Sau một ngày dài làm việc, nhiều người có thói quen xỏ giày chạy bộ hoặc tới phòng gym vào buổi tối để giải tỏa căng thẳng. Đi kèm với đó là chiếc tai nghe bật nhạc âm lượng lớn, tiết tấu dồn dập nhằm tiếp thêm hưng phấn và "át" đi tiếng còi xe ngoài đường. Tuy nhiên, hành động tưởng chừng vô hại này lại tiềm ẩn rủi ro lớn đối với thính lực.
Khi bạn vận động thể chất khiến nhịp tim tăng cao kết hợp với áp lực âm thanh lớn truyền thẳng vào ốc tai, nguy cơ tổn thương cơ quan thính giác sẽ gia tăng đáng kể. Tổn thương thính lực do tiếng ồn một khi đã diễn ra thì tế bào lông tiếp nhận âm thanh ở ốc tai hầu như không thể phục hồi hay tái tạo.
Âm thanh lớn và nhịp tim tăng: Điều gì xảy ra bên trong tai?
Ốc tai là cơ quan chịu trách nhiệm chuyển đổi rung động âm thanh thành tín hiệu thần kinh để vỏ não phân tích. Bên trong ốc tai có các tế bào lông cực kỳ mỏng manh và nhạy cảm trước áp lực cơ học mạnh từ sóng âm thanh lớn truyền qua màng nhĩ [1]. Khi tiếp xúc kéo dài với âm thanh ở cường độ decibel cao, các tế bào lông này bị tổn thương nặng nề và dẫn đến điếc do tiếng ồn [2], [1]. Vấn đề nguy hiểm là cơ thể không có cơ chế tự phục hồi hay tái sinh các tế bào lông ốc tai đã mất đi [1].
Khi chúng ta tập luyện ở cường độ cao, cơ thể có sự biến đổi lớn về huyết động học, nhịp tim và trao đổi chất. Các nhà khoa học lưu ý rằng việc vận động thể lực mạnh có thể khiến tai trở nên nhạy cảm và dễ bị tổn thương hơn trước tiếng ồn lớn [3]. Thêm vào đó, việc tập luyện ngoài đường phố vào buổi tối thường có tiếng ồn giao thông xung quanh, kích hoạt hiệu ứng che lấp âm thanh (masking effect) khiến người dùng vô thức đẩy âm lượng tai nghe lên mức nguy hiểm để nghe rõ nhạc [4].
Điếc đột ngột sau buổi tập thể dục: Lời cảnh báo từ ca lâm sàng
Tập luyện trong môi trường âm thanh lớn không chỉ gây giảm thính lực từ từ mà đôi khi có thể kích hoạt biến cố thính giác nghiêm trọng. Một báo cáo ca lâm sàng công bố năm 2019 đã ghi nhận trường hợp một nam giới 35 tuổi bị điếc tiếp nhận cảm giác thần kinh đột ngột (SSNHL) ngay sau khi tham gia lớp đạp xe thể dục nhịp điệu nhóm có mở nhạc cường độ lớn [3].
Bệnh nhân này đã được chỉ định dùng steroid đường uống nhưng không cải thiện, sau đó phải tiêm steroid xuyên màng nhĩ mỗi tuần một lần trong 3 tuần liên tiếp [3]. Do tình trạng chỉ đáp ứng rất ít, người bệnh tiếp tục được điều trị bằng liệu pháp oxy cao áp [3]. Dù đã can thiệp tích cực qua nhiều phương pháp, kết quả đo thính lực định kỳ của bệnh nhân vẫn cho thấy tình trạng mất thính lực hỗn hợp từ mức độ nặng đến sâu ở tai bên phải [3]. Nghiên cứu nhấn mạnh những người tham gia lớp tập nhóm cường độ cao có âm nhạc lớn cần hết sức cảnh giác trước nguy cơ điếc do tiếng ồn, đồng thời gợi ý rằng vận động hiếu khí cường độ cao có thể làm tăng độ nhạy cảm của ốc tai trước tổn thương âm học [3].
Thể lực tim mạch và sự ảnh hưởng đến độ nhạy thính giác
Mối liên hệ giữa vận động tim mạch và tổn thương âm học đã được đưa vào thực nghiệm từ sớm. Năm 1991, một nghiên cứu thực nghiệm đã theo dõi người trưởng thành đạp xe ở tốc độ 50 vòng/phút với mức tiêu thụ oxy tương đương 70% VO2max (cường độ thường dùng trong các bài tập thể lực thông thường) kết hợp nghe tiếng ồn dải tần trung tâm 2000 Hz ở mức 104 dB qua tai nghe [5]. Kết quả phân tích phương sai lặp lại cho thấy việc chỉ tập thể dục đơn thuần không làm thay đổi độ nhạy thính lực [5]. Tuy nhiên, suy giảm thính lực tạm thời đã xuất hiện rõ rệt sau khi kết hợp tập luyện với tiếng ồn hoặc chỉ tiếp xúc với tiếng ồn đơn thuần, trong đó mức suy giảm thính lực biểu hiện lớn nhất ở dải tần số 3000 đến 4000 Hz [5].
Mặt khác, mức độ thích nghi tim mạch của từng cá nhân lại ảnh hưởng đến khả năng chống chịu của tai trước áp lực âm thanh. Một nghiên cứu công bố năm 1994 đã tiến hành thử nghiệm trên 28 người tình nguyện, chia thành ba nhóm thể lực: nhóm thể lực cao (10 người, VO2peak trung bình 48,5 ml/kg/phút), nhóm thể lực trung bình (9 người, VO2peak trung bình 38,1 ml/kg/phút) và nhóm thể lực thấp (9 người, VO2peak trung bình 30,4 ml/kg/phút) [6]. Các đối tượng được đánh giá khả năng nghe ở các tần số 2000, 3000 và 4000 Hz sau 10 phút tiếp xúc với ba điều kiện: tiếng ồn đơn thuần, tập thể dục đơn thuần, và kết hợp vừa tập thể dục vừa chịu tiếng ồn [6].
Kết quả cho thấy tập thể dục đơn thuần không gây mất thính lực ở bất kỳ nhóm nào [6]. Ngược lại, nhóm có thể lực tim mạch cao luôn thể hiện khả năng nghe tốt hơn sau các bài kiểm tra so với nhóm thể lực thấp [6]. Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm thể lực cao và nhóm thể lực thấp luôn xảy ra trong điều kiện vừa tập luyện vừa nghe ồn, và đôi khi xuất hiện cả khi chỉ chịu tiếng ồn đơn thuần [6]. Điều này chứng minh sức khỏe tim mạch tốt có mối liên hệ hiệp đồng giúp giảm mức độ tổn thương thính lực tạm thời khi đối mặt với tiếng ồn lớn [6].
Bẫy âm lượng khi tập luyện ở môi trường bên ngoài
Nhiều người tập chạy bộ hoặc đạp xe ngoài trời vào buổi tối thường có xu hướng tăng âm lượng tai nghe rất cao. Nghiên cứu năm 2021 khảo sát trên học sinh và thanh thiếu niên Hàn Quốc chỉ ra rằng áp lực âm thanh trung bình khi nghe tai nghe ở môi trường yên tĩnh là 74 dBA, nhưng con số này tăng vọt lên 84 dB (tăng thêm khoảng 10 dBA) khi ở trong môi trường ồn ào như tàu điện ngầm hoặc xe buýt nơi có tiếng ồn nền khoảng 80 dB [4]. Để nghe rõ lời bài hát trong tiếng còi xe hoặc tiếng ồn công cộng, người nghe buộc phải chỉnh âm thanh lớn hơn môi trường xung quanh, chính hiện tượng này thúc đẩy nguy cơ suy giảm thính lực tần số cao [4]. Một khảo sát trên 2143 thanh thiếu niên Đức cũng phát hiện 85% người dùng thiết bị nghe nhạc cầm tay và có tới 3 trên 10 người nghe ở mức áp lực âm thanh trên 80 dBA [4].
Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), ước tính có khoảng 1,1 tỷ người trẻ trên toàn cầu có nguy cơ suy giảm thính lực do thói quen nghe không an toàn [7]. Gần một nửa thanh thiếu niên và người trẻ (từ 12 đến 35 tuổi) ở các quốc gia có thu nhập trung bình và cao đang tiếp xúc với mức âm thanh không an toàn từ các thiết bị âm thanh cá nhân [7]. Mức áp lực âm thanh vượt quá 85 dBA là ngưỡng có thể gây tổn thương thính lực vĩnh viễn [7].
Giới hạn của bằng chứng và các giả định điều trị
Các bằng chứng hiện có chỉ ra rõ ràng rằng tác nhân chính gây tổn hại thính lực là áp lực âm thanh decibel cao, trong khi tập thể dục đóng vai trò làm thay đổi độ nhạy cảm hoặc phản ứng của hệ thống ốc tai [3], [5], [6]. Mặc dù vậy, các nghiên cứu can thiệp trên người chủ yếu đo lường sự suy giảm thính lực tạm thời trong thời gian ngắn (10 phút) ngay sau bài kiểm tra [5], [6]. Hiện tượng suy giảm thính lực vĩnh viễn thường được mô tả qua các ca lâm sàng cụ thể hoặc các nghiên cứu dịch tễ học quan sát dài hạn [3], [2], [4].
Nhiều nghiên cứu sinh học cũng cố gắng tìm kiếm giải pháp y học nhằm hạn chế tổn thương thính lực sau khi tiếp xúc với tiếng ồn. Về mặt cơ chế, tổn thương thính giác do tiếng ồn có thể xuất phát từ việc giải phóng quá mức glutamate, oxit nitơ và các gốc oxy hóa phản ứng [8]. Một nghiên cứu năm 2007 gồm 3 thử nghiệm trên chuột lang và chuột cống đã thử nghiệm dùng erythropoietin (EPO) với hy vọng giảm bớt tổn hại này sau khi phơi nhiễm tiếng ồn từ 105 đến 110 dB SPL [8]. Kết quả bất ngờ là EPO không những không bảo vệ thính lực mà ở 2 trong số 3 thử nghiệm, tình trạng mất thính lực của động vật được điều trị bằng EPO còn tồi tệ hơn đáng kể so với nhóm đối chứng [8]. Điều này nhấn mạnh rằng hiện tại không có "viên thuốc thần kỳ" nào đảo ngược tổn thương ốc tai, và việc phòng ngừa chủ động luôn là giải pháp quan trọng nhất [1].
Hiểu lầm phổ biến khi đeo tai nghe tập thể dục
Hiểu lầm thứ nhất: "Chỉ cần đeo tai nghe nhỏ, nhét hờ ngoài tai thì an toàn tuyệt đối". Thực tế, các loại tai nghe earbuds đặt lỏng bên ngoài ống tai ít tạo ra áp lực âm học dồn trực tiếp vào không gian kín, nhưng nhược điểm lớn là chúng không cách ly được tiếng ồn môi trường [1]. Hậu quả là người tập có xu hướng vặn âm lượng lớn hơn rất nhiều để bù lại tiếng ồn xung quanh [1]. Ngược lại, tai nghe nhét kín ống tai (in-ear) hoặc trùm tai lớn có thể chặn tạp âm tốt hơn nhưng lại phát năng lượng âm thanh rất mạnh vào không gian hẹp của ống tai hoặc do màng loa lớn tạo ra [1].
Hiểu lầm thứ hai: "Cảm giác ù tai sau buổi tập chỉ là tạm thời, nghỉ ngơi sẽ hết nên không nguy hiểm". Cảm giác ù tai hay giảm độ nhạy âm thanh ngay sau buổi tập chính là dấu hiệu tế bào lông ốc tai đã bị quá tải [5], [6]. Dù thính lực có thể phục hồi tạm thời, nhưng nếu tình trạng lặp đi lặp lại kéo dài, các tế bào thụ cảm này sẽ thoái hóa dần mà không thể tái sinh, dẫn đến điếc không thể hồi phục [2], [1]. Một khi đã suy giảm thính lực do tiếng ồn, không có biện pháp y tế nào chữa khỏi hoàn toàn ngoại trừ việc sử dụng máy trợ thính [1].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Nhóm người có thể lực tim mạch kém hoặc mới bắt đầu tập luyện cường độ cao cần đặc biệt lưu ý, bởi bằng chứng thực nghiệm cho thấy nhóm thể lực thấp có khả năng chống chịu thính lực kém hơn đáng kể trước tác động của tiếng ồn khi tập luyện [6].
Những người tham gia các lớp tập thể dục nhịp điệu nhóm, đạp xe trong nhà mở nhạc lớn cũng thuộc nhóm rủi ro cao bị chấn thương âm học [3]. Trẻ em, học sinh và thanh thiếu niên sử dụng tai nghe thường xuyên trong môi trường ồn ào công cộng như xe buýt, tàu điện cũng đối mặt với nguy cơ suy giảm thính lực tần số cao mà không tự nhận biết [2], [4]. Ngoài ra, những người đang có các dấu hiệu bất thường về tai như ù tai, có tiền sử viêm tai hoặc đang điều trị các bệnh lý thần kinh thính giác cần tuyệt đối tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng trước khi sử dụng tai nghe ở cường độ cao trong lúc tập luyện.
Lựa chọn tai nghe và cách bảo vệ thính lực khi tập luyện
Để vừa đảm bảo hiệu quả tập luyện vừa bảo vệ đôi tai, người dùng có thể áp dụng các biện pháp khoa học dựa trên đặc tính kỹ thuật của thiết bị:
- Ưu tiên tai nghe có chống ồn chủ động (ANC) trong môi trường nhiều tạp âm: Nghiên cứu năm 2022 trên 23 người trưởng thành từ 20 đến 40 tuổi đã kiểm tra mức âm lượng ưa thích (PLL) khi nghe nhạc [7]. Kết quả cho thấy mức nghe trung bình khi dùng tai nghe thông thường đều vượt quá 85 dBA (ngưỡng gây tổn thương thính lực), nhưng khi sử dụng tai nghe in-ear có tính năng chống ồn chủ động, mức âm lượng được người dùng lựa chọn chỉ dưới 75 dBA [7]. Tính năng chống ồn giúp triệt tiêu tạp âm nền, loại bỏ nhu cầu phải tăng âm lượng để "át" tiếng ồn bên ngoài [7]. Tuy nhiên, cần lưu ý không sử dụng chế độ chống ồn quá mức khi chạy xe hoặc chạy bộ ngoài đường giao thông để tránh mất tập trung gây tai nạn [1].
- Kiểm soát thời gian và âm lượng: Tuân thủ nguyên tắc không nghe nhạc vượt ngưỡng an toàn; nên giữ âm lượng thiết bị ở mức vừa phải và cho tai có thời gian nghỉ ngơi giữa các hiệp tập [7].
- Theo dõi triệu chứng bất thường: Nếu xuất hiện cảm giác đau nhói, lùng bùng trong tai, giảm sức nghe đột ngột hoặc ù tai kéo dài sau buổi tập, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị sớm, bởi việc can thiệp y tế sớm là yếu tố quyết định cơ hội hồi phục [3].
Thói quen nghe nhạc khi tập thể dục buổi tối mang lại nhiều năng lượng tích cực, nhưng việc mở âm lượng quá lớn trong lúc nhịp tim dồn dập có thể âm thầm hủy hoại các tế bào thính giác mỏng manh [3], [1]. Hãy luôn duy trì thói quen nghe nhạc ở mức decibel an toàn và lắng nghe cơ thể, bởi tế bào ốc tai một khi đã tổn thương sẽ không bao giờ có thể tự phục hồi [1].
