Mộc hương (tên khoa học thường gặp là Saussurea lappa hoặc Saussurea costus) là vị thảo dược quen thuộc trong y học cổ truyền châu Á [1]. Tuy nhiên, nhiều người gặp phải tình trạng ngứa ngáy dữ dội, nổi mẩn đỏ hoặc viêm da sau khi tiếp xúc với tinh dầu hoặc thảo dược này [2].

Câu trả lời cho hiện tượng trên nằm ở nhóm hoạt chất sesquiterpene lactone có trong mộc hương [2]. Những người có cơ địa dị ứng với các loài thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae/Compositae) là nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất và cần hết sức thận trọng khi sử dụng [3, 8].

Sesquiterpene lactone: Nguồn gốc gây phản ứng quá mẫn

Dị ứng do thực vật họ Cúc là bệnh lý viêm da tiếp xúc dị ứng khá điển hình [3]. Các chất gây dị ứng chính nằm trong phần nhựa dầu của lá, thân, hoa và phấn hoa, được xác định là nhóm hợp chất sesquiterpene lactone [3]. Trong tinh dầu mộc hương, các bán kháng nguyên (hapten) gây dị ứng tiếp xúc mạnh bao gồm costunolide và dehydrocostuslactone [2].

Khi các phân tử này tiếp xúc với da, chúng có thể gắn kết với protein của cơ thể để tạo thành kháng nguyên hoàn chỉnh kích thích hệ miễn dịch [4]. Cơ chế này gây ra phản ứng quá mẫn qua trung gian tế bào (dị ứng tuýp muộn) [5]. Từ đó, da bắt đầu xuất hiện các phản ứng viêm, nổi sẩn ngứa, chàm hóa hoặc bong tróc [7, 8].

Tỉ lệ phản ứng dị ứng trong các nghiên cứu lâm sàng

Mức độ phổ biến của dị ứng với nhóm chất này đã được ghi nhận qua nhiều cuộc thử nghiệm áp da (patch test) tại các cơ sở y tế chuyên khoa [3, 8]. Việc chẩn đoán thường dùng hỗn hợp sesquiterpene lactone mix kết hợp với mẫu thử từ thực vật họ Cúc [3, 8].

Một nghiên cứu đa trung tâm kéo dài 1,5 năm do Nhóm Nghiên cứu Viêm da Tiếp xúc Thụy Điển thực hiện tại 6 trung tâm da liễu đã tiến hành thử nghiệm trên 2.818 bệnh nhân [6]. Kết quả ghi nhận có 31 người (tương đương 1,1%) phản ứng dương tính với hỗn hợp họ Cúc (Compositae mix) [6]. Đồng thời, có 26 người (chiếm 0,9%) phản ứng dương tính với hỗn hợp sesquiterpene lactone mix [6]. Nghiên cứu cũng ghi nhận 2 trường hợp bị mẫn cảm chủ động do thử nghiệm [6]. Dù tỉ lệ phát hiện phản ứng khoảng 0,9% đến 1,1% trên quần thể bệnh nhân da liễu thử nghiệm chung, việc tiếp xúc lặp lại với các chất này ở người mẫn cảm có thể gây viêm da mạn tính [3, 8].

Ở các dạng dị ứng tiếp xúc qua không khí (airborne contact dermatitis), các hạt thảo mộc lơ lửng trong không khí có thể bám vào các vùng da hở khi sinh hoạt ngoài trời [5]. Báo cáo năm 1988 ghi nhận trường hợp 2 bệnh nhân phản ứng mạnh với nhiều loại cây họ Cúc do dị ứng nguyên chung là sesquiterpene lactone [5].

Tính hai mặt: Tiềm năng chống dị ứng và nguy cơ gây viêm da

Thực tế nghiên cứu cho thấy mộc hương có những tác động dược lý khá phức tạp. Một mặt, rễ mộc hương từ lâu đã được y học dân gian dùng hỗ trợ viêm khớp hay hen suyễn [1]. Nghiên cứu công bố năm 2018 trên mô hình chuột Balb/c bị hen suyễn do ovalbumin và tế bào mast RBL-2H3 của chuột cống cho thấy các sesquiterpene lactone (gồm dehydrocostuslactone, costunolide, alantolactone) có khả năng ức chế hiện tượng giải hạt của dưỡng bào [1].

Các hoạt chất này giúp giảm bạch cầu ái toan, giảm cytokine Th2 (IL-4 và IL-13) và giảm tiết chất nhầy ở phổi động vật thử nghiệm, với hoạt lực mạnh nhất là dehydrocostuslactone [1]. Chiết xuất mộc hương cũng từng được ghi nhận làm giảm viêm da giống viêm da cơ địa do mạt bụi nhà ở chuột Nc/Nga [1].

Tuy nhiên, đây là các kết quả ghi nhận trên động vật và tế bào thí nghiệm [1]. Ngược lại, dữ liệu trên cơ thể người và động vật thực nghiệm mẫn cảm da lại chỉ ra costunolide và dehydrocostuslactone trong mộc hương là những tác nhân gây viêm da tiếp xúc dị ứng rõ rệt [2]. Một nghiên cứu năm 1981 đã chứng minh tinh dầu mộc hương gây mẫn cảm thành công trên chuột lang qua thử nghiệm Freund Complete Adjuvant Test [2]. Chỉ khi loại bỏ các sesquiterpene lactone bằng hạt nhựa aminoethyl-polystyrene, tinh dầu mới không còn gây dị ứng trên chuột lang [2].

Nguy cơ viêm da toàn thân và biểu hiện bệnh

Phản ứng viêm da do họ Cúc thường xuất hiện nhiều nhất ở người trung niên và người cao tuổi [3]. Bệnh có đặc trưng theo mùa rõ rệt: khởi phát vào mùa hè và có xu hướng giảm bớt vào mùa thu hoặc mùa đông khi lượng phấn hoa và cây cỏ khô héo [7, 8]. Tuy nhiên, với những người tiếp xúc nghề nghiệp hoặc dùng dược liệu quanh năm, tính biến thiên theo mùa sẽ mất đi [3].

Tổn thương da do tiếp xúc không khí thường khu trú ở mặt, vùng chữ "V" ở cổ, bàn tay và cẳng tay; viêm da bàn tay cũng là một biểu hiện rất phổ biến [3]. Khi tiếp xúc lặp lại nhiều năm, tổn thương có thể lan tỏa toàn thân và diễn tiến mạn tính [3].

Đáng chú ý, phản ứng không chỉ dừng lại ở tiếp xúc ngoài da. Những người đã bị mẫn cảm với sesquiterpene lactone có nguy cơ bị viêm da dị ứng toàn thân khi dung nạp đường tiêu hóa [7]. Các báo cáo lâm sàng xác nhận rằng việc vô tình dùng hoặc thử nghiệm đường uống các chất gây dị ứng tiếp xúc mạnh như costunolide có thể kích hoạt phản ứng toàn thân [7]. Các loại trà thảo mộc, rau củ họ Cúc (như cúc La Mã, rau diếp) có thể gây phản ứng qua cả cơ chế miễn dịch dịch thể lẫn tế bào [7].

Những ai nên thận trọng hoặc tránh dùng mộc hương?

Dựa trên các dữ liệu khoa học hiện có, những nhóm người sau đây cần đặc biệt cẩn giác với mộc hương:

  • Người có tiền sử viêm da cơ địa, chàm da hoặc dị ứng với các loài cây họ Cúc (như ngải cứu, bồ công anh, cúc gai, hoa cúc, sài đất...) [6, 8].
  • Bệnh nhân có kết quả thử nghiệm áp da (patch test) dương tính với Sesquiterpene lactone mix hoặc Compositae mix [3, 8].
  • Người thường xuyên bị phát ban dạng chàm tái phát vào mùa hè ở các vùng da hở như mặt, cổ, tay [7, 8].
  • Người làm việc trong môi trường tiếp xúc nhiều với thảo dược, tinh dầu xông, hương liệu mỹ phẩm chứa dẫn xuất từ mộc hương (Saussurea) [1, 8].
  • Người chưa rõ cơ địa dị ứng nhưng đang có hàng rào bảo vệ da bị tổn thương hoặc viêm da tiếp xúc chưa rõ nguyên nhân [3].

Lưu ý điều trị và áp dụng thực tế an toàn

Việc điều trị và kiểm soát viêm da do sesquiterpene lactone gặp không ít thách thức do hoạt chất này phân bố rộng rãi trong thiên nhiên [3]. Một số hướng can thiệp đã được nghiên cứu như sau:

  • Nghiên cứu thử nghiệm chất trung hòa: Nghiên cứu năm 1990 trên chuột lang bị mẫn cảm với sesquiterpene lactone (helenin) cho thấy axit amin L-cysteine giúp rút ngắn khoảng 50% thời gian phục hồi của động vật nhờ phản ứng cạnh tranh và thay thế liên kết protein [4]. Dù vậy, phương pháp này mới chỉ dừng lại ở mức tiềm năng thực nghiệm [4].
  • Điều trị y khoa chuyên sâu: Báo cáo ca lâm sàng năm 2025 ghi nhận một bệnh nhân viêm da tiếp xúc do sesquiterpene lactone qua không khí không đáp ứng với biện pháp tránh dị ứng nguyên và bôi corticoid tại chỗ, nhưng đã đạt lui bệnh gần như hoàn toàn sau liệu trình 6 tuần dùng thuốc ức chế Janus kinase 1 (upadacitinib) [8].
  • Cách nhận diện và phòng ngừa: Chiết xuất mộc hương và họ Cúc xuất hiện nhiều trong dầu thơm, dầu gội, kem bôi da thảo dược và các thang thuốc uống bổ dưỡng [1, 8]. Người có cơ địa nhạy cảm cần đọc kỹ nhãn thành phần sản phẩm, kiểm tra tên khoa học (Saussurea lappa, Saussurea costus, Costus oil) [1, 2].
  • Thực hiện kiểm tra da: Luôn thử phản ứng trước khi dùng tinh dầu hoặc chế phẩm bôi ngoài da chứa mộc hương bằng cách chấm thử lượng nhỏ lên vùng da kín và theo dõi phản ứng [3]. Nếu xuất hiện ngứa, rát, sẩn đỏ, cần rửa sạch ngay lập tức và ngừng sử dụng [1, 8].

Mộc hương là dược liệu có nhiều giá trị trong y học cổ truyền nhưng tiềm ẩn rủi ro quá mẫn nghiêm trọng đối với người có cơ địa dị ứng họ Cúc [1, 2, 8]. Việc cẩn trọng đọc nhãn thành phần, tránh tiếp xúc khi đã có tiền sử dị ứng và thăm khám chuyên khoa da liễu khi có dấu hiệu bất thường là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe làn da [6, 8].