Nhiều người có thói quen mua kính râm giá rẻ bán tràn lan ven đường để che nắng, tạo phong cách mà không quan tâm đến tiêu chuẩn chống tia cực tím (UV). Đi kèm với thói quen này là một lời cảnh báo phổ biến: đeo kính râm tối màu kém chất lượng còn hại mắt hơn để mắt trần vì tròng kính tối khiến đồng tử giãn to, tạo đường cho tia bức xạ độc hại tràn thẳng vào đáy mắt.

Thực tế khoa học cho thấy quan niệm tròng kính tối màu làm giãn đồng tử gây tăng lượng bức xạ vào mắt là một cách giải thích chưa chuẩn xác [1]. Kính râm kém chất lượng vẫn có thể gây hại cho mắt, nhưng thủ phạm chính không phải do kích thước con ngươi nở rộng, mà do phản xạ mở rộng tầm nhìn khiến mắt đón nhận nhiều bức xạ hơn khi khả năng lọc tia tử ngoại không đạt chuẩn [2].

Băn khoăn về kính râm giá rẻ và lời đồn "giãn đồng tử"

Kính râm từ lâu đã trở thành vật dụng quen thuộc của người đi đường nhằm giảm độ chói lóa và bụi bẩn. Tuy nhiên, trên thị trường hiện nay xuất hiện nhiều loại kính thời trang trôi nổi, chỉ có tác dụng làm dịu mắt tức thì nhờ lớp nhuộm màu tối nhưng hoàn toàn thiếu nhãn chứng nhận lọc tia cực tím như UV400.

Mối lo ngại lớn nhất được truyền thông và nhiều tài liệu cảnh báo là hiện tượng phản xạ sinh học tự nhiên của mắt [2]. Bình thường, khi đối diện với nguồn ánh sáng gay gắt, con ngươi (đồng tử) sẽ tự động co nhỏ lại để hạn chế quang năng lọt vào nội nhãn [2]. Ngược lại, phía sau tròng kính tối màu, ánh sáng nhìn thấy bị cản bớt khiến môi trường trở nên âm u, kích thích đồng tử giãn nở to hơn [2]. Người ta suy luận rằng nếu tròng kính không có lớp phủ ngăn tia UV, lượng bức xạ nguy hại sẽ xuyên qua con ngươi đang mở rộng và tấn công võng mạc khốc liệt hơn so với khi không đeo kính [2].

Cơ chế tác động thực sự của bức xạ mặt trời lên mắt

Bức xạ mặt trời chiếu xuống mặt đất chứa các dải sóng mắt thường không nhìn thấy được, nổi bật là tia cực tím A (UV-A) và cực tím B (UV-B) [3]. Cả hai loại tia này đều được xác định là tác nhân thúc đẩy sự hình thành bệnh đục thủy tinh thể [3]. Ngoài ra, ánh sáng xanh nhìn thấy có bước sóng ngắn trong khoảng 400–440 nm cũng là yếu tố rủi ro gây tổn hại võng mạc ở người trưởng thành [3].

Khi thâm nhập vào các mô mắt, liều lượng bức xạ tích lũy theo thời gian sẽ quyết định mức độ độc hại quang học [4]. Bức xạ cực tím gây tổn thương chủ yếu ở các cấu trúc bên ngoài của võng mạc, đặc biệt là các tế bào cảm thụ ánh sáng và lớp biểu mô sắc tố võng mạc [4]. Tiếp xúc với bức xạ môi trường cường độ cao có thể dẫn đến suy giảm thị lực, thậm chí gây mù lòa tạm thời hoặc vĩnh viễn [3].

Tuy vậy, mắt người sở hữu những cơ chế tự vệ sinh học phức tạp để sinh tồn dưới ánh sáng mặt trời [4]. Ở người trưởng thành, thể thủy tinh tự nhiên theo thời gian sẽ giảm dần khả năng truyền qua của tia UV, vô tình tạo thành một tấm lá chắn tự nhiên ngăn bức xạ chạm tới võng mạc [4]. Ngược lại, tổn thương võng mạc do tia cực tím có nguy cơ xảy ra rõ rệt ở người dưới 20 tuổi do thể thủy tinh của người trẻ còn rất trong suốt [4].

Giới khoa học giải mã: Đồng tử hay tầm nhìn mới là yếu tố quyết định?

Quan niệm cho rằng đồng tử giãn là nguyên nhân chính khiến mắt chịu nhiều tia bức xạ hơn đã bị các nhà khoa học đặt dấu hỏi từ nhiều thập kỷ trước [1]. Một nghiên cứu phân tích toàn diện về các khía cạnh hình học và đo lường bức xạ nhãn cầu đã chỉ ra rằng giả thiết đồng tử giãn làm tăng lượng tia UV và bức xạ bước sóng ngắn vào mắt là sai lầm [1]. Khảo sát trên hơn 400 tròng kính râm bán lẻ các loại cho thấy tất cả các tròng kính này đều làm giảm mật độ bức xạ UV ở mọi phần của thể thủy tinh và võng mạc [1]. Nhóm nghiên cứu nhấn mạnh rằng những cảnh báo trước đó đã bỏ qua sự suy giảm của các bước sóng ngắn có hoạt tính quang hóa cao khi đi qua vật liệu tròng kính [1].

Đến năm 2024, một nghiên cứu chuyên sâu đã tính toán cụ thể lượng bức xạ UV đi vào mắt qua con ngươi trong hai trường hợp: có đeo kính râm và không đeo kính râm [2]. Công trình này đã thử nghiệm trên 214 tròng kính râm khác nhau, đồng thời kết hợp mô hình hóa bức xạ mặt trời với phản xạ nheo mắt và độ mở của trường nhìn [2].

Kết quả đo đạc khẳng định sự giãn nở của đồng tử không đóng vai trò quan trọng trong việc làm tăng lượng tia UV tràn vào mắt [2]. Yếu tố then chốt chi phối lượng bức xạ thực tế chính là trường nhìn (FOV), với mức độ ảnh hưởng vượt trội hơn kích thước đồng tử lên tới 314,3% [2]. Khi không đeo kính, ánh sáng mạnh khiến chúng ta tự nhiên nheo mắt, co mi lại làm thu hẹp trường nhìn [2]. Nhưng khi đeo kính râm tối màu, mắt cảm thấy êm dịu nên mở to hoàn toàn, vô tình mở rộng tối đa trường nhìn đón nhận bức xạ [2]. Do vai trò áp đảo của trường nhìn, nghiên cứu chỉ ra rằng những chiếc kính râm có khả năng chống tia UV-A dưới 86% mới thực sự tiềm ẩn nguy cơ làm tăng nhẹ tác hại cho mắt so với việc không đeo kính [2].

Bằng chứng về nguy cơ lâu dài từ tia cực tím và ánh sáng xanh

Những bằng chứng từ phòng thí nghiệm và dịch tễ học tích lũy qua nhiều năm cho thấy tia cận cực tím và ánh sáng nhìn thấy bước sóng ngắn tiềm ẩn nguy cơ gây ngộ độc quang học cho thể thủy tinh và võng mạc [5]. Mặc dù vậy, một lượng đáng kể kính râm thương mại trên thị trường từng được sản xuất mà không chú trọng đúng mức đến các mối nguy hại này [5].

Việc tiếp xúc kéo dài với bức xạ UV làm gia tăng đáng kể nguy cơ mắc đục thủy tinh thể trong cộng đồng [6]. Đồng thời, mối nguy từ ánh sáng xanh được coi là yếu tố rủi ro dẫn đến các biến đổi võng mạc tương tự như thoái hóa điểm vàng [6]. Trong một khảo sát quy mô lớn trên 2.917 phi công chuyên nghiệp tại Anh, nhu cầu bảo vệ sức khỏe mắt là lý do phổ biến nhất khiến họ tăng cường đeo kính râm [6]. Nghiên cứu này ghi nhận các phi công bay đường dài là nhóm áp dụng nhiều biện pháp cản ánh sáng mặt trời nhất do mức độ phơi nhiễm đặc thù trên buồng lái [6].

Một nghiên cứu thực nghiệm khác tiến hành đo độ truyền quang trên 20 cặp kính râm cá nhân của phi công và 18 cặp kính mới [7]. Kết quả cho thấy toàn bộ kính râm không độ được kiểm tra đều đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế về độ truyền tia UV và cung cấp khả năng bảo vệ thỏa đáng [7]. Tuy nhiên, những chiếc kính đã qua sử dụng có vết trầy xước trên bề mặt tròng kính bị giảm nhẹ hiệu quả cản quang [7]. Nhóm tác giả khuyến nghị tròng kính cần đạt độ truyền qua dưới 10% ở bước sóng 380 nm để tránh phơi nhiễm bức xạ quá mức [7].

Hiểu lầm thường gặp: Màu tròng kính càng tối thì càng an toàn?

Một sai lầm phổ biến của người tiêu dùng là đánh đồng độ tối màu của tròng kính với khả năng ngăn chặn tia bức xạ. Màu sắc của tròng kính thực chất chỉ làm giảm lượng ánh sáng nhìn thấy giúp mắt không bị chói mắt, chứ không đồng nghĩa với khả năng cản lọc tia UV [3]. Khả năng chặn tia UV phụ thuộc hoàn toàn vào cấu trúc vật liệu hoặc các lớp hóa chất phủ chuyên dụng trên bề mặt tròng kính [3].

Nếu bạn sử dụng một chiếc kính râm có tròng kính nhuộm rất tối nhưng khả năng lọc UV-A dưới 86%, bạn đang tự đưa mắt vào thế rủi ro [2]. Tròng kính tối khiến bạn không còn nheo mắt lại, mi mắt mở to làm trường nhìn mở rộng tối đa, từ đó để tia cực tím lọt qua các khe hở và xuyên qua tròng kính kém chất lượng vào mắt nhiều hơn so với khi để mắt trần [2]. Do đó, việc chọn kính râm chỉ dựa vào độ sẫm màu mà bỏ qua thông số kỹ thuật là thói quen rất tai hại.

Bên cạnh đó, nhiều người tin rằng chỉ cần đeo kính râm phẳng thông thường là mắt đã an toàn tuyệt đối. Thực tế, do cấu trúc hình học của hốc mắt, tia bức xạ có thể phản xạ từ mặt đường, cát, nước hoặc đi vòng qua các khe hở quanh gọng kính để đi vào mắt [3]. Kính râm dạng ôm sát khuôn mặt mới có thể ngăn chặn hiệu quả lượng tia cực tím phản xạ nguy hiểm này [3].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng với bức xạ mặt trời

Bức xạ mặt trời không tác động đồng đều lên tất cả mọi người, trong đó một số nhóm tuổi và nhóm nghề nghiệp đối diện với rủi ro cao hơn hẳn:

  • Trẻ em và thanh thiếu niên dưới 20 tuổi: Thể thủy tinh của trẻ em còn trong suốt, chưa phát triển lớp lọc tự nhiên như người lớn nên bức xạ UV dễ dàng xuyên sâu gây tổn hại tế bào cảm thụ quang và biểu mô sắc tố võng mạc [4]. Việc bảo vệ mắt bằng kính râm có bộ lọc đạt chuẩn ở lứa tuổi này là tối quan trọng [4].
  • Người trên 40 tuổi: Tiếp xúc với bức xạ môi trường cường độ cao trở nên đặc biệt nguy hại cho mắt ở nhóm người sau tuổi 40, làm tăng nguy cơ suy giảm thị lực do đục thủy tinh thể [3].
  • Người trên 50 tuổi: Ánh sáng xanh bước sóng 400–440 nm là mối nguy lớn thúc đẩy bệnh thoái hóa điểm vàng liên quan đến tuổi tác [3]. Nhóm đối tượng này được hưởng lợi rất lớn nếu sử dụng kính râm hoặc kính áp tròng được thiết kế riêng để loại bỏ dải sóng này [3].
  • Phi công và nhân viên làm việc ngoài trời: Môi trường trên cao hoặc không gian mở làm gia tăng cường độ phơi nhiễm tia UV và ánh sáng xanh, đòi hỏi phải có trang thiết bị bảo vệ mắt đạt chuẩn nghiêm ngặt [6], [7].

Hướng dẫn chọn và sử dụng kính râm bảo vệ mắt đúng cách

Để bảo vệ thị giác toàn diện trước tác hại của tia cực tím và ánh sáng xanh bước sóng ngắn, người tiêu dùng nên áp dụng các tiêu chuẩn khoa học sau:

  • Ưu tiên nhãn UV400: Hãy chọn những loại kính râm có dán nhãn ngăn chặn các bước sóng dưới 400 nm (kính UV400) để loại bỏ cả tia UV-A và UV-B [3]. Khả năng lọc tia UV-A của kính bắt buộc phải đạt tối thiểu từ 86% trở lên để không gây hại cho mắt [2].
  • Chọn kiểu dáng ôm sát: Nên ưu tiên các thiết kế gọng kính ôm cong sát khuôn mặt (wraparound) nhằm che chắn các khoảng hở ở đuôi mắt và ngăn bức xạ cực tím phản xạ từ môi trường xung quanh [3].
  • Cân nhắc kính áp tròng cản UV: Kính áp tròng có tính năng hấp thụ tia cực tím là giải pháp bổ trợ hữu ích giúp gia tăng mức độ bảo vệ quang học cho mắt [3].
  • Bảo quản tròng kính cẩn thận: Kính râm cũ bị trầy xước bề mặt sẽ làm suy giảm hiệu quả cản lọc ánh sáng có hại [7]. Cần thay mới kính râm khi tròng kính bị xước xát nhiều hoặc biến dạng vật liệu.
  • Lưu ý sức khỏe thị giác: Kính râm chỉ là công cụ hỗ trợ phòng ngừa, không thể thay thế phác đồ điều trị của nhân viên y tế; người có bệnh lý nền về mắt cần đi khám chuyên khoa định kỳ để được tư vấn chính xác.

Tóm lại, lời đồn đeo kính râm kém chất lượng gây hại mắt vì làm giãn đồng tử đã được khoa học chứng minh là không chuẩn xác về mặt cơ chế [1], [2]. Tuy nhiên, việc sử dụng kính râm không rõ nguồn gốc, có khả năng lọc tia UV dưới 86% vẫn tạo ra nguy cơ thực sự cho mắt do phản xạ mở to tầm nhìn [2]. Hãy luôn chủ động lựa chọn kính có nguồn gốc rõ ràng, đạt chuẩn UV400 và thiết kế ôm sát để bảo vệ đôi mắt một cách an toàn và bền vững nhất [3].