Dùng thuốc hạ áp kèm chế độ ăn lành mạnh là thói quen phổ biến của nhiều người bệnh tăng huyết áp. Chế độ ăn DASH giàu rau củ quả, hạt và sữa ít béo thường được ưu tiên chọn lựa để kiểm soát huyết áp [2, 3]. Tuy nhiên, kết hợp chế độ này với thuốc ức chế men chuyển có thể tiềm ẩn rủi ro lớn.

Người đang dùng thuốc ức chế men chuyển cần thận trọng đặc biệt khi áp dụng thực đơn DASH vì nguy cơ tăng kali máu quá mức [1]. Tình trạng dư thừa kali trong máu gây rối loạn nhịp tim nguy hiểm và ảnh hưởng trực tiếp đến tính mạng nếu không được kiểm soát [5, 8].

Cơ chế giữ kali của thuốc ức chế men chuyển

Thuốc ức chế men chuyển (ACEi) kiểm soát huyết áp bằng cách can thiệp vào hệ thống renin-angiotensin-aldosterone [1, 7]. Tác động này dẫn đến sự suy giảm bài tiết hormone aldosterone tại tuyến thượng thận [1]. Aldosterone đảm nhận nhiệm vụ thúc đẩy thận đào thải kali qua đường nước tiểu.

Khi nồng độ aldosterone giảm, thận giảm khả năng đào thải và bắt đầu tích tụ kali trong cơ thể [1]. Quá trình giữ lại kali diễn ra âm thầm trong các ống thận [1]. Nếu chế độ dinh dưỡng tiếp tục nạp vào lượng kali lớn, cán cân cân bằng điện giải sẽ nhanh chóng bị phá vỡ [1].

Nguy cơ tiềm ẩn từ thực đơn chuẩn DASH

Chế độ ăn DASH được xây dựng dựa trên nền tảng tiêu thụ lượng lớn trái cây, rau xanh, đậu đỗ và các loại quả hạch [2, 3]. Các loại thực phẩm tự nhiên này chứa hàm lượng kali, magie và chất xơ rất cao nhằm thúc đẩy hạ huyết áp tự nhiên [2, 3].

Khi người bệnh vừa uống thuốc ức chế bài tiết kali vừa dung nạp lượng lớn kali từ thực phẩm, áp lực dồn lên hệ bài tiết tăng vọt [1]. Tỷ lệ tăng kali máu do thuốc ức chế men chuyển ở bệnh nhân tăng huyết áp thông thường chỉ dao động khoảng 1-2% [1]. Tuy nhiên, rủi ro tăng cao rõ rệt ở người tiêu thụ thực đơn giàu kali kết hợp hạn chế natri nghiêm ngặt [1].

Dữ liệu khoa học cảnh báo tương tác bất lợi

Nhiều nghiên cứu y khoa đã phân tích cụ thể mối liên hệ giữa nhóm thuốc huyết áp này và chuyển hóa kali trong cơ thể:

  • Tổng quan của nhóm tác giả năm 2018 ghi nhận hai báo cáo ca lâm sàng về người lớn tuổi áp dụng thực đơn giàu kali, giảm muối gặp rủi ro tăng kali máu khi dùng thuốc ức chế men chuyển [1]. Một thử nghiệm đối chứng giả dược theo dõi đối tượng dùng enalapril trong 40 tháng ghi nhận tỷ lệ tăng kali máu cao gấp 3 lần nhóm dùng giả dược [1]. Điểm hạn chế là các báo cáo ca bệnh chưa đủ để xác định tần suất trên diện rộng [1].

  • Nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu năm 2014 theo dõi 5.171 bệnh nhân người lớn có khả năng mắc bệnh thận mạn (độ lọc cầu thận eGFR dưới 60 mL/phút/1,73m2) bắt đầu dùng thuốc lisinopril từ năm 1998 đến 2006 [2]. Trong 90 ngày theo dõi, có 145 bệnh nhân bị tăng kali máu (kali trên 5,5 mmol/L hoặc có mã chẩn đoán), chiếm tỷ lệ 2,8% [2]. Nhóm nguy cơ cao nhất có tỷ lệ biến cố thực tế lên đến 6,9%, trong khi nhóm nguy cơ thấp chỉ là 0,7% [2]. Thang điểm dự báo ghi nhận nguy cơ tăng dần tương ứng với mức giảm eGFR mà không có ngưỡng chống chỉ định tuyệt đối [2]. Điểm giới hạn là công cụ này cần được thẩm định thêm trên nhiều nhóm dân số khác trước khi đưa vào thực hành rộng rãi [2].

  • Báo cáo năm 1997 xem xét hồ sơ bệnh án hồi cứu của 5 bệnh nhân trên 50 tuổi bị đái tháo đường, suy giảm chức năng thận và đang dùng thuốc ức chế men chuyển [3]. Sau khi dùng thêm phối hợp amiloride hydrochlorothiazide trong 8 đến 18 ngày, cả 5 bệnh nhân đều nhập viện cấp cứu vì tăng kali máu cấp tính nguy kịch [3]. Có 4 bệnh nhân ghi nhận nồng độ kali từ 9,4 đến 11 mEq/L, trong đó 2 trường hợp tử vong do không đáp ứng hồi sức cấp cứu [3]. Hạn chế của tài liệu là cỡ mẫu rất nhỏ [3].

  • Nghiên cứu can thiệp năm 2019 áp dụng thiết kế chéo ngẫu nhiên trên bệnh nhân tăng huyết áp tâm thu đơn độc nhằm kiểm tra tương tác giữa DASH và hệ renin-angiotensin-aldosterone [4]. Kết quả chỉ ra DASH tạo hiệu ứng mồi lên các con đường của hệ thống này, khiến đáp ứng sinh lý mạnh hơn khi kết hợp cùng captopril [4]. Nghiên cứu tồn tại giới hạn do lượng muối chỉ giảm nhẹ so với mức ăn thông thường và không đo lường trực tiếp lượng natri bài tiết qua nước tiểu [4].

Bằng chứng hai mặt về kali và chế độ ăn

Tăng kali từ chế độ ăn mang lại lợi ích hạ áp đã được ghi nhận rõ ràng [2, 6]. Phân tích từ nghiên cứu năm 2021 khẳng định DASH hỗ trợ cải thiện hội chứng chuyển hóa và hạ huyết áp [5]. Tuy nhiên, hầu hết nghiên cứu quan sát có thiết kế cắt ngang nên chưa khẳng định được quan hệ nhân quả tuyệt đối [5].

Tại nghiên cứu năm 2022 trên bệnh nhân chạy thận nhân tạo, việc tuân thủ chế độ ăn kiểu DASH không làm gia tăng kali huyết thanh [6]. Nhóm nghiên cứu giải thích tiêu thụ thực phẩm kiềm hóa từ rau quả có thể thúc đẩy kali di chuyển vào trong tế bào khi có toan chuyển hóa [6]. Mặt khác, đái tháo đường đi kèm làm tăng nguy cơ giữ kali với tỷ số chênh OR là 4,22 do thiếu hụt insulin và suy giảm chức năng đào thải [6].

Hiểu lầm phổ biến khi áp dụng thực đơn DASH

Nhiều người lầm tưởng rằng thực phẩm tự nhiên hoàn toàn lành tính, ăn càng nhiều rau quả tươi và các loại hạt càng tốt cho tim mạch. Dù hạt và các loại đậu bảo vệ thận rất tốt [7], dung nạp ồ ạt vẫn nạp một lượng lớn khoáng chất kali vào cơ thể [1, 2].

Hiểu lầm khác là tự ý uống thêm thực phẩm bổ sung chứa kali hoặc dùng muối kali thay thế cho muối ăn thông thường. Việc dùng thuốc ức chế men chuyển kết hợp đồng thời chất bổ sung kali hoặc thực phẩm giàu kali khiến thận quá tải bài tiết [1, 5]. Sự thiếu hiểu biết này dẫn đến biến chứng tăng kali máu nguy hiểm mà không có dấu hiệu báo trước [1, 8].

Đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Các dữ liệu nghiên cứu chỉ ra những nhóm đối tượng tuyệt đối không tùy tiện kết hợp thuốc ức chế men chuyển với thực đơn giàu kali:

  • Người cao tuổi [1, 5, 8].
  • Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc có chỉ số lọc cầu thận eGFR suy giảm [1, 5].
  • Người mắc đái tháo đường [1, 4, 5, 8].
  • Người suy tim sung huyết [1, 5].
  • Người đang dùng liều cao thuốc ức chế men chuyển như lisinopril [2].
  • Người đang dùng thuốc lợi tiểu giữ kali hoặc chế phẩm bổ sung kali [1, 5, 8].

Khi kết hợp thuốc ức chế men chuyển với thuốc lợi tiểu giữ kali, người bệnh cần theo dõi điện tâm đồ khẩn cấp nếu có bất thường và kiểm tra chức năng thận, kali huyết hàng tuần [3].

Cách áp dụng dinh dưỡng an toàn

Để vừa hỗ trợ hạ huyết áp vừa tránh nguy cơ ngộ độc kali, người bệnh cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị trước khi đổi thực đơn. Bác sĩ sẽ chỉ định xét nghiệm nồng độ kali máu và chức năng thận định kỳ để điều chỉnh liều thuốc hoặc tư vấn khẩu phần [5, 8].

Chế độ giảm muối vừa phải kết hợp dùng thuốc ức chế men chuyển đã được chứng minh giúp giảm protein niệu hiệu quả từ 1,68 g/ngày xuống 0,85 g/ngày [8]. Người bệnh nên cân đối các nhóm thực phẩm, không dồn quá nhiều rau quả giàu kali vào một bữa ăn [1]. Không tự ý dùng muối ăn kiêng chứa kali clorid hoặc các viên uống vi chất khi chưa có hướng dẫn chuyên môn [1].

Kết hợp lối sống lành mạnh với điều trị thuốc đòi hỏi sự thận trọng khoa học. Chế độ ăn DASH rất tốt cho sức khỏe tim mạch nhưng cần được cá nhân hóa chặt chẽ. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ để xây dựng chế độ dinh dưỡng an toàn nhất cho tình trạng bệnh lý của bản thân.