Nhiều bậc phụ huynh khi thấy con dưới 5 tuổi có dấu hiệu thừa cân thường mang tâm lý lo lắng và muốn tìm kiếm một chế độ ăn kiêng có sẵn của người lớn để ép cân cho trẻ. Trong đó, chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) vốn nổi tiếng với lợi ích tim mạch và kiểm soát cân nặng thường được cân nhắc áp dụng.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy chưa có bằng chứng đầy đủ để khuyến nghị áp dụng chế độ ăn DASH một cách khắt khe nhằm ép giảm cân nhanh ở trẻ dưới 5 tuổi [1]. Ở giai đoạn phát triển này, các can thiệp y tế tập trung vào mục tiêu duy trì cân nặng hoặc làm chậm đà tăng cân để chiều cao của trẻ phát triển kịp, thay vì cắt giảm khẩu phần đột ngột [2], [3].

Bằng chứng khoa học về chế độ ăn DASH ở trẻ dưới 5 tuổi

Chế độ ăn DASH giàu chất xơ, các sản phẩm từ sữa và canxi, có đặc điểm chỉ số đường huyết thấp và mật độ năng lượng thấp, về mặt lý thuyết giúp kích thích cảm giác no và điều hòa hormone [1]. Dù vậy, bằng chứng trực tiếp về DASH trên lứa tuổi mầm non vẫn rất hạn chế và chưa đồng nhất [1]. Một nghiên cứu cắt ngang trên trẻ mầm non tại Hàn Quốc ghi nhận chế độ ăn theo phong cách DASH không có mối liên hệ với tình trạng cân nặng đo lường được ở lứa tuổi này [1].

Trong một nghiên cứu cắt ngang khác tại Mỹ trên 146 người chăm sóc trẻ từ 3 đến 5 tuổi, điểm chất lượng bữa ăn theo thang đo DASH chỉ đạt mức trung bình là 40,5 trên thang điểm đánh giá, phản ánh chất lượng chế độ ăn từ mức trung bình đến thấp ở trẻ lứa tuổi này [4]. Do đó, việc xem DASH như một công cụ chuẩn hóa để giảm cân ở trẻ nhỏ vẫn thiếu các thử nghiệm lâm sàng đối chứng mạnh mẽ [1].

Hiểu lầm về việc ép cân và nguy cơ từ việc hạn chế ăn quá mức

Một sai lầm phổ biến của phụ huynh là cố gắng cắt giảm nghiêm ngặt khẩu phần ăn của con với hy vọng trẻ sẽ giảm cân nhanh. Nghiên cứu chỉ ra rằng các hành vi hạn chế thực phẩm vì mục đích sức khỏe hoặc kiểm soát cân nặng của cha mẹ có thể dẫn đến kết quả ngược lại [4]. Cụ thể, việc hạn chế thực phẩm vì lý do sức khỏe là yếu tố dự báo có liên quan đáng kể đến việc suy giảm chất lượng bữa ăn chung của trẻ mầm non [4].

Trẻ dưới 5 tuổi đang trong giai đoạn hình thành thói quen ăn uống và phát triển thể chất nhanh chóng [5]. Việc đo lường và tính toán chính xác khẩu phần dinh dưỡng ở lứa tuổi này trên thực tế gặp nhiều thách thức và dễ dẫn đến sai số [5]. Do đó, một chế độ ăn gò bó, khắt khe có thể khiến trẻ không nhận đủ năng lượng và dưỡng chất cần thiết cho sự phát triển bình thường [5].

Mục tiêu đúng: Duy trì cân nặng để trẻ phát triển chiều cao

Thay vì đặt mục tiêu giảm cân cấp tốc, các can thiệp béo phì ở trẻ mầm non thường hướng đến việc duy trì mức cân nặng ổn định hoặc chỉ giảm một lượng cân rất nhỏ [2]. Khi cân nặng được giữ nguyên trong khi trẻ vẫn tăng trưởng về chiều cao, chỉ số khối cơ thể (BMI) của trẻ sẽ dần điều chỉnh về mức an toàn theo biểu đồ tăng trưởng [2].

Trong một nghiên cứu can thiệp hành vi kéo dài 24 tuần trên các gia đình có trẻ từ 2 đến 5 tuổi bị béo phì (BMI trên bách phân vị thứ 95), mục tiêu điều trị được đặt ra rõ ràng là duy trì cân nặng hoặc giảm cân ở mức độ rất nhỏ [2]. Kết quả theo dõi cho thấy nhóm hoàn thành can thiệp đã giảm được điểm số zBMI và tỷ lệ phần trăm thừa cân ở thời điểm 52 tuần, trong khi nhóm không theo đuổi can thiệp lại bị tăng tỷ lệ thừa cân [2]. Can thiệp thông qua tư vấn từ xa kết hợp hướng dẫn của bác sĩ nhi khoa cũng cho thấy hiệu quả tích cực trong việc ngăn chặn đà tăng cân bất lợi ở nhóm trẻ 2 đến 4 tuổi đã thừa cân sẵn [3].

Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện tại

Các tài liệu hiện có vẫn để lại nhiều khoảng trống khoa học:

  • Chưa có thử nghiệm ngẫu nhiên quy mô lớn đánh giá tính an toàn lâu dài khi áp dụng chế độ ăn DASH nghiêm ngặt đối với sự phát triển chiều cao và nhận thức của trẻ dưới 5 tuổi [1].
  • Chưa xác định được mức giới hạn natri hay tỷ lệ các nhóm thực phẩm cụ thể theo DASH phù hợp cho nhu cầu chuyển hóa riêng của từng phân nhóm trẻ mầm non [1].
  • Tác động của các can thiệp chế độ ăn tại nhà trường và môi trường cộng đồng vẫn gặp khó khăn trong việc chuẩn hóa sự tuân thủ [6], [7].

Ai nên thận trọng khi thay đổi chế độ ăn của trẻ?

  • Trẻ dưới 5 tuổi có dấu hiệu thừa cân: Không nên tự ý áp dụng các thực đơn ăn kiêng giảm cân nhanh của người lớn mà không có hướng dẫn chuyên môn [2].
  • Cha mẹ có thói quen cấm đoán thực phẩm: Việc dùng thức ăn làm phần thưởng hoặc cấm đoán, hạn chế thức ăn tiêu cực cần được điều chỉnh vì dễ làm suy giảm chất lượng ăn của trẻ [4].
  • Gia đình có trẻ chậm tăng trưởng chiều cao đi kèm thừa cân: Cần sự giám sát của bác sĩ nhi khoa để tránh nguy cơ thiếu hụt vi chất trong quá trình điều chỉnh dinh dưỡng [5].

Gợi ý can thiệp lối sống thực tế cho gia đình

Thay vì áp đặt một chế độ ăn khắt khe, việc thay đổi môi trường sống và thói quen gia đình mang lại hiệu quả thực tế và bền vững hơn [2], [6]:

  • Kiểm soát nguồn thực phẩm tại nhà: Hạn chế dự trữ và cho trẻ dùng thường xuyên các món chiên rán, đồ ngọt, thức ăn nhanh và đồ uống có đường, bởi đây là các yếu tố làm tăng mạnh nguy cơ béo phì ở trẻ mầm non [8].
  • Cải thiện hành vi bữa ăn: Tăng cường các hoạt động nấu ăn gia đình và xây dựng thói quen ăn uống lành mạnh theo từng bước nhỏ thay vì cấm đoán cực đoan [6], [7].
  • Tăng cường vận động thể chất: Kết hợp các buổi vận động tại nhà và môi trường nhà trẻ để tạo lập lối sống tích cực cho trẻ [2], [6].

Chăm sóc cân nặng cho trẻ dưới 5 tuổi đòi hỏi sự kiên nhẫn và định hướng khoa học. Mục tiêu quan trọng nhất luôn là bảo đảm đà tăng trưởng tự nhiên của trẻ thông qua việc xây dựng thói quen ăn uống lành mạnh cho cả gia đình, thay vì vội vã áp dụng các biện pháp ăn kiêng ngặt nghèo.