Nhiều người bước qua tuổi 40 bắt đầu thấy những đốm nâu phẳng xuất hiện trên mu bàn tay, gò má hay vùng ngực. Phần lớn chúng ta quen gọi đó là "vết đồi mồi" và mặc định đây là dấu hiệu tất yếu của tuổi già.

Thực tế y khoa chỉ ra rằng các đốm sắc tố này không đơn thuần do số tuổi quyết định. Chúng là biểu hiện điển hình của tình trạng lão hóa da do ánh sáng (photoaging), hình thành từ sự tích lũy tổn thương mạn tính dưới tác động của bức xạ cực tím (UV) qua nhiều năm [1], [2].

Đốm đồi mồi hình thành từ đâu?

Về mặt lâm sàng, đồi mồi còn được gọi là đốm sắc tố do ánh nắng (solar lentigines) [1], [3]. Bức xạ mặt trời và tia cực tím chính là tác nhân kích thích mạnh nhất gây tăng sinh sắc tố trên da người [4]. Khi tiếp xúc cấp tính, tia UV gây sạm da tức thì hoặc kích thích rám nắng muộn nhằm mục đích bảo vệ tế bào [4]. Tuy nhiên, việc phơi nhiễm mạn tính qua nhiều năm sẽ dẫn đến những biến đổi sắc tố vĩnh viễn [4].

Bức xạ mặt trời tác động lên da qua hai dải sóng chính là UVA và UVB [2]. Tia UVB có bước sóng ngắn, chủ yếu bị hấp thụ tại lớp sừng và lớp biểu bì, dễ gây đỏ rát, cháy nắng [2]. Ngược lại, tia UVA có bước sóng dài hơn, đâm xuyên sâu vào tận lớp hạ bì của da và tương tác trực tiếp với vật chất di truyền DNA [2].

Khi thâm nhập vào các mô, tia UV khởi phát các phản ứng hóa học tạo ra các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) [2]. Tình trạng căng thẳng oxy hóa này làm biến tính protein, cản trở quá trình tổng hợp DNA, RNA và hủy hoại cấu trúc nền của da, từ đó thúc đẩy các biểu hiện của lão hóa da sớm như nếp nhăn sâu, chùng nhão và các đốm sắc tố lốm đốm [1], [2].

Cơ chế tác động: Vòng lặp giữa tế bào sừng và tế bào hắc tố

Sắc tố của da không hoạt động độc lập mà được điều hòa chặt chẽ thông qua sự tương tác phức tạp giữa tế bào sừng (keratinocyte) và tế bào hắc tố (melanocyte) [1], [5]. Bình thường, phản ứng tăng sinh sắc tố melanin là một cơ chế thích nghi sinh học nhằm ngăn ngừa tổn thương DNA sâu hơn khi da bị ánh nắng tấn công [3].

Tia UV kích thích tế bào sừng và tế bào nguyên bào sợi (fibroblast) tiết ra hàng loạt cytokine và yếu tố tăng trưởng [3]. Các nguyên bào sợi lấy từ vùng da thường xuyên phơi nắng sản sinh lượng lớn các yếu tố kích thích tạo melanin như yếu tố tăng trưởng tế bào gan (HGF), yếu tố tế bào gốc (SCF) và yếu tố tăng trưởng tế bào sừng (KGF) [3]. Đồng thời, tế bào sừng cũng tiết ra alpha-MSH, prostaglandin, endothelin (ET) và GM-CSF để thúc đẩy tế bào hắc tố nhân lên [3].

Đáng chú ý, các nghiên cứu gần đây cho thấy nguyên nhân cốt lõi gây ra đốm đồi mồi không chỉ nằm ở việc tế bào hắc tố sản xuất quá nhiều melanin, mà chủ yếu do sự suy giảm khả năng đào thải sắc tố của tế bào sừng [3]. Các tế bào sừng chứa đầy melanin tại vết đồi mồi bị giảm khả năng tăng sinh, rối loạn biệt hóa và đề kháng lại quá trình chết tự nhiên (apoptosis) [3]. Tình trạng phì đại kích thước tế bào và tăng biểu hiện của protein p16INK4a cho thấy những tế bào sừng này đã rơi vào trạng thái lão hóa tế bào (senescence), khiến sắc tố bị ứ đọng cố định [3].

Nghiên cứu khoa học nói gì về tổn thương do tia UV?

Để làm sáng tỏ bản chất của các đốm sắc tố này, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu chuyên sâu ở cả cấp độ phân tử, mô bệnh học và can thiệp lâm sàng:

Nghiên cứu về cơ chế tín hiệu NRF2 công bố năm 2021 đã tiến hành sinh thiết da (shave biopsy) các vết đồi mồi từ 14 người [1]. Nhóm nghiên cứu nhận thấy biểu hiện của NRF2 – một hệ thống chống oxy hóa nội sinh quan trọng – bị biến đổi rõ rệt tại vùng da đồi mồi [1]. Tiếp đó, thử nghiệm trên 7 đối tượng bôi chiết xuất mầm bông cải xanh chứa sulforaphane (chất kích hoạt NRF2) hàng ngày trên vùng da tổn thương do ánh sáng cho thấy tình trạng tăng sắc tố do tia UV giảm đi đáng kể khi đánh giá qua soi da dermoscopy và nhuộm Fontana & Masson [1]. Thử nghiệm đối chứng trên chuột biến đổi gen (chuột WT, chuột thiếu hụt Nrf2-/- hoặc chuột đột biến thụ thể K14-Cre-ERT2IL-6Ralphafl/fl) cũng khẳng định hoạt hóa NRF2 qua trung gian tín hiệu IL-6Ralpha ở tế bào sừng giúp cải thiện tình trạng tăng sắc tố do tia UVB [1].

Một công trình khác công bố năm 2020 trên chuột và người tiếp tục củng cố vai trò của thụ thể này [5]. Các nhà khoa học chứng minh việc bôi hoạt chất sulforaphane giúp điều trị chứng tăng sắc tố lốm đốm trên da người và ngăn ngừa sắc tố da tai chuột sau chiếu xạ UV [5]. Tuy nhiên, phương pháp này hoàn toàn mất tác dụng ở những con chuột bị khiếm khuyết gen NRF2 hoặc chuột bị loại bỏ chọn lọc thụ thể IL-6Ralpha ở tế bào sừng, xác nhận NRF2 và IL-6Ralpha là chốt chặn quan trọng trong bệnh sinh của sắc tố do nắng [5].

Trước đó, một nghiên cứu năm 2010 đã phân tích hóa mô miễn dịch trên mẫu sinh thiết vết đồi mồi để tìm hiểu vai trò của lớp hạ bì [6]. Kết quả ghi nhận sự hiện diện rõ nét của các yếu tố HGF, KGF và SCF ở phần trên lớp trung bì của tổn thương đồi mồi, cùng với sự gia tăng mạnh mẽ mRNA của 3 cytokine này trên mô hình nguyên bào sợi bị lão hóa quang hóa in vitro [6]. Nghiên cứu cũng chứng minh KGF có khả năng điều hòa biểu hiện của SCF ngay trong tế bào sừng, tạo thành một mạng lưới kích thích sắc tố liên tục cả trực tiếp lẫn gián tiếp [6].

Về mặt tổn thương gen, các nhà khoa học chỉ ra rằng tia cực tím trực tiếp tạo ra các chất nhị hợp cyclobutane pyrimidine (CPD) trên chuỗi DNA và gián tiếp gây hại qua gốc ROS [7]. Đáng lo ngại, các tổn thương CPD này vẫn tiếp tục hình thành kéo dài hơn 3 giờ sau khi ngừng tiếp xúc với tia UVA [7]. Việc phơi nhiễm UV liên tục trong vài thập kỷ có thể gây đột biến gen mã hóa SCF, endothelin-1 và proopiomelanocortin ở tế bào sừng, dẫn đến sự xuất hiện của các đốm đồi mồi ở người khỏe mạnh [7].

Thử nghiệm can thiệp dinh dưỡng năm 2020 trên phụ nữ Nhật Bản ghi nhận việc bổ sung polyphenol từ trà xanh liều cao 1,4 g mỗi ngày trong 12 tuần giúp bảo vệ da trước tình trạng đỏ da do tia UV, đồng thời duy trì độ đàn hồi và mật độ cấu trúc da [7].

Hiểu lầm thường gặp về vết đồi mồi

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem đồi mồi như một hiện tượng thoái hóa tự nhiên của tuổi già không thể tránh khỏi. Thực tế, lão hóa nội tại theo thời gian chỉ làm da mỏng đi và giảm sức đề kháng, nhưng chính bức xạ UV từ ánh nắng mặt trời hoặc các nguồn UV nhân tạo (như đèn chiếu UVA, PUVA) mới là nguyên nhân trực tiếp kích thích hình thành các đốm sắc tố này [4], [2].

Nhiều người cũng tin rằng đồi mồi chỉ là vấn đề nông ở bề mặt biểu bì. Tuy nhiên, các phân tích mô bệnh học đã chứng minh các nguyên bào sợi ở tận lớp hạ bì bị tổn thương quang hóa liên tục giải phóng các yếu tố tăng trưởng HGF, KGF, nuôi dưỡng mạng lưới tăng sắc tố kéo dài [6]. Do đó, việc chỉ tác động tẩy lột bề mặt mà không giải quyết tổn thương ánh sáng tầng sâu thường đem lại hiệu quả rất hạn chế.

Một ngộ nhận khác là chỉ khi trời nắng gắt mới cần chống nắng. Các tổn thương DNA do tia UVA vẫn âm thầm tích lũy và tiếp tục phát triển nhiều giờ sau khi da tiếp xúc với ánh sáng [7], bất kể thời tiết nhiều mây hay râm mát.

Ai nên thận trọng?

Những người có tuýp da sáng màu cần đặc biệt chú ý bảo vệ da trước bức xạ mặt trời [3]. Các phân tích quang sinh học cho thấy da sáng màu chứa lượng lớn sắc tố pheomelanin, có xu hướng khuếch đại sự hình thành các gốc oxy hóa ROS khi tiếp xúc với tia UV, trong khi da sẫm màu sản sinh ít gốc tự do hơn dưới ánh sáng cực tím [3].

Những người làm việc ngoài trời thời gian dài, người có tiền sử tiếp xúc nhiều với ánh nắng mà không che chắn, hoặc người từng tiếp xúc với các nguồn bức xạ UV nhân tạo đều có nguy cơ cao bị biến đổi sắc tố vĩnh viễn và dày sừng quang hóa [4].

Người mắc các hội chứng suy giảm khả năng sửa chữa DNA di truyền (chẳng hạn như bệnh khô da sắc tố - Xeroderma pigmentosum) thường xuất hiện các đốm sắc tố nghiêm trọng từ độ tuổi rất sớm khi tiếp xúc với tia cực tím [7].

Cách bảo vệ da và làm chậm tiến trình đồi mồi

Các phương pháp điều trị khi vết đồi mồi đã hình thành thường phức tạp và bị giới hạn [4]. Do đó, biện pháp can thiệp có giá trị thực tế cao nhất là phòng ngừa liên tục tổn thương quang hóa [4]:

  • Sử dụng kem chống nắng bôi ngoài da đều đặn mỗi ngày: Đây là biện pháp dự phòng đã được nhiều nghiên cứu dịch tễ chứng minh an toàn và hiệu quả trong việc ngăn ngừa cả lão hóa quang hóa lẫn nguy cơ ung thư da [2]. Nên ưu tiên sản phẩm có màng lọc phổ rộng ngăn chặn cả tia UVB gây đỏ da và tia UVA đâm xuyên sâu vào lớp trung bì [2].
  • Kết hợp các hoạt chất và dinh dưỡng chống oxy hóa: Các hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên như polyphenol từ trà xanh hay hoạt chất sulforaphane có tiềm năng kích hoạt con đường tín hiệu chống oxy hóa nội sinh NRF2, giảm tổn thương DNA và cải thiện tình trạng tăng sắc tố do tia UV [1], [5], [7].
  • Kiểm tra da định kỳ: Các đốm nâu mới xuất hiện hoặc thay đổi nhanh về màu sắc, đường viền cần được bác sĩ chuyên khoa da liễu thăm khám trực tiếp để phân biệt đốm sắc tố lành tính với các tổn thương tiền ung thư như dày sừng quang hóa [4].

Vết đồi mồi không phải là biểu hiện ngẫu nhiên của năm tháng, mà là tấm gương phản chiếu lượng bức xạ UV da bạn đã gánh chịu trong quá khứ. Việc chủ động chống nắng và duy trì lối sống lành mạnh ngay từ khi còn trẻ chính là chìa khóa bền vững nhất để bảo vệ làn da khỏe đẹp.