Nhiều bà mẹ đang cho con bú băn khoăn liệu việc áp dụng chế độ ăn kiêng, chẳng hạn như giảm mỡ bão hòa để cải thiện sức khỏe, có khiến sữa mẹ bị loãng, nhạt hoặc thiếu hụt chất béo hay không. Quan niệm phổ biến cho rằng mẹ ăn bao nhiêu chất béo thì sữa mới có bấy nhiêu dưỡng chất. Thực tế, các nghiên cứu sinh học cho thấy cơ thể người mẹ có cơ chế tự điều hòa chất béo trong sữa rất chặt chẽ từ nhiều nguồn dự trữ khác nhau chứ không chỉ phụ thuộc hoàn toàn vào bữa ăn hàng ngày [1], [2].
Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp nào đánh giá riêng thực đơn ăn DASH trên phụ nữ đang cho con bú; các dữ liệu khoa học sẵn có hiện nay chủ yếu tập trung vào cơ chế chuyển hóa chất béo ở người và mô hình động vật thí nghiệm [1], [2]. Vì vậy, việc khẳng định chế độ ăn giảm mỡ bão hòa chắc chắn làm sữa mẹ bị nhạt hay thiếu chất béo là thiếu căn cứ khoa học.
Chất béo trong sữa mẹ được tạo ra từ đâu?
Chất béo trong sữa mẹ là nguồn năng lượng chính hỗ trợ sự phát triển tối ưu của trẻ sơ sinh [1]. Quá trình tổng hợp và tiết chất béo của tuyến vú là một chu trình sinh học được kiểm soát vô cùng chặt chẽ [2]. Trong một chu kỳ nuôi con bằng sữa mẹ kéo dài 6 tháng thông thường, một người mẹ có thể tiết ra tới gần 6 kg lipid qua sữa [2].
Lượng lipid và các acid béo trong sữa mẹ không chỉ đến từ thức ăn nạp vào hàng ngày [1]. Về mặt sinh lý, lipid sữa được cung cấp từ ba nguồn chính:
- Thức ăn mẹ tiêu thụ hàng ngày [1].
- Nguồn mỡ dự trữ sẵn có trong cơ thể người mẹ [1].
- Tuyến vú tự tổng hợp mới acid béo (de novo synthesis) [1].
Bằng chứng khoa học chỉ ra rằng các kho dự trữ mỡ của người mẹ đóng vai trò quan trọng trong việc bù đắp nhu cầu lipid cho quá trình tiết sữa [1]. Chỉ khi mẹ rơi vào tình trạng dinh dưỡng kém tối ưu và các kho mỡ dự trữ bị cạn kiệt, chất béo từ khẩu phần ăn mới trở nên mang tính sống còn để duy trì chất lượng sữa [1].
Giảm mỡ trong bữa ăn: Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy điều gì?
Chưa có nghiên cứu riêng về chế độ ăn DASH trên phụ nữ đang cho con bú, nhưng các thử nghiệm trên động vật đã kiểm tra tác động của việc thay đổi tỷ lệ chất béo và calo trong khẩu phần [3], [4].
Trong một nghiên cứu trên chuột cống nuôi con năm 1997, các cá thể được cho ăn chế độ tinh chế chứa 2,5 g chất béo/100 g thức ăn hoặc 20 g chất béo/100 g thức ăn [3]. Kết quả cho thấy nhóm ăn lượng chất béo cao hơn có nồng độ lipid trong sữa và sản lượng sữa mỗi ngày cao hơn, giúp chuột con tăng cân tốt hơn so với nhóm ăn ít chất béo [3].
Nghiên cứu tiếp nối năm 1999 làm rõ thêm cơ chế: chuột ăn chế độ 20 g chất béo/100 g thức ăn có hoạt tính enzym lipoprotein lipase (LPL) ở tuyến vú cao hơn 30% và lượng bài tiết acid béo chuỗi dài cao hơn 142% so với nhóm ăn 2,5 g chất béo/100 g [4]. Ngược lại, quá trình tuyến vú tự tổng hợp lipid ở nhóm ăn nhiều chất béo lại thấp hơn 75% [4]. Điều này phản ánh tuyến vú có khả năng thay đổi linh hoạt giữa việc thu nạp mỡ từ tuần hoàn máu và tự sản sinh chất béo [4].
Dù vậy, việc ăn quá nhiều mỡ hoặc tình trạng béo phì không đồng nghĩa với việc sữa sẽ tốt hơn. Một nghiên cứu năm 2014 trên chuột mẹ cho thấy béo phì do ăn nhiều chất béo làm giảm sản xuất lipid sữa thông qua việc tăng hoạt tính AMPK và ức chế enzym acetyl-CoA carboxylase-1 (ACC), làm suy giảm quá trình tổng hợp acid béo tại mô tuyến vú [5]. Ngoài ra, việc dùng liều cao acid linoleic liên hợp (CLA) ở chuột đang tiết sữa cũng ghi nhận tình trạng giảm chất béo trong sữa kèm tăng tích tụ mỡ ở gan [6].
Tác động của việc giảm năng lượng và đạm khẩu phần
Khi các bà mẹ áp dụng chế độ ăn kiêng quá mức dẫn đến thiếu hụt năng lượng hoặc chất đạm, sản lượng sữa có thể bị ảnh hưởng [7].
Một nghiên cứu năm 1987 trên chuột nuôi con áp dụng chế độ hạn chế đạm (10% casein so với 20% ở nhóm đối chứng) hoặc hạn chế năng lượng ở mức 80%, 60% và 40% lượng ăn tự do trong 7 ngày [7]. Kết quả cho thấy sự hạn chế này làm giảm tốc độ sản xuất sữa (thể hiện qua mức tăng cân của đàn con), nhưng nồng độ tổng lipid, tổng protein và lactose trong sữa lại không bị thay đổi [7].
Một thử nghiệm khác năm 1994 trên chuột cống cho thấy việc cắt giảm mạnh protein khẩu phần sau sinh (từ 215 g xuống 90 g protein/kg chất khô) làm giảm nồng độ protein trong sữa ở các ngày 2, 4 và 12, nhưng nồng độ lipid trung bình trong sữa lại tăng lên mức 205,5 mg/g so với 166,8 mg/g ở nhóm ăn đủ đạm [8]. Những kết quả này chứng minh rằng nồng độ chất béo trong sữa chịu sự chi phối phức tạp từ nhiều phản ứng chuyển hóa của cơ thể mẹ, không đơn thuần là ăn ít mỡ thì sữa lập tức thiếu mỡ [7], [8].
Những điều khoa học chưa làm rõ
Các dữ liệu hiện tại còn tồn tại nhiều khoảng trống quan trọng đối với thực tế nuôi con bằng sữa mẹ ở người:
- Chưa có nghiên cứu lâm sàng đánh giá trực tiếp chế độ ăn DASH hoàn chỉnh đối với sản lượng và thành phần dưỡng chất của sữa mẹ.
- Hầu hết các thử nghiệm can thiệp mức mỡ cực đoan (rất thấp hoặc rất cao) chỉ được thực hiện trên động vật gặm nhấm (chuột cống, chuột nhắt), vốn có tốc độ chuyển hóa và tỷ lệ chất béo trong sữa khác biệt đáng kể so với con người [2], [7], [3].
- Cơ chế điều hòa sinh lý chính xác chi phối việc sử dụng lipid khẩu phần đối với quá trình tổng hợp sữa ở từng thể trạng mẹ (gầy, bình thường, thừa cân) vẫn cần được làm rõ thêm trên người [1].
Ai nên thận trọng khi điều chỉnh chế độ ăn?
Phụ nữ sau sinh có thể trạng quá gầy, thiếu cân hoặc suy dinh dưỡng cần hết sức thận trọng [1]. Khi các kho mỡ dự trữ trong cơ thể bị cạn kiệt, lượng chất béo từ thức ăn hàng ngày sẽ đóng vai trò quyết định để duy trì năng lượng cho sữa mẹ [1]. Nhóm đối tượng này không nên tự ý cắt giảm chất béo khẩu phần.
Ngược lại, phụ nữ có tình trạng béo phì hoặc rối loạn chuyển hóa cũng cần tư vấn chuyên môn, bởi béo phì trong mô hình động vật đã được ghi nhận có nguy cơ gây cản trở quá trình khởi đầu, duy trì tiết sữa và làm suy giảm quá trình tổng hợp mỡ tại tuyến vú [5].
Gợi ý áp dụng thực tế cho mẹ nuôi con bú
Chất béo trong sữa là nguồn cung cấp calo và các acid béo thiết yếu quan trọng cho sự phát triển của trẻ sơ sinh [2]. Thay vì kiêng khem khắt khe khiến cơ thể thiếu hụt calo, các bà mẹ nên tập trung vào khẩu phần cân đối.
Nếu muốn áp dụng các nguyên tắc lành mạnh như tăng rau củ, quả, ngũ cốc nguyên hạt và hạn chế mỡ bão hòa, mẹ vẫn cần đảm bảo đủ tổng năng lượng để duy trì thể tích sữa [7]. Cần tránh việc nhịn ăn hoặc giảm chất béo quá mức khi lượng mỡ dự trữ của bản thân còn thấp [1]. Nếu có các bệnh lý nền hoặc lo ngại về cân nặng sau sinh, người mẹ nên tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng thực đơn phù hợp, đảm bảo an toàn cho cả mẹ và bé.






