Cây hoa trạng nguyên thường được trưng bày vào dịp lễ hội hoặc dùng làm cảnh trong văn phòng, gia đình. Tuy nhiên, nhiều người có tiền sử dị ứng mủ cao su bất ngờ gặp phản ứng ngứa ngáy, nổi ban sau khi tiếp xúc gần loài cây này.

Thực tế, mủ cao su tự nhiên và nhựa cây hoa trạng nguyên có chứa các phân tử protein tương đồng nhau, dễ kích hoạt phản ứng dị ứng chéo của hệ miễn dịch [1].

Nguy cơ tiềm ẩn từ loài cây quen thuộc

Cây hoa trạng nguyên (Poinsettia) là loài cây trang trí được yêu thích trong các dịp lễ, tết [1]. Nhựa của loài cây này chứa các hợp chất protein tự nhiên có cấu trúc tương tự protein trong mủ cao su [1].

Nhiều người không hề hay biết về mối liên hệ sinh học này cho đến khi xuất hiện triệu chứng bất thường. Việc mang cây trạng nguyên vào không gian kín như phòng khách, văn phòng làm việc hay phòng bệnh có thể vô tình làm tăng nguy cơ phát tán dị nguyên [1].

Dị ứng mủ cao su tự nhiên từng là một vấn đề sức khỏe phổ biến ở nhân viên y tế và cộng đồng [2]. Sự nhạy cảm với dị nguyên cao su không chỉ giới hạn ở vật dụng cao su mà còn kéo theo nguy cơ dị ứng chéo với nhiều thực vật khác [1, 3].

Cơ chế phản ứng chéo giữa mủ cao su và thực vật

Phản ứng chéo xảy ra khi kháng thể IgE của hệ miễn dịch nhận nhầm protein của một loài cây khác có cấu trúc tương tự như dị nguyên ban đầu mà cơ thể đã mẫn cảm [2, 4].

Hội chứng mủ cao su - thực vật (Latex-fruit syndrome) có thể ảnh hưởng đến tối đa 50% số bệnh nhân bị dị ứng mủ cao su [3]. Ở những người này, cơ thể phản ứng với dị nguyên trong thực phẩm hoặc cây cỏ do sự tương đồng về mặt chuỗi acid amin hoặc cấu trúc không gian [2, 4].

Mủ cao su tự nhiên và nhựa cây trạng nguyên có chung một số protein gây dị ứng [1]. Vì vậy, người đã mẫn cảm với mủ cao su có thể phát triển phản ứng dị ứng chéo khi tiếp xúc với cây trạng nguyên [1].

Các nghiên cứu y khoa về hiện tượng dị ứng chéo

Năm 2006, một báo cáo lâm sàng ghi nhận trường hợp bệnh nhân nữ 50 tuổi có tiền sử dị ứng mủ cao su [1]. Trong thời gian nằm viện, bệnh nhân được người quen tặng một chậu cây trạng nguyên và sau đó xuất hiện ban đỏ trên da [1]. Tình trạng phát ban thuyên giảm tốt sau khi dùng thuốc kháng histamin toàn thân và đưa chậu cây ra khỏi phòng bệnh [1].

Năm 1994, một nghiên cứu xét nghiệm mẫu kháng thể từ người nhạy cảm với mủ cao su bằng kỹ thuật ELISA và hấp phụ ái lực [4]. Kết quả chỉ ra có phản ứng chéo IgE giữa mủ cao su và các dị nguyên từ thực vật, lưu ý rằng phản ứng lâm sàng có thể không hướng về dị nguyên mẫn cảm ban đầu mà là kết quả của phản ứng chéo [4].

Năm 2023, một nghiên cứu đa trung tâm phân tích các thành phần phân tử mủ cao su [2]. Nghiên cứu nhấn mạnh việc phát hiện mức độ mẫn cảm với từng thành phần protein cao su là yếu tố then chốt giúp làm rõ nguy cơ dị ứng chéo với dị nguyên đường hô hấp và thực phẩm [2].

Năm 2014, một tổng quan y khoa về hội chứng phản ứng chéo ghi nhận hội chứng mủ cao su - trái cây ảnh hưởng tới 50% bệnh nhân dị ứng mủ cao su, thường gây ngứa, sưng miệng họng khi tiếp xúc dị nguyên [3].

Năm 1995, nghiên cứu trên 2 bệnh nhân viêm mũi và hen suyễn nghi ngờ dị ứng chéo giữa mủ cao su và cây si (Ficus benjamina) [5]. Thử nghiệm lẩy da, test kích thích mũi - phế quản và xét nghiệm kháng thể IgE đặc hiệu cùng ức chế chéo in vitro cho thấy mối liên quan dị ứng rõ rệt, cảnh báo nguy cơ dị ứng từ cây cảnh trong nhà và văn phòng [5].

Năm 2001, một nghiên cứu trên 40 bệnh nhân dị ứng cà chua ở lứa tuổi thanh thiếu niên (nhóm A trung bình 13,2 tuổi; nhóm B trung bình 21,7 tuổi) dùng phương pháp SDS-PAGE immunoblotting [6]. Kết quả tìm thấy dải liên kết IgE chung ở mức 44-46 kDa giữa mủ cao su, cà chua và khoai tây, nhiều khả năng tương ứng với protein patatin [6].

Năm 2005, một khảo sát lâm sàng tại Nhật Bản theo dõi 4 trường hợp mắc hội chứng phấn hoa - thực phẩm [7]. Kết quả cho thấy một số bệnh nhân có phản ứng dương tính với cả kháng thể IgE đặc hiệu và test lẩy da mủ cao su dù hàng ngày họ vẫn dung nạp tốt các sản phẩm cao su [7].

Năm 2010, một phân tích dữ liệu 11 năm tại phòng khám dị ứng khu vực ghi nhận sự đồng xuất hiện của dị ứng mủ cao su với chuối và kiwi [8]. Báo cáo cũng trích dẫn dữ liệu tại Pháp năm 2001 cho thấy người dị ứng cao su có nguy cơ dị ứng thực phẩm cao gấp 4 lần [8].

Giới hạn của các bằng chứng hiện có

Bằng chứng về dị ứng giữa cây trạng nguyên và mủ cao su hiện chủ yếu dựa trên các báo cáo ca bệnh lâm sàng đơn lẻ và dữ liệu nghiên cứu về sự chia sẻ protein tương đồng [1].

Chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên quy mô lớn để xác định tỷ lệ chính xác người dị ứng cao su sẽ phát tác triệu chứng khi tiếp xúc cây trạng nguyên [1]. Các dữ liệu dịch tễ học thường kết hợp chung trong hội chứng mủ cao su - thực vật [4, 8].

Do đó, phản ứng này có thể không xảy ra ở toàn bộ người dị ứng mủ cao su, nhưng nguy cơ tiềm ẩn là có thật và cần được theo dõi thận trọng [1].

Những hiểu lầm thường gặp về cây trạng nguyên

Nhiều người lầm tưởng chỉ khi tiếp xúc trực tiếp với găng tay y tế hoặc bóng bay làm từ cao su thì mới phát sinh dị ứng mủ cao su [1, 5]. Thực tế, nhựa của nhiều loại cây cảnh thông dụng như trạng nguyên hay cây si đều có thể chứa protein kích hoạt dị ứng [1, 5].

Một số người cho rằng chỉ cần không chạm tay vào cây trạng nguyên là an toàn tuyệt đối. Tuy nhiên, nếu cây bị gãy cành, chảy nhựa hoặc phấn và các hạt dịch mang dị nguyên khuếch tán trong không gian phòng kín, phản ứng vẫn có thể khởi phát [1].

Ngoài ra, việc dung nạp tốt các sản phẩm cao su trong sinh hoạt không đồng nghĩa với việc cơ thể hoàn toàn không có kháng thể mẫn cảm chéo với dị nguyên cao su và thực vật [7].

Nhóm đối tượng nên thận trọng

Những người đã được chẩn đoán dị ứng mủ cao su tự nhiên hoặc từng nổi mề đay, khó thở khi dùng găng tay cao su cần hết sức thận trọng [1].

Người mắc hội chứng dị ứng mủ cao su - thực vật, từng dị ứng với chuối, bơ, kiwi, cà chua hoặc khoai tây cũng thuộc nhóm có cơ địa nhạy cảm [4, 6, 8].

Nhân viên y tế hoặc công nhân cao su, những đối tượng có tỷ lệ mẫn cảm với mủ cao su cao do tiếp xúc nghề nghiệp, cần lưu ý khi tiếp xúc cây trạng nguyên [2, 3].

Bệnh nhân mắc hội chứng dị ứng phấn hoa - thực phẩm nên chú ý nguy cơ tiềm ẩn và tham khảo ý kiến bác sĩ dị ứng [7].

Biện pháp phòng ngừa và xử trí trong đời sống

Người có tiền sử dị ứng mủ cao su nên tránh bài trí cây trạng nguyên trong nhà ở, bàn làm việc hoặc phòng điều trị [1].

Nếu cần chăm sóc, di chuyển cây, nên sử dụng găng tay bảo hộ không chứa mủ cao su tự nhiên để tránh tiếp xúc dịch nhựa cây. Tránh để nhựa cây dính trực tiếp vào da, mắt hay vết thương hở.

Khi xuất hiện nốt ban da, ngứa hoặc mề đay sau khi ở gần cây trạng nguyên, cần di chuyển chậu cây ra khỏi không gian sống ngay lập tức [1]. Các triệu chứng ban da có thể đáp ứng tốt với thuốc kháng histamin theo chỉ định y khoa [1].

Nếu có dấu hiệu nặng như phù môi, sưng họng, khó thở hoặc choáng váng, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được cấp cứu kịp thời [1, 4]. Người có cơ địa dị ứng nên chủ động đi khám chuyên khoa để xác định rõ thành phần dị nguyên mẫn cảm [2].

Nhìn chung, hiểu rõ về hiện tượng dị ứng chéo giữa mủ cao su và cây hoa trạng nguyên giúp người có cơ địa mẫn cảm chủ động phòng tránh rủi ro. Việc lựa chọn cây cảnh phù hợp và nhận biết sớm dấu hiệu dị ứng sẽ đảm bảo an toàn cho sức khỏe bản thân và gia đình.