Nhiều người theo chế độ ăn keto băn khoăn liệu uống rượu có làm gián đoạn giảm cân hay không. Các bữa tiệc hay gặp gỡ bạn bè thường có đồ uống chứa cồn.
Cồn nguyên chất không chứa carbohydrate nhưng vẫn chặn đứng quá trình đốt mỡ của cơ thể. Khi rượu đi vào máu, gan buộc phải ưu tiên xử lý độc tố cồn, đẩy nhanh nguy cơ hạ đường huyết trầm trọng.
Cơ chế chuyển hóa cồn và mỡ tại gan
Chế độ ăn keto giới hạn carbohydrate cực thấp, buộc cơ thể chuyển dịch chuyển hóa sang oxy hóa axit béo và tạo ketone làm chất đốt [1]. Tuy nhiên, cồn lại là nguồn năng lượng ngoại lai độc hại cần đào thải ngay lập tức.
Khi rượu vào cơ thể, não và các mô chuyển một phần sang dùng acetate - sản phẩm chuyển hóa từ cồn thay vì glucose [1, 4]. Sự chuyển đổi nguồn năng lượng này làm đảo lộn trạng thái năng lượng tế bào [2].
Gan phải dừng ngay quá trình phân giải mỡ để dồn toàn bộ nguồn lực chuyển hóa alcohol thành acetate [3]. Quá trình sinh ketone và đốt mỡ dự trữ bị đóng băng tạm thời cho đến khi lượng cồn được xử lý hết.
Cùng lúc đó, việc hạn chế carbohydrate kéo dài vốn làm cạn kiệt nguồn glycogen dự trữ [1]. Khi cồn ức chế thêm quá trình tân tạo đường tại gan, đường huyết rất dễ rơi tự do xuống ngưỡng nguy hiểm [1].
Cảnh báo nguy cơ hạ đường huyết nghiêm trọng
Sự kết hợp giữa chế độ ăn keto và cồn tạo ra mối nguy lớn về cân bằng đường huyết. Người ăn keto dễ gặp biến chứng tụt đường huyết cấp mà không xuất hiện các triệu chứng cảnh báo điển hình [1].
Một báo cáo y khoa năm 2020 ghi nhận trường hợp nữ bệnh nhân 69 tuổi tuân thủ nghiêm ngặt chế độ ăn keto gần một năm [1]. Sau khi uống đồ uống có cồn, bà phải nhập viện khẩn cấp vì hạ đường huyết nặng với chỉ số glucose máu tụt xuống mức 39 mg/dL [1].
Bệnh nhân xuất hiện các triệu chứng như mệt mỏi, thèm ngọt và lú lẫn đầu óc [1]. Xét nghiệm máu cho thấy nồng độ beta-hydroxybutyrate tăng cao, đi kèm nồng độ insulin và C-peptide đều thấp, điển hình cho trạng thái ketosis do bỏ đói [1].
Trường hợp lâm sàng này minh chứng việc ăn keto kéo dài kết hợp uống cồn làm phá vỡ cơ chế duy trì đường huyết bình thường [1]. Do não đã thích nghi một phần với thể ketone, các dấu hiệu tụt đường huyết kinh điển có thể bị che lấp, làm tăng nguy cơ biến chứng nguy hiểm [1].
Nghiên cứu trên động vật về chuyển hóa và tín hiệu tế bào
Các nghiên cứu thực nghiệm cung cấp cái nhìn chi tiết về phản ứng sinh hóa của cơ thể khi nạp đồng thời cồn và chế độ keto. Tác động của chúng không chỉ dừng lại ở chỉ số cân nặng mà ảnh hưởng sâu vào các con đường tín hiệu chuyển hóa.
Một nghiên cứu năm 2023 trên mô hình chuột được thực hiện trong 3 tuần để theo dõi tác động của chế độ ăn keto cùng việc tiêu thụ cồn mạn tính [4]. Chuột ăn keto bị ức chế đáng kể con đường mTOR và giảm tốc độ phát triển [4].
Cồn dùng đơn lẻ không thay đổi hoạt động mTOR, nhưng khi kết hợp với chế độ keto thì mức độ ức chế mTOR lại tăng vừa phải [4]. Đồng thời, các phân tích chỉ ra sự thay đổi ở nhiều con đường chuyển hóa và trạng thái oxy hóa khử của cơ thể [4].
Ở khía cạnh bảo tồn mô, nghiên cứu chuột năm 2023 cũng phát hiện chế độ keto có tiềm năng ngăn ngừa mất xương và thoái hóa collagen liên quan đến tiêu thụ cồn mạn tính, thể hiện qua các dấu ấn chuyển hóa hydroxyproline [4].
Tương tác giữa trạng thái ketosis và cảm giác thèm cồn
Một vấn đề được quan tâm là trạng thái ketosis tác động ngược lại thói quen uống rượu như thế nào. Nghiên cứu tiền lâm sàng ghi nhận những phản ứng rõ rệt đối với mức độ tiêu thụ đồ uống có cồn.
Một nghiên cứu công bố năm 2021 tiến hành trên chuột đực trưởng thành chia làm hai nhóm: ăn thông thường (15 con) và ăn keto (16 con) [5]. Khi trạng thái ketosis ổn định sau 7 ngày, chuột được thử nghiệm tự nạp cồn đường uống [5].
Kết quả cho thấy nhóm chuột ở trạng thái ketosis giảm tổng lượng cồn tiêu thụ mà không suy giảm động lực uống [5]. Phân tích biểu hiện gen RT-PCR ghi nhận các biến đổi trong hệ thống dopamine, adenosine và cannabinoid [5].
Những điều chỉnh tín hiệu này cho thấy can thiệp dinh dưỡng dạng keto có tiềm năng tác động vào hệ thống tưởng thưởng của não, mở ra hướng hỗ trợ kiểm soát việc lạm dụng chất có cồn [5].
Dữ liệu từ các nghiên cứu cai nghiện và hội chứng cai
Mối liên hệ giữa thể ketone và cồn được nghiên cứu sâu trong điều trị hội chứng cai rượu. Khi ngừng cồn đột ngột, não người nghiện bị thiếu hụt acetate làm bùng phát các triệu chứng thần kinh nghiêm trọng [1, 7].
Một thử nghiệm lâm sàng năm 2021 trên bệnh nhân nội trú mắc chứng rối loạn sử dụng cồn (AUD) so sánh 19 người ăn keto với 14 người ăn chuẩn kiểu Mỹ trong 3 tuần [2]. Nhóm ăn keto cần ít thuốc benzodiazepine hơn trong tuần đầu giải độc [2].
Nhóm can thiệp keto giảm cảm giác thèm muốn rượu, tăng phản ứng của vỏ não đai trước lưng (dACC) với các tín hiệu gợi nhớ cồn, đồng thời cải thiện năng lượng sinh học dACC với ketone và glutamate tăng, các dấu ấn viêm thần kinh giảm [2].
Thử nghiệm trên chuột năm 2018 cho thấy việc duy trì ăn keto giúp giảm đáng kể triệu chứng cứng đờ và cáu gắt trong hội chứng cai [6]. Năm 2022, nghiên cứu trên chuột C57BL/6NTac tiếp xúc cồn ngắt quãng 3 tuần chứng minh việc bổ sung ketone monoester giúp giảm co giật và hành vi lo âu trong giai đoạn đầu ngưng cồn [3].
Năm 2024, một nghiên cứu khác trên chuột cái C57BL/6J xông hơi cồn ngắt quãng 3 tuần cho thấy chế độ keto duy trì cải thiện triệu chứng trầm cảm và mất khoái cảm kéo dài tới 3 tuần sau khi cai [7]. Chuột ăn keto có độ trễ bất động dài hơn trong thử nghiệm treo đuôi và giảm nồng độ cholesterol huyết tương [7].
Lợi ích chuyển hóa và giới hạn của bằng chứng hiện có
Các bằng chứng khoa học cho thấy ketone có thể bù đắp thiếu hụt năng lượng cho não khi vắng mặt cồn [1, 7]. Dù vậy, phần lớn các dữ liệu thực nghiệm hiện hành vẫn nằm trên mô hình động vật gặm nhấm [1, 2, 3, 5, 7].
Các thử nghiệm trên người còn rất hạn chế về số lượng đối tượng, chẳng hạn nghiên cứu năm 2021 mới chỉ dừng lại ở quy mô 33 người (19 ca keto và 14 ca đối chứng) [2]. Bối cảnh thử nghiệm này cũng diễn ra trong môi trường nội trú cai nghiện có kiểm soát y tế chặt chẽ, không tương đồng với việc tự uống rượu giải trí tại nhà [2].
Hiện tượng hạ đường huyết lâm sàng trầm trọng sau uống rượu ở người ăn keto kéo dài đã được chứng minh trên thực tế [1]. Đây là cảnh báo rõ ràng rằng cơ chế chuyển hóa giữa cồn và thể ketone tiềm ẩn nhiều rủi ro hơn là lợi ích nếu tự ý kết hợp.
Không có loại đồ uống có cồn nào thực sự an toàn để vừa duy trì ketosis hiệu quả vừa bảo vệ sức khỏe. Bất kể lượng carbohydrate trong đồ uống bằng 0, cồn vẫn bắt buộc gan ngưng đốt mỡ để xử lý chất độc [1, 6].
Những ai cần tuyệt đối tránh rượu khi ăn keto
Người ăn keto kéo dài trên vài tháng cần đặc biệt cẩn trọng trước cồn vì nguy cơ tụt đường huyết nghiêm trọng đe dọa tính mạng [1]. Khi nguồn dự trữ glucose cạn kiệt, cồn sẽ triệt tiêu hoàn toàn khả năng bù trừ đường máu tự nhiên [1].
Bệnh nhân đái tháo đường đang áp dụng chế độ keto không nên uống rượu do rủi ro hạ đường huyết không triệu chứng hoặc nhiễm toan ceton [1]. Các dấu hiệu thần kinh của hạ đường huyết rất dễ bị bỏ qua do nhầm lẫn với trạng thái say xỉn [1].
Những người có tiền sử bệnh gan, rối loạn chuyển hóa mỡ hoặc viêm loét dạ dày cần loại bỏ hoàn toàn cồn. Gan của người ăn keto đã phải làm việc cường độ cao để oxy hóa mỡ; việc nạp thêm cồn làm tăng thêm gánh nặng độc chất và thay đổi trạng thái oxy hóa khử của tế bào [4].
Người có bệnh nền hoặc đang sử dụng bất kỳ loại thuốc điều trị nào luôn phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi có ý định sử dụng đồ uống có cồn.
Lời khuyên áp dụng thực tế và kết luận
Nếu bắt buộc phải tham gia các buổi tiệc, người ăn keto cần nắm rõ nguyên tắc an toàn sinh mạng trước khi quan tâm tới chỉ số mỡ thừa. Tuyệt đối không uống rượu khi bụng đói vì nguy cơ tụt đường huyết xuất hiện rất nhanh [1].
Nên hạn chế tối đa số lượng, chỉ nhấp môi một lượng rất nhỏ và ưu tiên các loại rượu có độ cồn thấp, không pha thêm đường hay nước ngọt nhiều calo. Cần bổ sung nước lọc liên tục trong suốt buổi tiệc để hỗ trợ gan đào thải và bù lượng dịch mất do cồn.
Đừng bao giờ cố gắng uống rượu với mục đích thử nghiệm hay dựa dẫm vào các đồn đoán sai lệch về việc cồn không chứa carb thì không phá keto. Sự thật sinh hóa là quá trình đốt mỡ luôn bị đình trệ khi cồn hiện diện tại gan [1, 6].
Cồn không thể đồng hành một cách lành mạnh cùng chế độ ăn keto. Để bảo vệ gan và duy trì ổn định đường huyết, lựa chọn tốt nhất vẫn là kiêng hoàn toàn đồ uống có cồn trong suốt thời gian ăn keto.
