Nhiều phụ nữ xem giày cao gót là phụ kiện không thể thiếu khi đi làm hay dự tiệc. Tuy nhiên, cảm giác mỏi nhức đầu gối sau ngày dài mang giày khiến nhiều người băn khoăn liệu thói quen này có làm hỏng khớp.

Câu trả lời ngắn gọn là có. Đi giày cao gót làm thay đổi cơ học dáng đi, gia tăng đáng kể lực nén lên khoang trong khớp gối và khớp chè - đùi [1]. Ngay cả giày có gót trung bình 3,8 cm cũng làm tăng mô-men xoắn tại khớp gối, yếu tố liên quan đến sự khởi phát và tiến triển của bệnh thoái hóa khớp gối [2].

Cơ chế giày cao gót làm tăng áp lực khoang trong khớp gối

Thoái hóa khớp gối ở phụ nữ phổ biến gấp khoảng hai lần so với nam giới, với tỷ lệ mắc tăng mạnh sau tuổi 50 [3]. Khi đi chân trần, cơ học khớp gối của nam và nữ tương tự nhau, nên sự khác biệt về giày dép, đặc biệt là giày cao gót, được xem là yếu tố tiềm ẩn dẫn đến chênh lệch này [3]. Một khảo sát của Hiệp hội Y học Chỉnh hình Bàn chân Hoa Kỳ (APMA) năm 2003 cho thấy 72% phụ nữ mang giày cao gót, và 39% trong số này sử dụng hàng ngày [3].

Khi bước đi trên gót cao, góc gập khớp gối lúc chạm gót và giữa pha đứng đều tăng lên [3]. Trong nửa đầu pha đứng, khớp gối phải gập nhiều hơn đáng kể, kéo theo sự gia tăng hoạt động của các cơ vùng chân [4]. Đỉnh mô-men duỗi khớp gối trong giai đoạn này tăng gấp đôi so với đi chân trần, trực tiếp gây ra lực ép xương-trên-xương rất lớn bên trong khớp [4].

Bên cạnh đó, giày cao gót làm tăng mô-men khép gối (lực đẩy đầu gối vẹo vào trong) [3]. Mô-men khép gối là chỉ số phản ánh trực tiếp tải trọng đè lên khoang trong của khớp gối [5]. Khi lực này tăng, sụn khớp ở khoang trong và vùng bánh chè phải chịu áp lực nén lớn hơn bình thường, lâu dần dễ dẫn đến những biến đổi thoái hóa [1].

Nghiên cứu nói gì về chiều cao gót và tải trọng khớp?

Năm 1998, một nghiên cứu đã khảo sát 20 phụ nữ khỏe mạnh quen đi giày cao gót khi họ đi bộ bằng giày cao gót của chính mình và khi đi chân trần [1]. Kết quả đo đạc cho thấy đi giày cao gót làm tăng lực tác động qua khớp chè - đùi và tăng lực nén lên khoang trong khớp gối trung bình 23% so với đi chân trần [1].

Không chỉ giày gót nhọn và cao mới gây hại. Một thử nghiệm có đối chứng ngẫu nhiên công bố năm 2005 đã phân tích dáng đi 3 chiều trên 29 phụ nữ trẻ khỏe mạnh (tuổi trung bình 26,7) và 20 phụ nữ lớn tuổi khỏe mạnh (tuổi trung bình 75,3) [2]. Người tham gia đi bộ với giày công sở có gót chỉ cao 1,5 inch (3,8 cm) so với giày đối chứng không có gót tăng thêm [2]. Kết quả, đỉnh mô-men vẹo trong khớp gối ở cuối pha đứng tăng có ý nghĩa thống kê khi đi giày gót 3,8 cm, với mức tăng 14% ở phụ nữ trẻ và 9% ở phụ nữ lớn tuổi [2]. Thời gian duy trì mô-men gập gối ở đầu pha đứng cũng kéo dài hơn 19% ở người trẻ và 14% ở người lớn tuổi; riêng nhóm lớn tuổi có đỉnh mô-men gập gối cao hơn 7% [2].

Năm 2012, một nghiên cứu khác ghi hình và đo điện cơ 8 cơ vùng chân của 14 phụ nữ đi bộ ở tốc độ cố định 4 km/h trên giày cao 9 cm so với chân trần [4]. Dữ liệu chỉ ra mô-men duỗi gối ở nửa đầu pha đứng tăng gấp đôi, mô-men dạng khớp gối và khớp háng trên mặt phẳng trán cùng hoạt động điện cơ đều tăng mạnh [4].

Đến năm 2016, các nhà khoa học tiếp tục kiểm tra sự kết hợp giữa chiều cao gót và cân nặng trên 14 phụ nữ khỏe mạnh [3]. Người tham gia lần lượt mang giày thể thao đế bệt, giày cao 3,8 cm và giày cao 8,3 cm, có hoặc không mặc áo tạ nặng bằng 20% trọng lượng cơ thể [3]. Kết quả cho thấy góc gập gối và mô-men khép gối tối đa tăng dần theo độ cao của gót giày [3]. Khi cộng thêm 20% trọng lượng, các biến đổi cơ học càng rõ rệt và mang nhiều nét tương đồng với quá trình lão hóa cũng như tiến triển thoái hóa khớp [3].

Tác động khác nhau khi đứng yên và lúc bước đi

Các nghiên cứu phân tích dáng đi chủ yếu đo lực khi di chuyển, nhưng ngay cả khi đứng yên, giày cao gót cũng làm biến đổi cấu trúc khoảng gian khớp [6]. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2025 đã dùng siêu âm thời gian thực đo độ rộng khe khớp gối của 30 phụ nữ trẻ khỏe mạnh (tuổi trung bình 22) khi đứng chân trần và khi đứng trên giày cao 8 cm [6].

Kết quả siêu âm ghi nhận độ rộng khe khớp khoang ngoài giảm đáng kể ở cả chân thuận (giảm trung bình 1,63 mm) và chân không thuận (giảm trung bình 2,34 mm) khi mang giày 8 cm so với chân trần [6]. Trong tư thế đứng yên này, khe khớp khoang trong và khớp chè - đùi chưa thấy thay đổi có ý nghĩa thống kê [6]. Điều này gợi ý rằng khi đứng tĩnh trên gót cao 8 cm, áp lực lại dồn nhiều vào khoang ngoài khớp gối [6].

Để so sánh với nam giới, một nghiên cứu năm 2003 trên 22 đàn ông khỏe mạnh đã đo lực khớp gối khi đi giày tây, giày thể thao và đi chân trần [7]. Các nhà khoa học nhận thấy mô-men vẹo trong khớp gối ở đầu pha đứng chỉ tăng nhẹ khi mang giày do tốc độ đi bộ nhanh hơn, hoàn toàn không có sự gia tăng đáng kể nào về mô-men xoắn khớp gối liên quan đến thoái hóa khớp như ở giày cao gót nữ [7].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại

Các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm phân tích rất chi tiết lực cơ học tức thời tại khớp gối, nhưng cỡ mẫu thường nhỏ, dao động từ 14 đến 49 người khỏe mạnh [2]. Do đó, những con số này phản ánh sự thay đổi tải trọng ngay lúc mang giày chứ chưa trực tiếp theo dõi một người từ lúc trẻ đến khi phát bệnh.

Thực tế, khi xét về mối liên hệ lâu dài trong đời sống, bức tranh phức tạp hơn. Nghiên cứu bệnh - chứng GOAL công bố năm 2014 đã phỏng vấn bằng bảng câu hỏi chuẩn hóa để tìm hiểu thói quen dùng giày dép từ thời thanh niên của những người mắc thoái hóa khớp gối, khớp háng và nhóm đối chứng [8]. Phân tích hồi quy đa biến cho thấy người dùng giày gót nhọn kéo dài ở tuổi trưởng thành sớm lại có tỷ lệ mắc thoái hóa khớp thấp hơn (tỷ số chênh hiệu chỉnh aOR là 0,59 với khớp gối và 0,50 với khớp háng), các phân tích khác không có ý nghĩa thống kê [8].

Lý giải nghịch lý này, nhóm nghiên cứu phát hiện những phụ nữ bị đau háng hoặc có vấn đề khớp từ sớm có thể đã chủ động ngừng đi giày gót cao và gót nhọn ngay từ thời trẻ để giảm đau, làm sai lệch số liệu thống kê hồi cứu [8]. Vì vậy, chưa thể dùng khảo sát hồi cứu này để kết luận giày cao gót giúp bảo vệ khớp, trong khi bằng chứng cơ học đã chỉ rõ lực ép lên khớp tăng mạnh mỗi khi bước đi trên gót cao [4].

Những hiểu lầm thường gặp về giày dép và khớp gối

Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là chọn giày gót thấp khoảng 3-4 cm thì hoàn toàn vô hại cho gối. Thực tế, thử nghiệm lâm sàng đã chứng minh giày cao 3,8 cm vẫn làm tăng từ 9% đến 14% đỉnh mô-men xoắn vẹo trong khớp gối và kéo dài thời gian chịu lực gập gối [2].

Hiểu lầm thứ hai là chỉ cần mua lót giày chỉnh hình đắt tiền bỏ vào giày sẽ ngăn chặn được bệnh thoái hóa khớp tiến triển. Tổng quan nghiên cứu năm 2009 cho biết miếng lót giày nâng bờ ngoài có thể giúp giảm mô-men khép gối (giảm tải khoang trong), nhưng các thử nghiệm lâm sàng chưa xác nhận được khả năng làm chậm sự tiến triển cấu trúc của bệnh [5].

Một quan niệm khác là giày càng cứng cáp, giữ cố định bàn chân càng tốt thì càng bảo vệ khớp. Ngược lại, nghiên cứu chỉ ra đi bộ bằng giày nói chung làm tăng tải trọng khớp so với đi chân trần, và những đôi giày có đế phẳng hoặc gót thấp, mềm dẻo linh hoạt giúp bàn chân cử động tự nhiên mới là lựa chọn tối ưu hơn loại giày cứng nhắc [5].

Ai nên thận trọng khi sử dụng giày cao gót?

Phụ nữ đã được chẩn đoán mắc thoái hóa khớp gối là nhóm đầu tiên được khuyến cáo không nên mang giày cao gót, kể cả loại gót vừa phải 3,8 cm [2]. Ở những người này, sụn khớp vốn đã tổn thương, việc tăng thêm tải trọng cơ học sẽ thúc đẩy bệnh tiến triển nặng hơn [5].

Phụ nữ thừa cân, béo phì hoặc đang tăng cân cũng cần đặc biệt dè chừng. Khi trọng lượng cơ thể tăng thêm 20% kết hợp với giày cao gót, các biến đổi bất lợi về góc gập và lực tác động lên khớp gối càng bị khuếch đại mạnh mẽ [3].

Phụ nữ lớn tuổi (nhóm trên 50 tuổi có tỷ lệ thoái hóa khớp tăng vọt) cũng chịu sự gia tăng mô-men xoắn và đỉnh lực gập gối rõ rệt khi mang giày có gót [2]. Nếu bạn đang có bệnh nền về cơ xương khớp, đau gối kéo dài hoặc đang dùng thuốc điều trị bệnh khớp, hãy hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi chọn giày dép hay sử dụng các loại đế lót chỉnh hình.

Cách áp dụng thực tế để giảm tải cho khớp gối

Để bảo vệ khớp gối trong sinh hoạt hàng ngày, việc điều chỉnh thói quen mang giày và kiểm soát tải trọng cơ thể là biện pháp đơn giản, ít tốn kém nhưng mang lại hiệu quả thiết thực [5]. Bạn có thể áp dụng các nguyên tắc sau:

  • Ưu tiên giày đế bệt hoặc gót thật thấp, có độ mềm dẻo để bàn chân chuyển động linh hoạt khi đi bộ đường dài hoặc di chuyển hàng ngày [5].
  • Giảm tần suất và thời gian mang giày cao gót, hạn chế việc đứng yên liên tục hoặc đi bộ quãng đường xa trên gót cao 8-9 cm vì cả hai tư thế đứng và đi đều làm tăng áp lực lên các khoang khớp gối [6].
  • Tránh mang vác vật nặng khi đang đi giày cao gót và giữ cân nặng hợp lý, bởi trọng lượng tăng thêm sẽ cộng hưởng với độ cao gót giày làm xấu đi cơ học khớp gối [3].
  • Khi ở nhà hoặc tại không gian an toàn, sạch sẽ, hãy dành thời gian đi chân trần để khớp gối được trở về trạng thái chịu lực tự nhiên thấp nhất [1].

Giày cao gót giúp tôn dáng nhưng lại âm thầm bắt khớp gối gánh thêm từ 9% đến 23% lực nén và tăng gấp đôi mô-men duỗi khớp tùy theo độ cao của gót [1]. Hiểu rõ cơ chế này sẽ giúp chị em chủ động giới hạn thời gian dùng giày cao gót, ưu tiên giày đế phẳng mềm mại khi phải di chuyển nhiều để giữ đôi chân khỏe mạnh lâu dài [5].