói xông [1], [5].
Mặc dù vậy, đa số các nghiên cứu thực nghiệm độc chất học vẫn được tiến hành trên dòng tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm hoặc trên mô hình động vật gặm nhấm [6], [7]. Trong thực tế đời sống, con người hít thở một hỗn hợp gồm cả hạt bụi, pha khí và hàng chục chất hữu cơ đan xen, khiến việc tách biệt ảnh hưởng riêng lẻ của từng hạt bụi đơn thuần trở nên vô cùng khó khăn [2]. Hơn nữa, mức độ phơi nhiễm thực tế còn phụ thuộc rất nhiều vào thể tích căn phòng, độ kín của cửa, chất lượng của miếng kỳ nam hay que hương, cũng như thói quen xông đốt của từng gia đình [1], [3]. Do đó, các kết quả đo lường trong phòng kín nhân tạo không thể quy chụp hoàn toàn cho mọi hoàn cảnh sinh hoạt.
Những hiểu lầm phổ biến khi xông kỳ nam
Hiểu lầm tai hại và phổ biến nhất là quan niệm cho rằng kỳ nam là thảo mộc tự nhiên, gỗ quý có giá trị y học nên khói xông của nó tuyệt đối an toàn và có thể hít thở thoải mái. Bất kỳ vật chất hữu cơ nào khi bị đốt cháy ở nhiệt độ cao mà không có đủ oxy đều sinh ra muội than, khí CO, benzen, formaldehyde và các gốc tự do gây hại [1], [4], [5]. Yếu tố "tự nhiên" hay "quý hiếm" của dược liệu không thể triệt tiêu được quy luật chuyển hóa nhiệt và sự hình thành bụi mịn khi phát sinh khói [1], [5].
Một quan niệm sai lầm khác là xông kỳ nam thì phòng càng kín càng tốt để lưu giữ trọn vẹn hương thơm và phát huy tối đa công dụng an thần. Khi đóng chặt cửa, nồng độ khí CO, oxit nitơ và các hạt bụi mịn PM2.5 sẽ tích tụ với mật độ cực cao trong không gian nhỏ [1], [5]. Việc thiếu lưu thông không khí biến căn phòng thành một buồng khí ô nhiễm kín, khiến phổi phải liên tục lọc các hạt bụi siêu mịn mang tính oxy hóa mạnh suốt nhiều giờ liền [4], [5].
Nhiều người cũng nghĩ rằng chỉ cần ngửi thấy mùi hương dễ chịu nghĩa là không khí đang sạch và được khử khuẩn. Thực chất, hương thơm đậm đà của tinh dầu kỳ nam có thể lấn át cảm giác ngột ngạt tức thời, đánh lừa khứu giác, khiến người trong phòng không nhận biết được nồng độ các chất kích ứng đang tăng cao [1], [8]. Điều này vô tình kéo dài thời gian hít phải khói độc mà không hề có phản xạ phòng vệ tự nhiên như khi ngửi thấy mùi khói rơm rạ hay khói rác.
Những ai cần đặc biệt thận trọng với khói xông?
Những người có tiền sử mắc các bệnh lý đường hô hấp mạn tính như hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) hoặc viêm mũi dị ứng là đối tượng dễ bị tổn thương nhất. Khói xông chứa các hợp chất quinone và cacbonyl có thể ngay lập tức kích hoạt phản ứng viêm, gây co thắt phế quản, khó thở cấp tính và làm bùng phát các đợt kịch phát nguy hiểm [4], [8], [7]. Khi có biểu hiện bất thường về hô hấp, người bệnh nên chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán và xử trí kịp thời.
Trẻ nhỏ và thanh thiếu niên cũng là nhóm cần được bảo vệ nghiêm ngặt khỏi môi trường có khói đốt hương thơm. Hệ thống phế quản và phế nang của trẻ đang trong giai đoạn hoàn thiện, tốc độ hít thở nhanh hơn người lớn nên lượng bụi mịn tích tụ trên mỗi đơn vị thể trọng sẽ cao hơn. Bằng chứng dịch tễ đã chứng minh thanh thiếu niên hít khói đốt hương hàng ngày tại gia đình bị suy giảm rõ rệt các chỉ số thể tích phổi như FVC và FEV1 [7].
Ngoài ra, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và những người làm việc thường xuyên trong môi trường thờ cúng dày đặc khói cũng cần hết sức lưu ý [7]. Tình trạng tiếp xúc khói liên tục không chỉ gây rát cổ họng, khàn giọng và khô đường thở mà còn làm tăng mức độ stress oxy hóa mãn tính tại các cơ quan nội tạng [8], [7].
Cách thưởng thức kỳ nam an toàn cho đường hô hấp
Để bảo vệ lá phổi mà vẫn duy trì được nét văn hóa thưởng thức hương thơm tinh tế của kỳ nam, người dùng cần thay đổi phương thức xông đốt truyền thống. Thay vì châm lửa đốt trực tiếp hoặc dùng than hồng – phương pháp tạo ra lượng muội than và bụi mịn khổng lồ – hãy chuyển sang sử dụng các loại lư xông gốm dùng nhiệt điện trở. Việc gia nhiệt nhẹ nhàng giúp tinh dầu trong sớ gỗ kỳ nam bay hơi tự nhiên mà không sinh ra quá trình cháy sinh khói, hạn chế tối đa sự hình thành của các hạt bụi mịn và khí độc [1], [8].
Yếu tố then chốt tiếp theo là tuyệt đối không xông kỳ nam trong phòng kín mít, không bật điều hòa ở chế độ tuần hoàn gió kín khi đang xông hương. Cần mở hé cửa sổ hoặc bật quạt thông gió để không khí luôn có sự luân chuyển, giúp pha loãng và phân tán nhanh các hợp chất hữu cơ bay hơi [1]. Thời gian xông chỉ nên kéo dài trong khoảng thời gian ngắn vừa đủ để hương thơm lan tỏa nhẹ nhàng, không nên để thiết bị hoạt động liên tục suốt đêm trong phòng ngủ [8], [7].
Về tần suất, không nên biến việc xông đốt thành thói quen thực hiện dày đặc mỗi ngày. Các dữ liệu khoa học đã chỉ ra rằng việc tiếp xúc với khói hương ở mức độ vừa phải, ngắt quãng (chẳng hạn như khoảng 2 lần mỗi tháng) không gây ra sự sụt giảm chức năng thông khí của phổi [7]. Do đó, chỉ nên thưởng hương vào những dịp thực sự cần thiết, đồng thời luôn duy trì chế độ sinh hoạt lành mạnh, giữ cho không gian sống thông thoáng để bảo vệ hệ hô hấp một cách toàn diện nhất.
Khói xông kỳ nam mang lại cảm giác thư thái về tinh thần nhưng lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây kích ứng và hoại tử biểu mô đường thở nếu sử dụng sai cách trong phòng kín [6], [7]. Hiểu đúng bản chất vật lý và hóa học của khói đốt giúp chúng ta có cách thưởng thức hương đạo tao nhã mà vẫn giữ gìn trọn vẹn sức khỏe cho cả gia đình.
