Nhiều phụ nữ lo lắng về việc vóc dáng thay đổi và tích tụ mỡ thừa trong thời gian mang thai. Một số người tìm đến các chế độ ăn kiêng ngặt nghèo như keto với hy vọng chặn đứng nguy cơ tăng cân quá mức.
Quan niệm ăn keto giúp mẹ bầu tránh tích mỡ sau sinh là nhận định chưa có cơ sở khoa học. Toàn bộ các dữ liệu nghiên cứu hiện có chỉ chứng minh hiệu quả của việc kiểm soát mức tăng cân thai kỳ bằng lối sống cân bằng, hoàn toàn không có bằng chứng lâm sàng ủng hộ chế độ ăn keto ở phụ nữ mang thai.
Giữ mỡ sau sinh liên quan mật thiết đến mức tăng cân thai kỳ
Tăng cân trong thai kỳ là tiến trình sinh lý cần thiết cho sự phát triển của thai nhi và sức khỏe người mẹ [1]. Dù vậy, mức tăng cân vượt quá giới hạn khuyến nghị làm gia tăng nguy cơ lưu giữ cân nặng sau sinh kéo dài [1], [2].
Tình trạng giữ cân và mỡ thừa sau sinh tạo tiền đề cho sự phát triển của bệnh béo phì về sau [2]. Hệ quả này làm tăng rủi ro xuất hiện biến chứng bất lợi cho cả mẹ và thai nhi trong những lần mang thai kế tiếp, đồng thời gia tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch và ung thư lâu dài ở người mẹ [2]. Kiểm soát mức tăng cân thai kỳ trong giới hạn hợp lý là biện pháp can thiệp then chốt nhằm ngăn chặn tình trạng tích tụ mỡ sau sinh [2].
Bằng chứng khoa học về chế độ ăn và kiểm soát cân nặng
Các nghiên cứu quan sát và thử nghiệm lâm sàng chỉ tập trung vào mô hình ăn uống cân đối, hạn chế năng lượng dư thừa thay vì cắt bỏ một nhóm chất cụ thể.
Nghiên cứu đoàn hệ MoBa tại Na Uy đánh giá chế độ ăn trong 4–5 tháng đầu thai kỳ theo Hướng dẫn Dinh dưỡng Na Uy (HEI-NFG) và Khuyến nghị Dinh dưỡng Bắc Âu (HEI-NNR) [3]. Kết quả phân tích cho thấy việc tuân thủ các hướng dẫn ăn uống lành mạnh này liên quan nghịch đến nguy cơ giữ cân từ 5% trở lên so với trước mang thai ở mốc 6 tháng sau sinh [3].
Tại Malaysia, nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu trên 420 bà mẹ đô thị ghi nhận mức tăng cân thai kỳ trung bình là 12,90 ± 5,18 kg, với 33,8% trường hợp giữ lại từ 5 kg trở lên ở mốc 6 tháng sau sinh [4]. Phân tích đa biến chỉ ra rằng việc nạp nhiều năng lượng, tăng cân thai kỳ từ 12 kg trở lên, ít vận động thể chất và ngừng cho con bú sớm là những yếu tố chính giải thích 55,1% biến thiên của tình trạng giữ cân sau sinh [4].
Nghiên cứu tại Southampton (Anh) theo dõi 2.559 phụ nữ từ trước thai kỳ đến 6 tháng sau sinh cho thấy 73% người tham gia bị giữ lại cân nặng, với mức trung bình 3,5 ± 6,2 kg [5]. Phụ nữ tăng cân thai kỳ quá mức, nồng độ vitamin D đầu thai kỳ thấp và cho con bú dưới 6 tháng có mức giữ cân cao hơn đáng kể [5]. Cứ thêm mỗi yếu tố nguy cơ có thể can thiệp được, người mẹ lại giữ thêm trung bình 2,49 kg ở mốc 6 tháng sau sinh [5].
Tại Đài Loan, nghiên cứu tiến cứu trên 151 phụ nữ mang thai theo dõi đến 1 năm sau sinh xác định lượng năng lượng nạp vào và chỉ số vận động giải thích 24% biến thiên giữ cân ở mốc 6 tháng và 27% ở mốc 1 năm [6]. Tương tự, thử nghiệm bán thực nghiệm tại Trung Quốc trên 90 phụ nữ mang thai chia thành nhóm can thiệp lối sống (45 người) và nhóm chứng (45 người) chứng minh rằng can thiệp dinh dưỡng kết hợp vận động giúp giảm mức tăng cân thai kỳ và giảm đáng kể lượng cân giữ lại ở thời điểm 42 ngày sau sinh [7].
Điều các nghiên cứu chưa thể giải đáp
Các tài liệu khoa học hiện hành không cung cấp bất kỳ dữ liệu nào về tính an toàn hay hiệu quả của việc áp dụng chế độ ăn keto ở phụ nữ mang thai.
Nghiên cứu chưa làm rõ tác động của việc cắt giảm carbohydrate cực đoan đến sự phát triển nhận thức, cơ quan nội tạng của thai nhi hoặc tình trạng nhiễm toan ceton thai kỳ. Hiệu quả ngăn ngừa tích mỡ của chế độ ăn keto so với chế độ ăn cân bằng chuẩn ở phụ nữ mang thai vẫn là khoảng trống chưa được nghiên cứu kiểm chứng.
Hiểu lầm thường gặp về việc cắt giảm tinh bột thai kỳ
Nhiều người lầm tưởng loại bỏ hoàn toàn carbohydrate sẽ ngăn cơ thể tích trữ mỡ thừa mà không gây hại. Dữ liệu thực tế cho thấy cơ thể người mẹ đòi hỏi nguồn năng lượng toàn diện từ cả carbohydrate, protein và chất béo để duy trì thai kỳ ổn định [4].
Việc kiểm soát mỡ thừa không đến từ việc loại trừ hẳn một nhóm dưỡng chất chính. Nghiên cứu chỉ ra nguy cơ giữ mỡ sau sinh chủ yếu đến từ việc nạp thừa tổng năng lượng calo vượt nhu cầu thực tế và thiếu hụt vận động thể lực trong suốt thai kỳ [4], [6].
Ai cần đặc biệt thận trọng trong quản lý cân nặng?
Phụ nữ mang thai thuộc nhóm thừa cân hoặc béo phì trước khi thụ thai cần có kế hoạch dinh dưỡng thận trọng [8]. Khuyến cáo từ Viện Dinh dưỡng và Tiết chế Hoa Kỳ nhấn mạnh việc tư vấn hành vi ăn uống và vận động cho nhóm này cần bắt đầu từ trước mang thai và kéo dài 12 đến 18 tháng sau sinh [8].
Phụ nữ mang thai con so cũng là nhóm ghi nhận mức giữ cân sau sinh cao hơn trong các nghiên cứu đoàn hệ [4], [5]. Mọi can thiệp điều chỉnh chế độ ăn trong thai kỳ cần tham vấn ý kiến chuyên môn của bác sĩ sản khoa và chuyên gia dinh dưỡng để tránh ảnh hưởng đến sự phát triển của thai nhi.
Gợi ý kiểm soát mỡ thừa thai kỳ an toàn
Dựa trên các yếu tố nguy cơ đã được xác lập qua nghiên cứu, kiểm soát mỡ sau sinh cần tập trung vào các biện pháp sau:
- Theo dõi và duy trì mức tăng cân thai kỳ trong ngưỡng khuyến nghị, tránh nạp dư thừa năng lượng calo [1], [4], [6].
- Duy trì lối sống năng động, tích cực vận động thể chất phù hợp với thể trạng trong suốt thai kỳ và sau sinh [4], [8], [7].
- Duy trì việc nuôi con bằng sữa mẹ tối thiểu 6 tháng sau sinh nhằm hỗ trợ giảm lượng cân giữ lại [4], [5].
- Áp dụng mô hình dinh dưỡng cân bằng theo các hướng dẫn chuẩn thay vì áp dụng chế độ ăn kiêng hà khắc [3], [8].
Mẹ bầu không nên tự ý áp dụng chế độ ăn keto hay các hình thức ăn kiêng cực đoan nhằm mục đích giữ dáng. Kiểm soát năng lượng hợp lý, duy trì vận động vừa sức và tuân thủ hướng dẫn y tế là giải pháp an toàn để bảo vệ sức khỏe của cả mẹ và con.







