Đeo tai nghe bật nhạc khi ngủ trưa có gây tổn thương tế bào thính giác?

Nhiều người có thói quen đeo tai nghe để nghe nhạc, nghe podcast hoặc bật âm thanh trắng nhằm dễ đi vào giấc ngủ trưa tại văn phòng hay ở nhà. Âm thanh êm dịu có thể giúp bạn tạm thời tách biệt khỏi tiếng ồn xung quanh, nhưng việc chìm vào giấc ngủ trong khi đôi tai vẫn phải tiếp nhận sóng âm liên tục lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Không ít người thức dậy với cảm giác lùng bùng lỗ tai, đau nhức đầu hoặc nhận thấy khả năng nghe giảm sút rõ rệt.

Câu trả lời trực tiếp là: Có, việc đeo tai nghe bật nhạc khi ngủ trưa hoàn toàn có thể gây tổn thương tế bào thính giác nếu âm lượng vượt quá ngưỡng an toàn và kéo dài suốt thời gian ngủ. Khi bạn ngủ, tai trong vẫn tiếp tục làm việc để chuyển đổi sóng âm thành tín hiệu thần kinh truyền lên não. Đáng lo ngại hơn, các tế bào lông thụ cảm thính giác ở ốc tai một khi đã bị tổn thương do tiếng ồn thì gần như không có khả năng tự phục hồi hay tái tạo ^[1].

Cơ chế âm thanh tàn phá tế bào thính giác khi bạn ngủ

Để hiểu vì sao thói quen này nguy hiểm, chúng ta cần nhìn vào cấu tạo tinh vi bên trong ốc tai. Tế bào lông ở tai trong đóng vai trò sống còn trong việc chuyển đổi các dao động cơ học của sóng âm thành tín hiệu điện sinh học truyền về hệ thần kinh trung ương ^[2]. Bên cạnh đó, các tế bào nâng đỡ có nhiệm vụ duy trì cấu trúc và hỗ trợ hoạt động cho tế bào lông thính giác ^[2]. Khi tai tiếp xúc với mức âm thanh quá lớn vượt ngưỡng chịu đựng, các cấu trúc vi thể này sẽ phải chịu gánh nặng chuyển hóa cực lớn ^[2].

Quá trình tổn thương diễn ra qua chuỗi phản ứng sinh hóa phức tạp bên trong tế bào. Việc tiếp xúc với tiếng ồn quá mức kích hoạt tình trạng stress oxy hóa, giải phóng ồ ạt các gốc tự do gây hại và gây ra phản ứng viêm tại mô ốc tai ^[2]. Hiện tượng quá tải canxi nội bào và ngộ độc kích thích do thụ thể glutamate hoạt động quá mức cũng trực tiếp phá hủy dải synap kết nối thần kinh ^[2]. Hậu quả cuối cùng là làm rối loạn chuyển hóa năng lượng, gây thoái hóa sợi thần kinh thính giác và hủy hoại các nơ-ron hạch xoắn ^[2].

Tình trạng tổn thương tế bào lông thính giác do chấn thương âm thanh là một quá trình không thể đảo ngược ^[1]. Khác với một số tế bào biểu mô trên cơ thể, tế bào lông ốc tai ở người gần như không có khả năng tái sinh một khi đã chết đi ^[1]. Nếu mức ồn chỉ ở mức nhẹ hoặc vừa phải, người nghe có thể chỉ bị dịch chuyển ngưỡng nghe tạm thời và có thể tự hồi phục ^[2]. Tuy nhiên, nếu âm thanh cường độ mạnh diễn ra liên tục, ngưỡng nghe sẽ bị dịch chuyển vĩnh viễn, dẫn đến suy giảm thính lực tiếp nhận không thể chữa khỏi ^[2]. Hiện nay, các loại thuốc điều trị rất hạn chế, trong đó glucocorticoid là nhóm thuốc duy nhất được chấp thuận để can thiệp suy giảm thính lực do tiếng ồn ^[2].

Tiếp xúc âm thanh liên tục: Bằng chứng từ các công trình nghiên cứu

Mối liên hệ giữa việc sử dụng tai nghe cá nhân và tổn thương thính giác đã được khẳng định qua hàng loạt nghiên cứu dịch tễ học và lâm sàng quy mô lớn trên thế giới.

Nghiên cứu dịch tễ học sức khỏe quốc gia Hàn Quốc (KNHANES) giai đoạn 2010–2013 đã tiến hành khảo sát trên 7.596 người thuộc quần thể dân số nói chung ^[3]. Các nhà khoa học đã đo thính lực đơn âm trung bình ở các tần số 2 kHz, 3 kHz và 4 kHz, định nghĩa suy giảm thính lực khi ngưỡng nghe trung bình từ 25 dB trở lên ở một hoặc cả hai tai ^[3]. Kết quả chỉ ra mối quan hệ phụ thuộc liều lượng rất rõ ràng: cứ mỗi 1 giờ tăng thêm trong thời gian sử dụng tai nghe mỗi ngày, tỷ số chênh mắc suy giảm thính lực tăng lên 1,19 lần sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu ^[3]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự gia tăng nồng độ chì trong máu làm tăng nguy cơ tổn thương tai lên 1,43 lần cho mỗi microgam/dL, nhấn mạnh tác động nguy hại độc lập của tai nghe đối với đôi tai ^[3].

Ở nhóm đối tượng trẻ tuổi, một tổng quan tài liệu năm 2022 tổng hợp dữ liệu từ 23 nghiên cứu quốc tế đã đánh giá mối tương quan giữa thiết bị âm thanh cá nhân và nguy cơ suy giảm thính lực do tiếng ồn ^[4]. Tổng quan này chỉ ra rằng các hoạt động giải trí sử dụng tai nghe phát ra âm sắc mạnh mẽ đang làm gia tăng tỷ lệ mắc bệnh ở trẻ em và thanh thiếu niên ^[4]. Dữ liệu từ các nghiên cứu cho thấy việc sử dụng kéo dài các thiết bị này tiềm ẩn nguy cơ thực sự đối với sức khỏe thính giác, đòi hỏi các tiêu chuẩn sản xuất máy nghe nhạc phải an toàn hơn với tai người dùng ^[4].

Thói quen tăng âm lượng khi môi trường xung quanh có tiếng ồn cũng là yếu tố đẩy nhanh tổn thương. Một nghiên cứu năm 2021 tại Hàn Quốc cho biết khi nghe nhạc trong môi trường yên tĩnh, áp lực âm thanh trung bình đo được là 74 dBA, nhưng con số này vọt lên 84 dB khi ở môi trường ồn ào ^[5]. Hiện tượng này xảy ra do hiệu ứng che lấp, buộc người nghe phải bật âm lượng to hơn tiếng ồn xung quanh xe buýt hay tàu điện ngầm (vốn đã ở mức 80 dB) để nghe rõ nhạc ^[5]. Khảo sát của nhóm nghiên cứu trên 1.658 thanh thiếu niên Hàn Quốc từ 13 đến 18 tuổi chứng minh việc nghe nhạc qua tai nghe ở nơi ồn ào liên quan chặt chẽ đến tình trạng mất thính lực ở dải tần số cao ^[5]. Dữ liệu từ 2.143 thanh thiếu niên Đức cũng xác nhận 85% có sử dụng máy nghe nhạc cầm tay và có tới 3 trong số 10 người nghe ở mức áp lực âm thanh vượt quá 80 dBA ^[5].

Tại nơi làm việc, mối nguy hại từ tai nghe cũng được chứng minh cụ thể. Nghiên cứu năm 2014 thực hiện trên 21 công nhân sản xuất tại Nhật Bản thường xuyên đeo tai nghe trong môi trường công nghiệp ^[6]. Thiết bị đo chuyên dụng ghi nhận mức áp lực âm thanh cá nhân trung bình là 87,9 dB và đầu ra từ tai nghe là 87,6 dB ^[6]. Đáng chú ý, mức phát âm thanh từ tai nghe của 2/3 số công nhân đã vượt qua ngưỡng giới hạn an toàn nghề nghiệp là 85 dB, khiến họ đối mặt với nguy cơ kép do vừa thiếu thiết bị bảo vệ tai vừa bị âm thanh trực tiếp kích thích quá mức ^[6].

Nghiên cứu năm 2018 phân tích các dòng điện thoại thông minh và thể loại nhạc khác nhau đã xác nhận các mức âm lượng cảnh báo nguy cơ trên điện thoại hiện nay đủ lớn để gây suy giảm thính lực nếu người dùng có thói quen nghe liên tục ^[7]. Tổn thương tai do tiếng ồn ở tuổi thanh niên còn tương tác với quá trình lão hóa tự nhiên, đẩy nhanh tốc độ điếc tuổi già nghiêm trọng hơn sau này theo các dữ liệu lâm sàng hồi cứu và thử nghiệm động vật ^[7].

Không chỉ dừng lại ở ốc tai, chấn thương âm thanh còn làm biến đổi hoạt động của vỏ não thính giác. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2017 trên chuột cho thấy việc tiếp xúc với tiếng ồn lớn làm tăng ngưỡng nghe kéo dài ít nhất 30 ngày ^[8]. Tiếng ồn mạnh gây suy giảm cường độ mạng lưới quanh tế bào thần kinh (PNNs) bao bọc các interneuron parvalbumin tại vỏ thính giác sơ cấp (A1) ngay từ ngày đầu tiên ^[8]. Tình trạng thoái hóa cấu trúc bảo vệ này làm giảm khả năng ức chế của vỏ não, dẫn đến hiện tượng tăng kích thích bất thường kéo dài ở hệ thần kinh trung ương và liên quan trực tiếp đến chứng ù tai bệnh lý ^[8].

Ý nghĩa thực tế và những giới hạn của bằng chứng hiện có

Các bằng chứng khoa học hiện tại đã thiết lập rất vững chắc nguyên lý: tiếng ồn vượt ngưỡng an toàn sẽ tàn phá cơ quan thính giác. Ngưỡng âm thanh trên 85 dB nhìn chung được công nhận là bắt đầu gây hại cho ốc tai con người ^[2]. Tiếp xúc kéo dài với mức decibel cao chính là một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn đến suy giảm thính lực do tiếng ồn trên phạm vi toàn cầu ^[4].

Dẫu vậy, các nghiên cứu cũng chỉ ra một số biến số cần xem xét. Mức độ nhạy cảm của đôi tai trước tiếng ồn có sự khác biệt giữa từng cá nhân, chịu ảnh hưởng bởi yếu tố biến dị di truyền liên quan đến nguy cơ suy giảm thính giác ^[2]. Ngoài ra, một số nghiên cứu còn có hạn chế nhất định khi chưa phân tách chi tiết sự khác biệt về giới tính hoặc từng loại tai nghe chuyên biệt trong đời sống thực tế ^[7]. Dù vậy, dữ liệu dịch tễ học trên hàng nghìn người đủ để cảnh báo người dân không nên xem thường thói quen nghe nhạc khi ngủ ^[3].

Hiểu lầm thường gặp về việc nghe nhạc khi ngủ trưa

Nhiều người lầm tưởng rằng khi chìm vào giấc ngủ, cơ thể thư giãn thì đôi tai cũng được nghỉ ngơi. Thực tế hoàn toàn ngược lại: tế bào lông ốc tai và các đường dẫn truyền thần kinh vẫn liên tục chuyển hóa cơ năng thành điện năng ^[2]. Khi ngủ, bạn mất đi khả năng nhận thức chủ động để tắt nhạc hoặc hạ âm lượng nếu âm thanh đột ngột tăng lớn.

Một sai lầm phổ biến khác là cho rằng các loại tai nghe nhỏ nhét lỏng sẽ luôn an toàn tuyệt đối. Tai nghe nhét lỏng không bịt kín ống tai có đặc tính ít đẩy năng lượng âm thanh trực tiếp vào không gian hẹp kín ^[1]. Tuy nhiên, loại tai nghe này lại không ngăn được tiếng ồn môi trường, khiến người nghe có xu hướng vô thức tăng âm lượng lên rất cao để lấn át âm thanh xung quanh ^[1]. Ngược lại, tai nghe nhét kín khít ống tai hoặc tai nghe chụp tai kích thước lớn tuy giảm bớt tiếng ồn bên ngoài nhưng lại phát ra tín hiệu âm thanh rất mạnh vào không gian hẹp kín của ống tai ^[1].

Hiểu lầm tai hại nhất là suy nghĩ mất thính lực có thể chữa khỏi bằng thuốc hoặc đeo máy trợ thính là giải quyết xong mọi chuyện. Tổn thương tế bào lông ốc tai một khi đã xảy ra thì không có phương pháp điều trị y khoa nào giúp chúng phục hồi hoàn toàn trạng thái ban đầu ^[1]. Máy trợ thính chỉ là công cụ hỗ trợ khuếch đại âm thanh chứ không thể khôi phục lại khả năng nghe tự nhiên bình thường ^[1].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Trẻ em và thanh thiếu niên là nhóm đầu tiên cần hết sức cẩn trọng trước thói quen này [1, 4]. Việc sử dụng máy nghe nhạc cá nhân kèm tai nghe đang làm gia tăng tình trạng suy giảm thính lực học đường, trong khi nhận thức phòng ngừa ở lứa tuổi này còn rất hạn chế [1, 4]. Các chuyên gia y tế nhấn mạnh sự cần thiết phải giáo dục cho phụ huynh và học sinh về việc bảo vệ thính giác ^[1].

Những người làm việc trong môi trường công nghiệp nhiều tiếng ồn hoặc thường xuyên đi lại trên tàu xe đông đúc cũng nằm trong nhóm nguy cơ cao [3, 7]. Đôi tai của họ vốn đã chịu gánh nặng âm thanh từ môi trường; nếu tiếp tục đeo tai nghe bật nhạc trong lúc chợp mắt buổi trưa, nguy cơ tổn thương tế bào ốc tai sẽ bị cộng dồn [3, 7].

Bên cạnh đó, những người trẻ tuổi lạm dụng âm lượng tai nghe cũng cần lưu tâm đến tương lai lâu dài. Những tổn thương tích tụ do thói quen nghe nhạc ở mức âm lượng nguy hại khi còn trẻ sẽ tương tác trực tiếp với quá trình lão hóa sau này, khiến tình trạng suy giảm thính lực tuổi già đến sớm và trầm trọng hơn ^[7].

Hướng dẫn thói quen an toàn cho giấc ngủ trưa

Để bảo vệ đôi tai mà vẫn có được giấc ngủ trưa thoải mái, bạn nên điều chỉnh thói quen sử dụng thiết bị âm thanh theo các nguyên tắc an toàn sau:

Thứ nhất, luôn đặt giới hạn thời gian nghe. Thay vì để âm thanh phát liên tục suốt giấc ngủ, bạn hãy sử dụng tính năng hẹn giờ tắt nhạc trên điện thoại sau 15 đến 20 phút. Nghiên cứu khuyến cáo người dùng nên có những khoảng nghỉ nghe thường xuyên để giảm bớt thời gian đôi tai phải tiếp xúc với tiếng ồn liên tục ^[7]. Cứ mỗi giờ dùng tai nghe tăng thêm mỗi ngày đã làm gia tăng đáng kể nguy cơ suy giảm thính lực ^[3].

Thứ hai, kiểm soát chặt chẽ mức âm lượng. Bạn không nên nghe nhạc ở các mức âm lượng thuộc nấc cảnh báo nguy cơ trên điện thoại thông minh ^[7]. Giữ âm lượng dưới ngưỡng gây hại thông thường là 85 dB để ngăn ngừa hiện tượng dịch chuyển ngưỡng thính lực ^[2]. Một mẹo đơn giản là giữ mức âm lượng dưới 60% công suất tối đa của thiết bị.

Thứ ba, cân nhắc giải pháp thay thế tai nghe. Nếu cần âm thanh để dễ ngủ, bạn nên sử dụng loa ngoài đặt ở khoảng cách xa với âm lượng nhỏ nhẹ, thay vì đưa ống nghe trực tiếp vào ống tai ^[1]. Nếu ngủ trưa tại văn phòng ồn ào, bạn có thể cân nhắc tai nghe có tính năng chống ồn chủ động để giảm thiểu tạp âm xung quanh mà không cần phải vặn to âm lượng ^[7].

Sau cùng, đôi tai là tài sản vô giá nhưng lại vô cùng mỏng manh trước tác động của tiếng ồn cường độ cao. Một giấc ngủ trưa ngắn ngủi sẽ không thể đem lại sự tỉnh táo trọn vẹn nếu bạn vô tình đánh đổi bằng sự suy thoái không thể phục hồi của hàng ngàn tế bào thính giác. Hãy xây dựng thói quen nghe nhạc văn minh, điều chỉnh âm lượng vừa phải và dành cho đôi tai những khoảng nghỉ tĩnh lặng cần thiết mỗi ngày.