Đông trùng hạ thảo có làm tăng sản sinh ATP tế bào giúp phục hồi thể lực?

Nhiều người thường chọn mua đông trùng hạ thảo để bồi bổ khi cảm thấy kiệt sức sau ngày làm việc căng thẳng hoặc vận động nặng. Liệu loại nấm dược liệu đắt đỏ này thực sự kích thích cơ thể tạo năng lượng từ cấp độ tế bào, hay chỉ mang lại cảm giác khỏe khoắn tâm lý?

Câu trả lời ngắn gọn là có cơ sở khoa học. Các nghiên cứu cho thấy chiết xuất đông trùng hạ thảo chứa hoạt chất như adenosine và cordycepin có khả năng thúc đẩy sản sinh adenosine triphosphate (ATP) — nguồn năng lượng trực tiếp của tế bào ^[1], ^[2]. Nhờ tăng lượng ATP dự trữ và cải thiện khả năng sử dụng oxy, dược liệu này giúp làm chậm quá trình mỏi cơ và hỗ trợ phục hồi thể lực ^[3], ^[4].

Vì sao cơ thể mệt mỏi khi thiếu hụt ATP?

Mệt mỏi thể chất được định nghĩa là tình trạng cơ bắp không thể duy trì lực co cơ như mong muốn, thường liên quan đến căng thẳng của lối sống hiện đại hoặc vận động quá sức ^[4]. Nếu mệt mỏi tích tụ kéo dài, cơ thể dễ rơi vào trạng thái quá tải, rối loạn nội tiết, suy giảm miễn dịch và thậm chí tổn thương cơ quan ^[4].

Ở cấp độ sinh hóa, mọi hoạt động co cơ đều cần năng lượng từ quá trình phân giải phân tử ATP ^[5]. Một nghiên cứu năm 1991 trên 12 sợi cơ đơn lẻ của loài ếch Xenopus laevis chỉ ra rằng khả năng kháng mỏi của sợi cơ có mối tương quan chặt chẽ với năng lượng tế bào, cụ thể là tỷ lệ giữa enzyme sản xuất năng lượng và enzyme tiêu thụ ATP đạt hệ số tương quan r = 0,93 ^[6]. Khi lượng ATP xuống quá thấp hoặc các sản phẩm phụ từ quá trình tiêu thụ năng lượng tích tụ nhiều, cơ bắp sẽ giảm lực co ^[5].

Khi vận động chạm ngưỡng hiếu khí tối đa, lượng oxy cung cấp cho tế bào không đủ để tạo ATP theo cách thông thường ^[7]. Cơ thể buộc phải chuyển sang hô hấp kỵ khí, làm tích tụ axit lactic và photphat vô cơ (Pi) bên trong tế bào ^[7]. Các ion H+ từ axit lactic làm giảm độ pH cơ bắp xuống mức 6,25, ức chế các enzyme chuyển hóa năng lượng và cản trở quá trình bơm canxi giúp cơ co rút ^[7], ^[5]. Đồng thời, vận động cường độ cao còn có thể làm vỡ hồng cầu, giảm khả năng vận chuyển oxy đến mô cơ và làm gián đoạn quá trình sản xuất ATP ^[7].

Adenosine và cordycepin kích thích tạo năng lượng thế nào?

Đông trùng hạ thảo (Cordyceps spp.) từ lâu đã được người dân vùng núi cao sử dụng để tăng sức bền, chống suy nhược và mệt mỏi ^[3]. Dược liệu này gây chú ý toàn cầu vào năm 1993 khi một số nhà vô địch điền kinh thế giới tiết lộ chế độ dinh dưỡng có chứa thành phần đông trùng hạ thảo ^[3].

Cơ chế chính giúp đông trùng hạ thảo chống mệt mỏi là gia tăng nồng độ ATP nội bào, từ đó nâng cao năng lượng sinh học và giúp cơ thể sử dụng nguồn oxy hạn chế một cách hiệu quả hơn ^[3]. Các đặc tính chống oxy hóa của nấm giúp tăng cường chuyển hóa năng lượng tại ty thể — "nhà máy phát điện" của tế bào — và nâng cao ngưỡng chịu đựng kỵ khí ^[3].

Bên cạnh đó, chiết xuất đông trùng hạ thảo còn kích hoạt enzyme AMPK (5'-AMP-activated protein kinase) ^[4]. Đây là chất điều hòa chính giúp cân bằng năng lượng cơ thể bằng cách ức chế các quá trình tiêu tốn ATP và ngăn chặn sự tích tụ các gốc tự do gây hại (ROS) ^[4].

Bằng chứng từ các nghiên cứu trên động vật

Một nghiên cứu dược lý thực hiện năm 2001 đã đánh giá tác động của CordyMax Cs-4 (sản phẩm lên men hệ sợi nấm Cordyceps sinensis) lên quá trình chuyển hóa năng lượng ở chuột đực trưởng thành ^[1]. Chuột được uống chiết xuất nước của CordyMax với liều 200 hoặc 400 mg/kg mỗi ngày, hoặc dùng giả dược trong 7 ngày ^[1]. Các nhà khoa học sử dụng quang phổ cộng hưởng từ hạt nhân (31P-NMR) để đo trực tiếp mức năng lượng trong gan chuột ^[1].

Kết quả sau 7 ngày cho thấy mức beta-ATP ở trạng thái ổn định trong gan chuột tăng lần lượt 12,3% ± 0,8% (nhóm dùng liều 200 mg/kg) và 18,4% ± 0,9% (nhóm dùng liều 400 mg/kg) so với nhóm giả dược ^[1]. Ngược lại, lượng photphat vô cơ (Pi) — chất gây mỏi cơ khi tích tụ — giảm lần lượt 24,5% ± 0,9% và 17,6% ± 1,7% ở hai nhóm dùng nấm ^[1]. Tỷ lệ beta-ATP trên Pi tăng tới 47,7% ± 1,6% và 41,4% ± 2,4% ^[1]. Đáng chú ý, sau khi ngừng dùng CordyMax 7 ngày, mức ATP và Pi quay trở lại mức ban đầu, cho thấy cần duy trì bổ sung để giữ hiệu quả ^[1].

Một nghiên cứu khác năm 2015 khảo sát chiết xuất quả thể nấm Cordyceps militaris trên mô hình chuột trong 2 tuần ^[4]. Qua các bài kiểm tra trục quay, bơi gắng sức và chạy gắng sức, nhóm chuột dùng chiết xuất nấm kéo dài đáng kể thời gian xuất hiện mệt mỏi so với nhóm không điều trị ^[4]. Phân tích sinh hóa cho thấy chiết xuất này làm tăng mức ATP và hoạt tính enzyme chống oxy hóa, đồng thời giảm axit lactic, enzyme lactic dehydrogenase, malondialdehyde và các gốc tự do (ROS) thông qua việc kích hoạt đường truyền tín hiệu AMPK và AKT/mTOR ^[4].

Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trên người nói gì?

Không chỉ dừng ở mô hình động vật, tác động tăng sinh năng lượng của đông trùng hạ thảo đã được kiểm chứng trên người và tế bào người. Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, có đối chứng giả dược đã đánh giá tác dụng của chế phẩm Cs-4 trên những người cao tuổi khỏe mạnh ^[3]. Sau 12 tuần sử dụng Cs-4, cả ngưỡng chuyển hóa và ngưỡng thông khí của người tham gia đều tăng lên ^[3]. Việc nâng cao các ngưỡng này đồng nghĩa với khả năng vận động hiếu khí tốt hơn và ít bị mệt mỏi hơn ở người lớn tuổi ^[3].

Gần đây hơn, một nghiên cứu công bố năm 2024 đã thử nghiệm chiết xuất cồn-nước từ hệ sợi nấm Cordyceps sinensis (CsEx) được chuẩn hóa hàm lượng hai hoạt chất cordycepin và adenosine ^[2]. Nghiên cứu kết hợp thí nghiệm trên tế bào sừng của người (HaCaT) và thử nghiệm lâm sàng mù đôi, đối chứng giả dược trên 40 tình nguyện viên trong 28 ngày ^[2].

Ở nồng độ 0,0006%, chiết xuất chuẩn hóa cordycepin và adenosine giúp tăng sản xuất ATP lên 68% trong tế bào da, tăng tổng hợp phân tử năng lượng NAD+ thêm 20% và giảm 30% lượng gốc tự do (ROS) ^[2]. Chiết xuất cũng kích thích các protein trường thọ sirtuin (SirT1 tăng 33%, SirT3 tăng 10%, SirT6 tăng 72%) ^[2]. Trên 40 người tham gia thử nghiệm, giá trị năng lượng da tăng 52,0% sau 28 ngày, đi kèm mức tăng 10% collagen và giảm 28,0% nếp nhăn ^[2]. Dù nghiên cứu năm 2024 tập trung vào mô da, kết quả này củng cố bằng chứng cho thấy chiết xuất giàu cordycepin và adenosine trực tiếp thúc đẩy tế bào người tạo ra nhiều ATP hơn ^[2].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của bằng chứng

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng chỉ cần uống đông trùng hạ thảo một vài lần sẽ lập tức thấy khỏe khoắn vĩnh viễn. Thực tế, nghiên cứu năm 2001 trên chuột cho thấy nồng độ ATP ở gan đã quay về mức nền chỉ sau 7 ngày ngưng sử dụng chiết xuất ^[1]. Điều này chứng tỏ tác dụng hỗ trợ năng lượng mang tính tạm thời và phụ thuộc vào việc duy trì hoạt chất.

Thứ hai, nhiều người lầm tưởng đông trùng hạ thảo có thể thay thế hoàn toàn việc nghỉ ngơi. Quá trình phục hồi thể lực của cơ bắp còn phụ thuộc vào hệ thống kênh ion tự nhiên của cơ thể, chẳng hạn kênh KATP giúp bảo vệ sợi cơ khỏi cạn kiệt ATP quá mức và ngăn rối loạn co cơ khi mỏi ^[8]. Nếu cơ thể cạn kiệt kho dự trữ glycogen do vận động kiệt sức kéo dài, sự mệt mỏi vẫn tất yếu xảy ra ^[5].

Về giới hạn khoa học, các dữ liệu đo lường trực tiếp mức tăng ATP tại gan hay cơ bắp hiện nay chủ yếu thực hiện trên mô hình chuột với liều quy đổi khá cao ^[1], ^[4]. Thử nghiệm năm 2024 đo được mức tăng 68% ATP nhưng thực hiện trên tế bào da nuôi cấy và thử nghiệm lâm sàng quy mô nhỏ (40 người) ^[2]. Do đó, không nên thần thánh hóa dược liệu này như một loại "thuốc tiên" xóa bỏ hoàn toàn mệt mỏi.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù các thử nghiệm lâm sàng trên người cao tuổi khỏe mạnh trong 12 tuần và thử nghiệm 28 ngày trên 40 người ghi nhận kết quả tích cực, việc sử dụng đông trùng hạ thảo vẫn cần sự cẩn trọng ^[3], ^[2]. Chiết xuất từ nấm Cordyceps có tác động đến hệ thống hormone huyết thanh, hệ thống dẫn truyền thần kinh adrenergic và dopaminergic, cũng như kích hoạt các tính năng kích thích miễn dịch ^[3], ^[4].

Do đó, những người có bệnh lý nền mạn tính, người bị rối loạn nội tiết hoặc có bệnh lý liên quan đến hệ miễn dịch không nên tự ý dùng liều cao. Phụ nữ mang thai, đang cho con bú và người đang sử dụng thuốc điều trị bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bổ sung để tránh tương tác bất lợi.

Áp dụng thực tế để phục hồi thể lực an toàn

Để tận dụng lợi ích tăng sinh ATP từ đông trùng hạ thảo, người dùng nên ưu tiên các sản phẩm chiết xuất đã được chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất adenosine và cordycepin, hoặc các chế phẩm lên men hệ sợi nấm (như Cs-4) và chiết xuất quả thể Cordyceps militaris đã qua kiểm định ^[1], ^[2], ^[4]. Việc dùng sản phẩm trôi nổi không rõ hàm lượng hoạt chất sẽ khó đạt được ngưỡng tác dụng sinh học như trong nghiên cứu.

Thời gian sử dụng cần sự kiên trì. Các thử nghiệm cho thấy hiệu quả cải thiện năng lượng thường ghi nhận sau khoảng 1 đến 2 tuần trên mô hình thực nghiệm và từ 4 đến 12 tuần trên người ^[1], ^[3], ^[2], ^[4]. Có thể dùng dưới dạng chiết xuất pha nước ấm hoặc viên nang tiêu chuẩn hóa theo hướng dẫn của nhà sản xuất ^[1], ^[3].

Đông trùng hạ thảo thực sự có cơ sở khoa học trong việc kích thích tế bào sản sinh ATP, giảm tích tụ axit lactic và hỗ trợ phục hồi thể lực ^[1], ^[4]. Tuy nhiên, đây là giải pháp hỗ trợ chuyển hóa năng lượng chứ không phải thuốc chữa bệnh. Để duy trì thể lực bền vững, người dùng cần kết hợp chế độ dinh dưỡng cân bằng, ngủ đủ giấc và tập luyện vừa sức bên cạnh việc sử dụng dược liệu hợp lý.