Tiếng vo ve trong tai: Nỗi ám ảnh thường nhật và nghi vấn về vi chất
Nhiều người thường xuyên trải qua cảm giác khó chịu khi bên tai xuất hiện những tiếng vo ve, râm ran hoặc tiếng rít như tiếng ve kêu mà không có nguồn âm thanh thực tế nào từ môi trường xung quanh. Tình trạng này không chỉ làm giảm chất lượng giấc ngủ, cản trở sự tập trung trong công việc mà còn khiến người mắc rơi vào tâm trạng lo âu, căng thẳng kéo dài. Nhiều lời đồn đoán cho rằng chỉ cần bổ sung vitamin B12 là có thể dập tắt hoàn toàn tiếng ồn khó chịu và hồi phục thính lực.
Sự thật khoa học cho thấy tình trạng thiếu hụt vitamin B12 có liên quan mật thiết đến sự suy giảm chức năng dẫn truyền của đường thần kinh thính giác và tế bào ốc tai [1], [2]. Mặc dù vi chất này đóng vai trò sống còn trong việc duy trì cấu trúc bao myelin bảo vệ dây thần kinh, việc uống hoặc tiêm bổ sung vitamin B12 không phải là phương thuốc thần kỳ có thể chữa khỏi dứt điểm chứng ù tai cho tất cả mọi người [3], [4].
Tấm áo giáp myelin: Cơ chế sinh học khi cơ thể cạn kiệt vitamin B12
Dây thần kinh thính giác đảm nhận nhiệm vụ chuyển đổi các rung động cơ học từ ốc tai thành xung động điện sinh học để truyền về vỏ não xử lý. Bao quanh các sợi trục thần kinh này là lớp bao myelin, hoạt động tương tự như lớp vỏ bọc cách điện bảo vệ dây điện, giúp tín hiệu dẫn truyền nhanh chóng và chính xác. Tình trạng thiếu hụt vitamin B12 kéo dài sẽ gây ra quá trình thoái hóa sợi trục, làm tiêu biến lớp bao myelin và dẫn tới sự chết đi của các tế bào thần kinh [3], [2].
Khi lớp vỏ bọc bảo vệ bị phá hủy, sự dẫn truyền xung động thần kinh dọc theo đường thính giác bị rối loạn nghiêm trọng [1]. Các tổn thương bệnh lý này còn biểu hiện qua các dạng bệnh lý sợi trục cảm giác - vận động như viêm tủy, bệnh thần kinh ngoại biên hay bệnh lý thần kinh thị giác [2]. Sự gián đoạn tín hiệu có thể khiến các tế bào thần kinh phát ra các tín hiệu sai lệch lên não bộ, hình thành ảo giác âm thanh mà chúng ta gọi là ù tai.
Bên cạnh đó, các nghiên cứu sinh học tế bào gần đây chỉ ra rằng cơ chế ù tai còn liên quan chặt chẽ đến hiện tượng độc tính kích thích tại các tế bào lông ốc tai [3]. Thiếu hụt vitamin nhóm B gây gián đoạn dòng tự thực của tế bào và làm gia tăng stress lưới nội chất [3]. Việc điều trị bằng vitamin B đã được ghi nhận giúp khôi phục dòng tự thực của tế bào, hỗ trợ làm giảm bớt stress lưới nội chất và từ đó hạn chế hiện tượng stress oxy hóa gây hại cho cấu trúc thính giác [3].
Dấu hiệu sớm tại ốc tai và tỷ lệ thiếu hụt B12 ở người suy giảm thính lực
Mối liên hệ giữa tình trạng thiếu vitamin B12 và tổn thương thính giác đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu lâm sàng. Một nghiên cứu tiến hành trên 113 quân nhân từng tiếp xúc với tiếng ồn quân sự, có độ tuổi trung bình là 39, đã phân tích nồng độ vitamin B12 huyết thanh [1]. Kết quả cho thấy nhóm bệnh nhân vừa bị ù tai mạn tính vừa suy giảm thính lực do tiếng ồn có tỷ lệ thiếu hụt vitamin B12 (dưới hoặc bằng 250 pg/mL) lên tới 47% [1]. Tỷ lệ này cao hơn rõ rệt so với mức 27% ở nhóm chỉ bị suy giảm thính lực và mức 19% ở những người có thính lực hoàn toàn bình thường [1].
Đáng chú ý, tổn thương vi mô tại ốc tai do thiếu hụt vitamin B12 có thể xuất hiện từ rất sớm, ngay cả khi người bệnh chưa nhận thấy dấu hiệu suy giảm thính lực rõ rệt ra bên ngoài [2]. Một nghiên cứu năm 2013 khảo sát các chỉ số phát xạ âm ốc tai trên nhóm bệnh nhân thiếu hụt vitamin B12 nhưng chưa có triệu chứng nghe kém [2]. Kết quả đo đạc phát xạ âm ốc tai kích thích thoáng qua ở tần số 1000 Hz, cùng phát xạ âm ốc tai tự phát ở tần số 1500 Hz và 4000 Hz ở nhóm thiếu hụt vitamin B12 đều thấp hơn nhóm đối chứng có nồng độ vi chất bình thường [2]. Phát hiện này khẳng định sự suy giảm chức năng ốc tai có mối liên quan đáng kể với tình trạng thiếu vitamin B12 [2].
Một tổng quan hệ thống công bố năm 2025 sàng lọc từ 612 nghiên cứu và tổng hợp dữ liệu từ 9 bài báo khoa học chất lượng cao cũng đưa ra kết luận tương tự [5]. Những người có nồng độ vitamin B12 thấp có tỷ lệ suy giảm thính lực cao hơn rõ rệt so với người có nồng độ vi chất bình thường hoặc cao [5]. Tình trạng thiếu vitamin B12 khi kết hợp với nồng độ homocysteine cao và folate thấp có thể góp phần thúc đẩy các mức độ nghe kém khác nhau, đặc biệt là ở đối tượng người cao tuổi [5]. Tình trạng này thường liên quan đến mức độ nghe kém từ nhẹ đến trung bình, làm suy giảm ngưỡng nghe ở các tần số thấp như 250 và 500 Hz hoặc làm tăng ngưỡng nghe trên 4000 Hz [5].
Liệu pháp bổ sung vitamin B12: Hiệu quả thực tế đến đâu?
Mặc dù thiếu hụt vitamin B12 có liên quan rõ rệt đến các bệnh lý đường thính giác, hiệu quả của việc điều trị bổ sung lại không đồng nhất giữa các thử nghiệm. Trong nghiên cứu trên 113 quân nhân năm 1993, các nhà khoa học đã ghi nhận sự cải thiện tình trạng ù tai và các khó chịu kèm theo ở 12 bệnh nhân sau khi áp dụng liệu pháp thay thế bằng vitamin B12 [1]. Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh rằng liệu pháp này chỉ mang lại đáp ứng ở một nhóm bệnh nhân nhất định [1].
Ngược lại, một nghiên cứu lâm sàng năm 2013 được thực hiện trên 100 bệnh nhân ù tai không theo nhịp mạch, có độ tuổi trung bình 43,87, cùng 20 người khỏe mạnh làm đối chứng [6]. Nhóm nghiên cứu xác định ngưỡng thiếu hụt vitamin B12 trong máu là dưới 180 pg/mL [6]. Kết quả cho thấy trong 100 người bị ù tai thì có 63 người có nồng độ B12 thấp, nhưng không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về nồng độ vi chất này khi so sánh với nhóm người khỏe mạnh [6]. Sau khi điều trị bổ sung vitamin B12, mức độ nghiêm trọng của tiếng ù tai đo bằng thang điểm thị giác VAS không thay đổi đáng kể, dù có 8 bệnh nhân báo cáo cảm thấy bớt khó chịu đôi chút [6]. Về mặt thính lực, việc bổ sung vi chất chỉ giúp cải thiện ngưỡng nghe duy nhất ở tần số thấp 250 Hz và hoàn toàn không mang lại thay đổi ở các tần số khác [6].
Gần đây nhất, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi công bố năm 2023 trên 140 bệnh nhân mắc chứng ù tai vô căn đã cung cấp thêm góc nhìn khách quan [4]. Những người tham gia được chia làm hai nhóm, một nhóm dùng vitamin B12 trong một tháng và nhóm còn lại dùng giả dược [4]. Sau một tháng và ba tháng theo dõi, các chỉ số đánh giá mức độ nặng của chứng ù tai theo bảng câu hỏi THI và thang điểm VAS không ghi nhận bất kỳ sự khác biệt có ý nghĩa thống kê nào giữa nhóm dùng vitamin B12 và nhóm dùng giả dược [4]. Cả hai nhóm đều không ghi nhận tác dụng phụ đáng chú ý nào [4]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi khác năm 2016 trên 40 bệnh nhân ù tai mạn tính kéo dài trên 6 tháng cũng đã tiến hành tiêm bắp 2500 mcg vitamin B12 mỗi tuần trong 6 tuần để theo dõi sát sao sự biến chuyển về ngưỡng nghe và độ to của tiếng ù [7]. Tổng hợp từ các bằng chứng cho thấy, bổ sung vi chất này không thể xem là phương thuốc chữa khỏi hoàn toàn chứng ù tai [3].
Tấm khiên bảo vệ tai trước tiếng ồn lớn: Bằng chứng từ liều cao
Bên cạnh vai trò hỗ trợ điều trị, các nhà khoa học cũng đặt câu hỏi liệu vitamin B12 có thể giúp bảo vệ đôi tai trước các sang chấn âm thanh cấp tính hay không. Một nghiên cứu mù đôi năm 2012 đã đánh giá tác dụng bảo vệ của vitamin B12 liều cao trước hiện tượng dịch chuyển ngưỡng nghe tạm thời do tiếng ồn [8]. Mười tình nguyện viên có thính lực bình thường được chia ngẫu nhiên để tiêm bắp cyanocobalamin hoặc giả dược [8]. Phác đồ can thiệp gồm 7 liều 1 mg mỗi ngày và một liều cuối cùng 5 mg [8].
Khoảng một giờ sau mũi tiêm cuối cùng, các tình nguyện viên được cho tiếp xúc với tiếng ồn dải hẹp liên tục tập trung ở tần số 3 kHz với cường độ lên tới 112 dB SPL trong vòng 10 phút ở tai phải [8]. Kết quả đo lại ngưỡng nghe sau 2 phút kết thúc tiếng ồn cho thấy, so với nhóm dùng giả dược, việc tiêm vitamin B12 liều cao đã mang lại tác dụng bảo vệ đáng kể ở tần số 3 kHz và có xu hướng làm giảm sự dịch chuyển ngưỡng nghe ở tần số 4 kHz [8].
Sau quá trình điều trị can thiệp này, nồng độ vitamin B12 trung bình trong máu của các tình nguyện viên đạt mức trên 2350 pg/mL, vượt xa mức giới hạn tối đa thông thường trong máu là 226 đến 966 pg/mL [8]. Các nhà nghiên cứu nhận định rằng vitamin B12 tham gia vào quá trình ổn định hoạt động dẫn truyền thần kinh, từ đó có thể giúp làm giảm bớt các tác động kích thích quá mức do ô nhiễm tiếng ồn gây ra [8]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ được thử nghiệm trên quy mô nhỏ và việc dùng liều cực cao cần sự giám sát y tế chặt chẽ [8].
Những ngộ nhận phổ biến và ranh giới của bằng chứng y khoa
Một trong những ngộ nhận phổ biến nhất là coi vitamin B12 như một loại thần dược có thể chữa dứt điểm mọi dạng ù tai. Thực tế lâm sàng chỉ ra rằng ù tai là một triệu chứng do vô số nguyên nhân gây ra, từ các tổn thương cấu trúc ốc tai, áp lực mạch máu, rối loạn khớp thái dương hàm cho đến các bệnh lý thần kinh trung ương [6]. Do đó, việc tự ý mua các chế phẩm vitamin liều cao để uống khi bị ù tai mà không qua thăm khám thường không đem lại kết quả điều trị khả quan [6], [4].
Một ranh giới quan trọng khác mà người bệnh cần hiểu rõ là quá trình thoái hóa sợi trục và mất myelin nếu diễn ra trong thời gian quá dài có thể dẫn tới sự chết đi vĩnh viễn của các nơ-ron thần kinh [3], [2]. Một khi các tế bào thần kinh thính giác đã bị tiêu biến hoàn toàn, việc bù đắp vi chất không thể phục hồi lại các tế bào này như ban đầu. Dữ liệu tổng quan cũng xác nhận các yếu tố như tuổi tác, giới tính hay việc điều trị vitamin B12 thường không mang lại thay đổi đáng kể trên ngưỡng thính lực đồ diện rộng [5]. Vì vậy, việc điều trị chỉ mang lại một phần hiệu quả cải thiện ở một số trường hợp thiếu hụt thực sự, chứ không thể đảo ngược hoàn toàn tổn thương [1], [6].
Ai nên thận trọng và xét nghiệm vi chất đúng cách?
Không phải tất cả những người gặp vấn đề thính lực đều cần bổ sung vi chất, nhưng việc kiểm tra định kỳ nồng độ vitamin B12 huyết thanh là một chỉ định có giá trị đối với các bệnh nhân bị ù tai mạn tính hoặc nghe kém [1], [2]. Những người ăn chay trường, người cao tuổi có hệ tiêu hóa giảm hấp thu hoặc người từng phẫu thuật cắt dạ dày, ruột là các nhóm có nguy cơ rất cao bị thiếu hụt vi chất này.
Khi xuất hiện triệu chứng ù tai kéo dài hoặc cảm giác thính lực giảm sút, người bệnh tuyệt đối không nên tự ý mua các loại thuốc tiêm hoặc uống vitamin B12 liều cao kéo dài. Việc tự ý can thiệp có thể làm sai lệch kết quả chẩn đoán nguyên nhân thực sự của bệnh. Bệnh nhân cần đến các cơ sở y tế có chuyên khoa tai mũi họng để được soi tai, đo thính lực đồ toàn diện và làm xét nghiệm định lượng nồng độ vitamin B12 trong máu [1], [6]. Nếu có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị khác, việc bổ sung vi chất bắt buộc phải có sự tư vấn và theo dõi trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa [7].
Lời khuyên thiết thực để chăm sóc đôi tai và hệ thần kinh
Để bảo vệ chức năng của bao myelin cũng như sự nhạy bén của đôi tai, việc xây dựng chế độ dinh dưỡng cân bằng là biện pháp an toàn và bền vững nhất. Vitamin B12 không thể tự tổng hợp trong cơ thể mà cần được cung cấp thông qua nguồn thực phẩm phong phú như thịt gia cầm, thịt bò, cá hồi, trứng và các sản phẩm từ sữa. Đối với người ăn thuần chay, có thể lựa chọn các loại thực phẩm tăng cường vi chất hoặc tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng để sử dụng viên uống bổ sung với liều lượng sinh lý phù hợp.
Bên cạnh chế độ ăn, thói quen bảo vệ thính lực đóng vai trò quyết định. Cần chủ động hạn chế tiếp xúc với môi trường có tiếng ồn cường độ lớn, luôn sử dụng nút bịt tai bảo vệ khi làm việc trong môi trường công nghiệp hoặc quân sự [1], [8]. Khi sử dụng tai nghe, hãy duy trì âm lượng dưới mức 60% và cho đôi tai được nghỉ ngơi định kỳ sau mỗi 60 phút nghe liên tục.
Tóm lại, vitamin B12 đóng vai trò thiết yếu trong việc bảo vệ bao myelin và sự toàn vẹn của dây thần kinh thính giác [3], [2]. Tuy nhiên, vi chất này không phải là chiếc chìa khóa vạn năng cho mọi bệnh nhân ù tai [6], [4]. Khi đôi tai phát tín hiệu bất thường, việc thăm khám chuyên khoa sớm để đánh giá chính xác nguyên nhân và kết hợp lối sống lành mạnh chính là giải pháp đúng đắn nhất.
