Đồ uống có gas tác động thế nào đến áp lực bên trong dạ dày?

Nhiều người có thói quen giải khát bằng một cốc nước ngọt có gas ướp lạnh, đặc biệt là trong các bữa tiệc nhiều dầu mỡ. Ngay sau khi uống, cảm giác căng tức, đầy trướng xuất hiện rất nhanh ở vùng bụng trên, kéo theo nhu cầu ợ hơi liên tục để giải tỏa sự khó chịu. Không ít người tin rằng hàng triệu bọt khí carbon dioxide khi giải phóng đã làm tăng vọt áp suất cơ học bên trong dạ dày tương tự như một quả bóng bị bơm căng.

Tuy nhiên, các bằng chứng sinh lý học đường tiêu hóa lại mang đến một câu trả lời hoàn toàn bất ngờ cho thắc mắc này. Dù tạo ra cảm giác căng ậm ạch, đồ uống có gas thực tế không làm gia tăng áp lực tĩnh bên trong lòng dạ dày của bạn. Thay vào đó, lượng khí giải phóng chỉ gây căng giãn thể tích tạm thời, từ đó kích hoạt một chuỗi phản xạ thần kinh khiến van ngăn cách giữa thực quản và dạ dày mở ra liên tục, tạo thành các cơn ợ hơi mang theo axit dịch vị.

Áp lực nội dạ dày có thực sự tăng vọt khi uống đồ có gas?

Để làm sáng tỏ tác động thực sự của đồ uống có gas lên áp lực đường tiêu hóa, các nhà khoa học đã tiến hành đo đạc trực tiếp bằng hệ thống đo áp lực độ phân giải cao ^[1]. Trong một nghiên cứu công bố năm 2012 thực hiện trên 18 tình nguyện viên khỏe mạnh gồm 6 nam giới với độ tuổi trung bình 37,3, các đối tượng được cho sử dụng 200 ml nước lọc ướp lạnh và 200 ml nước ngọt cola có gas ướp lạnh theo thứ tự ngẫu nhiên ^[1].

Kết quả ghi nhận từ hệ thống đo 16 kênh chỉ ra rằng áp lực bên trong dạ dày hoàn toàn không có sự khác biệt giữa thời điểm ban đầu, sau khi uống nước lọc và sau khi uống nước có gas ^[1]. Dù người tham gia cảm nhận rõ thể tích khoang bụng gia tăng, áp lực cơ học đo được tại lòng dạ dày vẫn giữ ở mức tương đương ^[1].

Điều này cho thấy dạ dày không phản ứng như một bình chứa kín nhân tạo để tích lũy áp suất khí. Thay vào đó, thành dạ dày có đặc tính thích ứng thể tích rất linh hoạt, đồng thời cơ thể nhanh chóng huy động các cơ chế phản xạ xả bớt lượng khí dư thừa ra ngoài nhằm bảo vệ sự toàn vẹn của đường tiêu hóa ^[1].

Cơ chế giãn dạ dày tạm thời do khí carbon dioxide

Khi chất lỏng chứa gas đi vào dạ dày, môi trường nhiệt độ ấm của cơ thể khiến khí carbon dioxide nhanh chóng tách khỏi dung dịch và chuyển thành dạng khí tự do. Khối khí này chiếm thể tích lớn, làm căng phồng tạm thời khoang chứa của dạ dày, với tác động kéo giãn thể hiện rõ nét nhất ở phần trên gần tâm vị hay còn gọi là vùng dạ dày đoạn gần ^[2].

Sự xuất hiện của thể tích khí này ngay lập tức kích thích các thụ thể cơ học phân bố dày đặc trên lớp cơ của thành dạ dày ^[3]. Trong một nghiên cứu năm 2004 trên 21 người khỏe mạnh nhằm phân tích vai trò của các thụ thể cơ học, các nhà khoa học đã tiến hành làm căng dạ dày ở hai mức thể tích khác nhau ^[3]. Kết quả thực nghiệm khẳng định rằng các thụ thể đáp ứng với sự kéo giãn của thể tích đóng vai trò kích hoạt các phản xạ tiêu hóa quan trọng hơn nhiều so với các thụ thể cảm nhận áp lực căng ^[3].

Đáng chú ý, nghiên cứu trên cho thấy dù áp lực nền trong dạ dày ở mức thể tích thấp (10,6 mmHg) và mức thể tích cao (11,9 mmHg) không có sự chênh lệch đáng kể, thể tích lớn hơn vẫn kích thích phản xạ thần kinh mạnh mẽ hơn hẳn ^[3]. Khi thành dạ dày bị kéo giãn bởi bọt khí, tín hiệu kích thích sẽ được truyền ngay lên hệ thần kinh trung ương thông qua cung phản xạ phế vị - phế vị ^[4].

Hiện tượng giãn cơ thắt thực quản dưới thoáng qua

Điểm đến của cung phản xạ thần kinh nói trên chính là cơ thắt thực quản dưới ^[4]. Cơ thắt thực quản dưới là một vòng cơ trơn nằm tại vị trí tiếp giáp giữa thực quản và dạ dày, hoạt động như một chiếc van một chiều ngăn không cho các chất chứa trong dạ dày trào ngược lên trên. Trạng thái căng giãn của dạ dày sau khi nạp khí gas chính là tác nhân kích thích mạnh mẽ nhất gây ra hiện tượng giãn cơ thắt thực quản dưới thoáng qua ^[5].

Hiện tượng giãn cơ thắt thực quản dưới thoáng qua là những đợt thả lỏng tự phát của vòng cơ này kéo dài và không hề đi kèm với động tác nuốt thức ăn ^[4]. Trong nghiên cứu năm 2012, tần suất xuất hiện các đợt giãn cơ thoáng qua này ở nhóm uống 200 ml nước có gas đã tăng vọt lên mức trung vị là 10,5 lần trong 30 phút theo dõi ^[1]. Con số này cao hơn vượt trội so với mức 0 lần ở trạng thái cơ bản ban đầu và mức 1 lần sau khi uống 200 ml nước lọc ^[1].

Không chỉ làm tăng số lần mở van bất thường, đồ uống có gas còn làm suy yếu trực tiếp khả năng đóng kín của chiếc van này ^[1]. Áp lực nghỉ của cơ thắt thực quản dưới đã giảm sút nghiêm trọng, tụt từ mức 40,5 mmHg ở trạng thái nghỉ ban đầu xuống chỉ còn 18,5 mmHg sau khi tiêu thụ nước ngọt có gas ^[1]. Khi áp lực cơ thắt sụt giảm, cánh cửa ngăn cách giữa thực quản và dạ dày trở nên lỏng lẻo hơn bao giờ hết ^[1].

Vì sao ợ hơi giải phóng khí lại kéo theo axit trào ngược?

Về mặt sinh lý, các cơn giãn cơ thắt thực quản dưới thoáng qua xuất hiện nhằm mục đích xả bớt áp lực hơi bị ứ đọng trong khoang bụng thông qua động tác ợ hơi ^[4]. Bọt khí carbon dioxide dồn ứ ở phần trên của dạ dày sẽ thoát ngược lên thực quản và thoát ra miệng, giúp người uống cảm thấy bớt căng tức bụng ^[2].

Tuy nhiên, chiếc van này một khi mở ra sẽ không thể ngăn chặn chọn lọc các thành phần khác trong dạ dày ^[4]. Khoang dạ dày là nơi luôn chứa sẵn dịch vị có tính axit cao để phục vụ tiêu hóa thức ăn. Nghiên cứu thực nghiệm từ năm 1985 khảo sát hiện tượng bơm căng dạ dày bằng các thể tích khí từ 0 đến 750 ml đã chứng minh rằng sự căng giãn do khí làm gia tăng tần suất các cơn giãn cơ thắt từ 3 đến 4 lần ở cả người bình thường lẫn người mắc bệnh trào ngược ^[6].

Chính luồng khí thoát ra với lưu lượng mạnh đã cuốn theo các giọt dịch vị mang tính axit đi ngược lên niêm mạc thực quản ^[6]. Do niêm mạc thực quản không có lớp chất nhầy kiềm dày bảo vệ như thành dạ dày, sự tiếp xúc của dịch axit bị đẩy lên cùng bọt khí sẽ gây cảm giác nóng rát xương ức, ợ chua và khó chịu ở vùng ngực ^[7]. Ngoài ra, sự tích tụ thể tích dịch và khí ở vùng dạ dày đoạn gần càng duy trì tần suất giãn cơ thắt ở mức cao, tạo điều kiện cho các biến cố trào ngược axit tiếp diễn ^[8].

Giá trị và những giới hạn của các bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu sinh lý học đã giải thích rõ cơ chế thích ứng của dạ dày và thực quản trước đồ uống có gas, nhưng việc xem xét các giới hạn khoa học đi kèm cũng rất quan trọng đối với độc giả.

Đầu tiên, phần lớn các dữ liệu đo đạc áp lực chuyên sâu đều được tiến hành trên cỡ mẫu tương đối nhỏ, ví dụ thử nghiệm năm 2012 chỉ gồm 18 tình nguyện viên ^[1], nghiên cứu năm 2002 gồm 7 người ^[5] hay nghiên cứu năm 1999 có 13 đối tượng tham gia ^[8]. Hạn chế này xuất phát từ việc quy trình đo áp lực thực quản đa kênh và đặt ống thông theo dõi pH là các kỹ thuật xâm lấn đường mũi tương đối khó chịu, đòi hỏi kiểm soát phòng lab ngặt nghèo [1, 4].

Thứ hai, thời gian theo dõi trong các nghiên cứu thường chỉ kéo dài trong khung giờ ngắn hạn, phổ biến từ 15 phút đến khoảng 2 giờ sau khi nạp đồ uống hoặc bơm bóng khí [1, 3, 5]. Đáng chú ý, một nghiên cứu năm 2002 chỉ ra rằng khi duy trì sự căng giãn dạ dày liên tục trong 2 giờ, tần suất các cơn giãn cơ thắt chỉ tăng cao trong 60 phút đầu rồi giảm đi một nửa trong giờ thứ hai ^[5]. Do đó, các bằng chứng hiện có chủ yếu phản ánh đáp ứng sinh lý cấp tính, trong khi tác động của thói quen uống nước có gas liên tục trong nhiều năm vẫn cần thêm các nghiên cứu dài hạn để kết luận chắc chắn.

Nguy cơ tổn hại cơ vòng thực quản từ thói quen dài hạn

Mặc dù dạ dày thích ứng linh hoạt trong từng lần uống riêng lẻ, thói quen tiêu thụ đồ uống có gas thường xuyên trong lối sống hiện đại lại tiềm ẩn nguy cơ đối với cấu trúc van thực quản ^[7]. Sự căng giãn lặp đi lặp lại nhiều lần do khí sinh ra từ chế độ ăn uống phương Tây có thể làm cho cơ thắt thực quản dưới bị khiếm khuyết tạm thời liên tục và làm hạ thấp ngưỡng kích hoạt phản xạ giãn van ^[7].

Về lâu dài, những tổn thương thứ phát do axit trào ngược bào mòn niêm mạc có thể làm biến đổi cấu trúc các sợi cơ nằm bên dưới của cơ thắt ^[7]. Khi van cơ này đã bị suy giảm chức năng nâng đỡ cơ học dài hạn, các can thiệp bằng thuốc chỉ giúp giảm tiết axit tạm thời chứ khó có thể phục hồi lại hoàn toàn trương lực ban đầu, mà phần lớn việc tái tạo giải phẫu phải nhờ đến phẫu thuật ^[7].

Tình trạng cơ học này sẽ càng trở nên tồi tệ hơn nếu người uống đồng thời có các yếu tố nguy cơ khác như thừa cân, béo phì hoặc thoát vị khe hoành ^[7]. Những yếu tố này tạo thêm áp lực bên ngoài đè nén vào khoang bụng, khiến hàng rào chống trào ngược càng dễ bị đánh bại mỗi khi dạ dày tiếp nhận thêm một lượng khí gas mới ^[7].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Từ các cơ chế đã được làm sáng tỏ, việc sử dụng các loại đồ uống chứa khí carbon dioxide cần được cân nhắc kỹ lưỡng ở một số nhóm đối tượng có nguy cơ cao:

• Người mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD): Nghiên cứu năm 1985 ghi nhận rằng ở bệnh nhân trào ngược, tỷ lệ các cơn giãn cơ thắt diễn ra hoàn toàn lên tới 87%, cao hơn mức 73% ở người bình thường ^[6]. Khi dạ dày bị chướng khí, tần suất xuất hiện các đợt giãn cơ thắt tăng vọt khiến dịch axit tự do trào lên thực quản với mức độ dữ dội hơn ^[6].
• Người bị thoát vị hoành hoặc thừa cân béo phì: Sự sai lệch cấu trúc giải phẫu kết hợp với tình trạng giảm áp lực cơ thắt thực quản do đồ uống có gas (tụt xuống 18,5 mmHg) sẽ khiến van này gần như mất hoàn toàn khả năng đóng kín [1, 2].
• Người đang bị viêm loét thực quản hoặc viêm dạ dày: Niêm mạc thực quản đang trong giai đoạn tổn thương rất nhạy cảm với dịch vị axit bị đẩy lên cùng bọt khí trong các cơn ợ hơi ^[7].

Cách thưởng thức an toàn để bảo vệ hệ tiêu hóa

Để thưởng thức đồ uống có gas mà không gây gánh nặng cho thực quản và dạ dày, bạn có thể áp dụng một số kinh nghiệm khoa học sau vào đời sống:

• Giới hạn lượng uống mỗi lần: Nghiên cứu thực nghiệm về đồ uống có gas cho thấy mức độ carbon hóa chỉ bắt đầu ảnh hưởng rõ rệt đến độ căng phồng dạ dày khi thể tích tiêu thụ vượt quá 300 ml ^[2]. Việc duy trì khẩu phần dưới 200 - 300 ml trong một lần uống giúp hạn chế tình trạng căng giãn cơ học quá mức ở vùng thượng vị [1, 7].
• Tránh kết hợp với bữa ăn quá no: Việc nạp thêm thức uống có gas ngay trong hoặc ngay sau bữa ăn giàu chất béo sẽ làm tăng thể tích dạ dày lên mức cực đại ^[8]. Sự ứ đọng thức ăn tại vùng gần của dạ dày kết hợp với bọt khí sẽ duy trì các cơn giãn cơ thắt thực quản kéo dài hơn bình thường ^[8].
• Giữ tư thế thẳng sau khi uống: Bạn nên duy trì tư thế ngồi thẳng lưng hoặc đi lại nhẹ nhàng sau khi uống để khí gas dễ dàng tách lớp và thoát ra ngoài. Tuyệt đối không nằm ngay hoặc cúi gập người, vì khi nằm ngang, dịch axit dạ dày sẽ dễ dàng theo van cơ thắt đang lỏng lẻo trào thẳng lên cổ họng [1, 2].
• Luôn chủ động tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa nếu bạn đang có các bệnh lý nền về đường tiêu hóa hoặc đang phải sử dụng thuốc điều trị dạ dày hàng ngày.

Đồ uống có gas không hề làm tăng áp lực tĩnh bên trong dạ dày như lầm tưởng phổ biến, nhưng lượng khí carbon dioxide lại gây căng giãn thể tích tạm thời tại vùng thượng vị [1, 6]. Sự kéo giãn này kích hoạt phản xạ làm cơ thắt thực quản dưới mở ra thường xuyên hơn và làm giảm áp lực bảo vệ của van chống trào ngược [1, 8]. Việc kiểm soát dung tích uống ở mức vừa phải và giữ tư thế thẳng sẽ giúp bạn giải tỏa cơn khát mà vẫn giữ gìn được sự khỏe mạnh cho hệ tiêu hóa.