Nhiều người có thói quen hái lá bồ cu vẽ trong vườn sắc nước uống hàng ngày để thanh nhiệt, giải độc và trị mẩn ngứa. Dân gian truyền miệng đây là cây thuốc lành tính, có thể uống thay trà quanh năm mà không lo tác dụng phụ. Thực tế, bồ cu vẽ chứa nhiều hợp chất sinh học có độc tính tự nhiên, việc lạm dụng kéo dài tiềm ẩn nguy cơ tổn thương cơ thể.

Trả lời thẳng thắn: Uống nước lá bồ cu vẽ đậm đặc hoặc kéo dài không hề an toàn tuyệt đối. Cây thuốc này chứa các hoạt chất chống viêm mạnh nhưng đi kèm độc tính tế bào rõ rệt, có thể gây gánh nặng chuyển hóa nghiêm trọng.

Cơ chế tác động của các hoạt chất trong cây

Bồ cu vẽ (danh pháp khoa học: Breynia fruticosa) chứa các nhóm hợp chất chính gồm tanin, triterpene, dẫn xuất sterol và lignin [1]. Khi sắc nước uống, tanin tan nhiều trong nước, tạo vị chát đặc trưng. Tanin nồng độ cao có tính làm se niêm mạc, ức chế enzyme tiêu hóa và cản trở hấp thu vi chất.

Đặc biệt, nghiên cứu hóa thực vật phát hiện thành phần kháng viêm chủ lực của bồ cu vẽ là nhóm breynin – các sesquiterpenoid chứa lưu huỳnh [2, 8]. Các hợp chất breynin có cơ chế ức chế viêm tương tự thiacremonone, can thiệp vào con đường tín hiệu NF-kappaB, iNOS và COX-2 [1]. Tuy nhiên, chính nhóm breynin này vừa tạo nên dược tính vừa là thành phần mang độc tính của cây [2].

Nghiên cứu chỉ ra dược tính đi liền độc tố

Năm 2019, một nghiên cứu phân lập hoạt chất từ Breynia fruticosa trên mô hình chuột bị viêm khớp do tá chất Freund (CFA) ghi nhận kết quả đáng chú ý [2]. Ở liều 0,2 mg/kg, hoạt chất breynin tinh khiết đạt tỷ lệ ức chế viêm 50%, tương đương với 2 mg/kg indomethacin [2]. Hiệu lực chống viêm rất cao, nhưng nhóm tác giả khẳng định breynin cũng chính là độc chất có trong cây bồ cu vẽ [2].

Bên cạnh đó, năm 2011, nghiên cứu phân lập rễ Breynia fruticosa tìm thấy axit triterpenoid mới (breynceanothanolic acid) cùng 7 hợp chất sterol mới đặt tên fruticoside A-G [3]. Thử nghiệm cho thấy breynceanothanolic acid và fruticoside A có độc tính tế bào mức độ vừa đối với 5 dòng tế bào ung thư người [3]. Một nghiên cứu năm 2021 cũng xác nhận các hợp chất như zizyberanalic acid và isoceanothic acid từ cây thể hiện hoạt tính gây độc tế bào mạnh [1].

Tính gây độc tế bào này lý giải tác dụng ức chế khối u trong ống nghiệm, nhưng khi uống vào cơ thể không kiểm soát, các chất này gây tổn hại tế bào lành. Đáng chú ý, các báo cáo phân tích cho thấy dịch chiết bồ cu vẽ tác động mạnh lên hệ gen liên quan đến các chu trình tế bào và sinh ung thư (chuỗi tín hiệu TNF, IL-17, MAPK, NF-kappaB) [1].

Rủi ro tổn thương gan thận khi dùng sai cách

Dù bồ cu vẽ được dùng trong y học dân gian chữa viêm dạ dày, đau họng, chàm và viêm khớp [2, 8], người dân thường mắc sai lầm lớn khi nhầm lẫn tên gọi khoa học loài cây. Cần lưu ý: một số cây khác có tên loài "fruticosa" như Polygala fruticosa khi dùng liều cao kéo dài trên chuột đã làm tăng vọt men gan ALT, AST và chỉ số creatinine thận, gây độc gan thận rõ rệt [4]. Cây bồ cu vẽ (Breynia fruticosa) tuy khác chi nhưng bản thân mang độc chất breynin [2], nếu sắc uống tùy tiện liều lượng cao, gan và thận phải làm việc quá tải để lọc bỏ độc tố lưu huỳnh.

Tanin dồi dào trong bồ cu vẽ nếu dung nạp lượng lớn trường diễn sẽ kết tủa protein niêm mạc ruột, gây táo bón, kích ứng dạ dày. Lượng hợp chất độc tế bào tích tụ dần dễ gây suy giảm chức năng gan, ảnh hưởng bài tiết ở cầu thận. Hiện nay chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người xác định ngưỡng dung nạp an toàn dài hạn của nước sắc bồ cu vẽ.

Những hiểu lầm nguy hại thường gặp

Nhiều người tin "thuốc nam cây cỏ uống mát gan bổ thận, không bổ ngang cũng bổ dọc". Đây là hiểu lầm tai hại. Dược tính càng mạnh, độc tính đi kèm càng cao. Các nhà khoa học phải dùng hệ thống sắc ký lỏng hai chiều chuyên dụng để loại bỏ tanin và tách riêng breynin khỏi dịch chiết thô [2]. Khi người dân tự đun nấu tại nhà, toàn bộ độc chất, tanin và hoạt chất đều đi vào nước uống.

Sai lầm khác là dùng nước lá bồ cu vẽ thay nước lọc cả ngày để trị mụn nhọt, viêm họng mạn tính. Việc nạp liên tục sesquiterpenoid chứa lưu huỳnh khiến cơ thể không kịp đào thải, tăng rủi ro nhiễm độc mạn tính.

Nhóm đối tượng tuyệt đối nên thận trọng

  • Người có tiền sử suy giảm chức năng gan, men gan cao, viêm gan virus.
  • Người mắc bệnh thận mạn, suy thận các giai đoạn.
  • Phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ: Độc tính tế bào của hoạt chất trong cây [4, 8] có thể ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển tế bào.
  • Người đang dùng thuốc điều trị tiểu đường, huyết áp, kháng viêm Tây y: Nguy cơ tương tác thuốc chưa được kiểm soát.

Cách sử dụng an toàn trong đời sống

Nếu dùng bồ cu vẽ để hỗ trợ các chứng viêm ngoài da, viêm họng theo kinh nghiệm dân gian [2], người dân cần tuân thủ nguyên tắc:

  • Không uống nước sắc đậm đặc, không uống kéo dài quá 5-7 ngày.
  • Ưu tiên dùng ngoài (rửa vết chàm, ngậm súc miệng rồi nhổ bỏ khi viêm họng) thay vì uống trực tiếp vào đường tiêu hóa.
  • Tuyệt đối không tự ý phối hợp bồ cu vẽ với các loại thuốc Nam, thuốc Bắc trôi nổi không rõ nguồn gốc.
  • Ngừng dùng ngay và đến cơ sở y tế nếu xuất hiện dấu hiệu bất thường: vàng da, nước tiểu sẫm màu, buồn nôn, đau tức hạ sườn phải, mệt mỏi rũ rượi.

Cây thuốc dân gian chỉ mang lại lợi ích khi dùng đúng liều, đúng bệnh và đúng thời điểm. Người bệnh không nên tự ý dùng bồ cu vẽ dài ngày thay thuốc chữa bệnh; luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền trước khi sử dụng.