Nhiều nhân viên văn phòng tìm đến chế độ ăn keto (ketogenic) với kỳ vọng đánh bay cảm giác lơ mơ sau giờ ăn trưa và duy trì sự tập trung suốt ngày dài. Việc cắt giảm tối đa tinh bột để cơ thể đốt mỡ sinh năng lượng được quảng bá rộng rãi như một "vũ khí bí mật" giúp trí não hoạt động nhạy bén hơn.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện tại chưa thể khẳng định chế độ ăn keto giúp người khỏe mạnh tỉnh táo vượt trội so với chế độ ăn cân bằng thông thường. Phần lớn dữ liệu tích cực về thể ketone đối với não bộ xuất phát từ các mô hình bệnh lý như Alzheimer, động kinh hoặc nghiên cứu trên động vật [1], [2].

Cơ chế thể ketone thay thế glucose trong não bộ

Ở trạng thái nghỉ ngơi, não bộ chỉ chiếm khoảng 2% trọng lượng cơ thể nhưng tiêu thụ tới 20% lượng oxy và sử dụng glucose làm nguồn năng lượng chính [3]. Quá trình chuyển hóa glucose được kiểm soát chặt chẽ bởi các yếu tố nội tiết và nguồn cơ chất sẵn có [3].

Khi cơ thể nhịn ăn trên 24 giờ hoặc thực hiện chế độ ăn rất ít carbohydrate, nguồn dự trữ glycogen ở gan sẽ cạn kiệt [4]. Lúc này, gan của một người trưởng thành có thể sản xuất và giải phóng vào máu từ 150 đến 300 gam thể ketone mỗi ngày, chủ yếu là beta-hydroxybutyrate (BHB) và acetoacetate [4].

Tại não bộ, các ty thể của tế bào thần kinh oxy hóa acetoacetate và beta-hydroxybutyrate để tạo thành acetyl-CoA, từ đó tham gia chu trình Krebs để tạo ra năng lượng ATP [4]. Cơ chế thay thế này mang tính sống còn khi cơ thể thiếu hụt đường, bởi tế bào thần kinh không có khả năng tự tân tạo glucose [4].

Nghiên cứu nói gì về sự tỉnh táo ở người khỏe mạnh?

Các thử nghiệm lâm sàng thường ghi nhận sự thất bại trong việc chứng minh ưu thế nhận thức của ketosis ở người trẻ tuổi khỏe mạnh có chức năng não nguyên vẹn [3]. Hiện tượng này được giải thích là do "hiệu ứng trần" (ceiling effect), nghĩa là hiệu suất nhận thức ban đầu của người khỏe mạnh đã ở mức tối ưu, khiến các can thiệp chuyển hóa khó tạo ra sự khác biệt rõ rệt [3].

Một nghiên cứu trên 63 người trưởng thành khỏe mạnh sử dụng đồ uống chứa ketone monoester liều tính theo cân nặng cho thấy mức chất chống oxy hóa và chất chỉ thị năng lượng (tổng lượng creatine) trong não tăng lên rõ rệt qua phổ cộng hưởng từ [5]. Đồng thời, chất này làm giảm nồng độ GABA, glutamate và glutamine tại vỏ não đai sau [5]. Tuy nhiên, nghiên cứu này sử dụng este ketone ngoại sinh dạng uống liền trong môi trường thí nghiệm cấp tính, không đồng nhất với việc áp dụng chế độ ăn kiêng keto dài ngày [5].

Bằng chứng nhận thức chủ yếu trên người bệnh và động vật

Lợi ích bảo vệ thần kinh của tình trạng ketosis thực chất đã được biết đến từ những năm 1920 trong điều trị bệnh động kinh kháng thuốc [1], [4]. Năm 1921, phác đồ ăn keto giới hạn năng lượng xuống còn 75% nhu cầu và hạn chế chất lỏng đã được áp dụng để cắt cơn co giật [4].

Đối với chứng suy giảm nhận thức nhẹ (MCI) và bệnh Alzheimer, tình trạng giảm chuyển hóa glucose ở não diễn ra phổ biến [6], [2]. Trong khi đó, việc hấp thu và sử dụng ketone ở những người bệnh này vẫn diễn ra bình thường [6], [2]. Một phân tích tổng hợp trên 12 tài liệu với 422 người tham gia cho thấy việc bổ sung triglyceride chuỗi trung bình (MCT) giúp tăng mức beta-hydroxybutyrate trong máu (MD = 0,355) và cải thiện điểm số nhận thức khi kết hợp thang đo ADAS-Cog cùng MMSE (SMD = -0,289) [2].

Trên mô hình động vật, chuột thực hiện chế độ ăn keto hoặc bổ sung ketone có thời gian thoát khỏi mê cung nước ngắn hơn vào ngày thử nghiệm thứ ba [7]. Chế độ ăn keto cũng giúp ngăn ngừa suy giảm nhận thức do căng thẳng mạn tính và giảm tổn thương BDNF tại vùng hải mã của chuột [7]. Dù vậy, kết quả trên động vật không thể suy diễn nguyên vẹn sang người làm việc văn phòng.

Hiệu suất tạo năng lượng: Glucose hay ketone tối ưu hơn?

Nhiều người tin rằng ketone là nguồn nhiên liệu "sạch" và tiết kiệm năng lượng hơn glucose cho tế bào. Tuy nhiên, một nghiên cứu kéo dài 3 tuần trên chuột ăn chế độ keto đã ghi nhận mức tiêu thụ oxy (VO2) tăng nhẹ, đồng thời lượng khí carbonic thải ra (VCO2) và nhiệt lượng đều giảm [8].

Kết quả đo nhiệt lượng gián tiếp này cho thấy ketosis tạo ra trạng thái tách cặp hô hấp ty thể nhẹ và có hiệu suất oxy hóa kém hơn so với quá trình oxy hóa glucose [8]. Vì vậy, việc cho rằng thể ketone giúp não bộ tạo năng lượng hiệu quả hơn glucose ở điều kiện sinh lý bình thường vẫn là nhận định thiếu bằng chứng nhất quán [8].

Những điều khoa học hiện nay chưa biết rõ

Các dữ liệu nghiên cứu hiện có để lại nhiều khoảng trống đối với trường hợp của người làm việc trí óc:

  • Chưa có thử nghiệm ngẫu nhiên đối chứng nào đánh giá hiệu suất xử lý công việc văn phòng, độ tập trung kéo dài hay tốc độ ra quyết định giữa người ăn keto và người ăn cân bằng.
  • Chưa rõ tác động dài hạn của trạng thái ketosis dinh dưỡng đối với sức khỏe mạch máu não ở người trẻ tuổi.
  • Chưa xác định được ngưỡng nồng độ thể ketone trong máu cần thiết để duy trì sự tỉnh táo mà không gây ra tác dụng phụ tiêu cực.

Ai nên thận trọng khi áp dụng chế độ ăn keto?

Chế độ ăn keto truyền thống đòi hỏi lượng chất béo rất cao và hạn chế tinh bột nghiêm ngặt. Việc nạp lượng lớn chất béo có thể dẫn đến rối loạn mỡ máu và làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh tim mạch [1].

Những người có tiền sử bệnh tim mạch, rối loạn chuyển hóa lipid, người có vấn đề về gan hoặc suy giảm chức năng thận không nên tự ý thực hiện chế độ ăn này. Do thời gian để chế độ ăn đẩy mức ketone máu lên cao phải mất nhiều ngày, người áp dụng thường đối mặt với cảm giác mệt mỏi ban đầu thay vì tỉnh táo ngay lập tức [1].

Lời khuyên áp dụng thực tế cho người làm việc văn phòng

Dân văn phòng không nên vội vã cắt bỏ hoàn toàn carbohydrate chỉ vì lời đồn giúp tăng độ tập trung. Nếu muốn kiểm soát cơn buồn ngủ sau giờ ăn trưa, bạn nên áp dụng các bước điều chỉnh an toàn hơn:

  • Giảm bớt lượng đường tự do và tinh bột tinh chế trong bữa trưa, thay bằng các loại ngũ cốc nguyên cám kết hợp đủ đạm và chất xơ để tránh đường huyết tăng giảm đột ngột.
  • Nếu muốn thử nghiệm bổ sung triglyceride chuỗi trung bình (MCT), nghiên cứu cho thấy mức dung nạp an toàn từ chất bổ sung là khoảng 20-70 gam mỗi ngày, nhưng cần theo dõi phản ứng tiêu hóa [6].
  • Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi chế độ ăn sang dạng nhiều chất béo, đặc biệt khi có các chỉ số mỡ máu bất thường.

Cơn buồn ngủ và mất tập trung ở nơi làm việc thường bắt nguồn từ thiếu ngủ, căng thẳng hoặc bữa ăn trưa quá tải năng lượng. Thay đổi lối sống toàn diện và duy trì chế độ ăn cân bằng vẫn là nền tảng đáng tin cậy hơn việc phụ thuộc vào một chế độ ăn kiêng khắt khe.