Băn khoăn về quả táo gai và mỡ máu
Rối loạn lipid máu, hay mỡ máu cao, là vấn đề sức khỏe phổ biến gắn liền với chế độ ăn uống dư thừa năng lượng và lối sống ít vận động. Nhiều người tìm đến các loại thảo dược thiên nhiên để mong kiểm soát mỡ máu một cách lành tính.
Táo gai (thường gọi là hawthorn hay sơn tra) là loại quả mọng quen thuộc trong y học cổ truyền. Loại quả này thường xuyên xuất hiện trong các bài thuốc bổ tỳ, giải ngấy và hỗ trợ tuần hoàn.
Vậy khoa học hiện đại nói gì về khả năng hạ mỡ máu của loại quả này? Tác động chuyển hóa này đến từ đâu và mức độ tin cậy của bằng chứng tới đâu?
Táo gai có thực sự hỗ trợ giảm mỡ máu?
Câu trả lời ngắn gọn: Táo gai có tiềm năng hỗ trợ cải thiện chỉ số mỡ máu, nhưng chưa thể xem là giải pháp thay thế thuốc điều trị.
Phần lớn các dữ liệu thực nghiệm trên động vật ghi nhận táo gai giúp giảm cholesterol toàn phần, hạ nồng độ lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL-C) và triglycerid [1], [2], [3]. Tuy nhiên, các thử nghiệm lâm sàng trên người còn rất khiêm tốn, quy mô nhỏ và đem lại kết quả chưa đồng nhất [4], [5].
Do đó, người bệnh chỉ nên nhìn nhận táo gai như một liệu pháp hỗ trợ dinh dưỡng đi kèm chế độ ăn uống khoa học, không tự ý ngưng phác đồ y khoa [5].
Cơ chế tác động: Polyphenol và các hoạt chất chuyển hóa mỡ
Quả táo gai chứa hàm lượng dồi dào các chất chống oxy hóa tự nhiên, đặc biệt là nhóm polyphenol (quercetin, hyperoside, rutin, acid chlorogenic) cùng các saponin triterpene như acid oleanolic và acid ursolic [3], [6].
Nghiên cứu cho thấy hỗn hợp các hợp chất polyphenol như quercetin, hyperoside, rutin và acid chlorogenic có thể ức chế hoạt tính của enzyme 3-hydroxy-3-methylglutaryl coenzyme A reductase (HMG-CoAR) lên tới 79,5% [3]. Mức ức chế của dạng phối hợp này cao hơn hẳn so với việc sử dụng từng chất đơn lẻ [3]. Hoạt tính ức chế và khả năng hạ lipid của quercetin, hyperoside và rutin cũng giảm dần khi số lượng gốc glycoside trong phân tử tăng lên [3].
Song song đó, dịch chiết cồn của táo gai (Crataegus laevigata) giúp tăng cường hoạt tính thụ thể LDL tại gan [3]. Quá trình này giúp kéo thêm nhiều cholesterol từ huyết tương vào trong tế bào gan để xử lý [3]. Ngoài ra, chiết xuất táo gai còn ngăn ngừa ứ đọng lipid tại gan nhờ việc tăng chuyển hóa cholesterol thành acid mật, kết hợp ức chế tổng hợp cholesterol mới [3].
Ở đường tiêu hóa, các acid triterpenic (acid oleanolic và acid ursolic) trong táo gai ức chế enzyme acylCoA:cholesterol acyltransferase (ACAT) tại niêm mạc ruột [6]. Điều này cản trở sự hấp thu lipid và kích thích đào thải sterol trung tính qua phân [6].
Các nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì?
Tác động hạ mỡ máu của táo gai được thử nghiệm kỹ lưỡng trên nhiều mô hình động vật thí nghiệm khác nhau.
Một nghiên cứu công bố năm 2014 trên chuột biến đổi gen thiếu hụt apolipoprotein E (apoE(-/-)) bị xơ vữa động mạch chia 20 cá thể thành hai nhóm: nhóm đối chứng (n=10) và nhóm ăn bổ sung quả táo gai (n=10) [1]. Sau can thiệp, nhóm ăn táo gai giảm tổn thương xơ vữa động mạch chủ rõ rệt (p<0.05) và giảm nồng độ lipid huyết thanh bao gồm VLDL và LDL (p<0.05) [1]. Về mặt biểu hiện gen, mức mRNA của enzyme tổng hợp acid béo (FAS) và protein SREBP-1c ở gan lần lượt giảm 42% và 23% (p<0.05) [1]. Tuy nhiên, biểu hiện gen HMG-CoAR ở gan không ghi nhận khác biệt có ý nghĩa giữa hai nhóm [1]. Nhóm ăn táo gai cũng gia tăng hoạt tính của các enzyme chống oxy hóa nội sinh gồm SOD1, SOD2 và Gpx3 trong mô gan (p<0.05) [1].
Năm 2019, một tổng quan nghiên cứu trích dẫn việc thử nghiệm chế phẩm thảo dược chứa mộc nhĩ, cát căn và táo gai (Crataegus pinnatifida - AHP) trên chuột ICR 4 tuần tuổi ăn chế độ giàu cholesterol suốt 12 tuần [2]. Kết quả cho thấy liều 150 mg/kg/ngày làm giảm 22,92% LDL-C; còn liều 450 mg/kg/ngày giảm tới 39,58% LDL-C [2]. Mức cholesterol toàn phần giảm xuống lần lượt còn 75,13% và 68,81% so với ban đầu [2]. Dịch chiết đơn thuần của quả C. pinnatifida trên chuột cống Sprague-Dawley bị cắt buồng trứng (mô phỏng tình trạng mãn kinh) cũng cho thấy liều 100 mg/kg giúp giảm 16% cholesterol toàn phần và 20% LDL, trong khi liều 200 mg/kg giúp giảm 14% cholesterol toàn phần và 32% LDL [2].
Một nghiên cứu năm 2016 trên chuột cống bị cắt buồng trứng khẳng định thêm việc bổ sung chiết xuất táo gai ở mức 100 mg/kg và 200 mg/kg thể trọng làm giảm đáng kể mức tăng cân, hạ nồng độ cholesterol toàn phần và LDL-C huyết thanh (p<0.05) [7]. Lượng triglycerid và chất chỉ thị peroxy hóa mỡ MDA tại mô gan cũng giảm rõ rệt (p<0.05) nhờ việc khôi phục hoạt tính các trục phòng vệ chống oxy hóa Nrf2, HO-1 và GPx [7].
Năm 2010, thí nghiệm trên chuột hamster ăn chế độ chứa 0,08% cholesterol cho thấy: chiết xuất táo gai nồng độ 0,37% làm giảm 8% cholesterol non-HDL (VLDL + LDL) huyết tương và giảm 9% cholesterol ester trong gan sau 4 tuần [6]. Khi kết hợp chiết xuất táo gai (0,37%) cùng phytosterol ester (PSE 0,24%), mức giảm non-HDL đạt tới 21% và giảm lượng mỡ gan tới 46% [6]. Hỗn hợp hai acid triterpenic (acid oleanolic và ursolic 0,01%) cũng làm giảm 6% non-HDL huyết tương và giảm 22% cholesterol ester tại gan [6].
Về phương pháp chiết xuất, nghiên cứu năm 2016 trên chuột cống chỉ ra chiết xuất cồn của táo gai mang lại hiệu quả hạ mỡ máu và chống oxy hóa mạnh hơn dạng chiết xuất nước [8]. Phân tích Folin-Ciocalteu ghi nhận hàm lượng polyphenol tổng trong chiết xuất cồn cao gấp 3,9 lần so với dịch chiết nước từ cùng một lượng nguyên liệu [8].
Bằng chứng trên người: Đã rõ ràng chưa?
Trái ngược với kết quả khả quan ở động vật, dữ liệu lâm sàng trên cơ thể người hiện còn khá hạn chế và tồn tại các kết quả trái chiều.
Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên có đối chứng giả dược công bố năm 2012 tại Melbourne (Australia) trên các bệnh nhân rối loạn lipid máu vừa phải [4]. Ban đầu có 43 người tham gia và 27 người hoàn thành toàn bộ can thiệp [4]. Các đối tượng được chỉ định dùng hợp chất thực phẩm trị liệu kết hợp giữa táo gai và quả kiwi Trung Quốc trong 4 tuần [4]. Kết quả cho thấy nồng độ HDL-C tăng 5% (P = 0.026), đồng thời tỷ lệ TC/HDL-C và LDL-C/HDL-C giảm có ý nghĩa thống kê (lần lượt P = 0.012 và P = 0.044), trong khi nhóm dùng giả dược không có thay đổi đáng kể [4]. Dù vậy, nghiên cứu này sử dụng sản phẩm phối hợp chứ không dùng táo gai đơn độc, nên chưa thể tách biệt hoàn toàn công dụng của riêng quả táo gai [4].
Đáng chú ý, một nghiên cứu bắt chéo mù đôi ngẫu nhiên có đối chứng giả dược công bố năm 2024 trên 61 bệnh nhân người Trung Quốc bị tăng huyết áp nhẹ hoặc tăng lipid máu nhẹ [5]. Các bệnh nhân được phân ngẫu nhiên để uống nước chiết xuất táo gai hoặc đồ uống giả dược có lượng đường tương đương trong 8 tuần, nghỉ 4 tuần rồi đổi chéo [5]. Kết quả cho thấy cân nặng tăng nhẹ ở cả hai nhóm: tăng trung bình 0,42 kg ở nhóm táo gai và 0,94 kg ở nhóm giả dược (P > .05) [5]. Tuy nhiên, cả huyết áp tâm thu lẫn cholesterol toàn phần đều tăng lên ở cả hai nhóm can thiệp, còn các phân đoạn cholesterol khác không thay đổi đáng kể [5]. Điểm tích cực duy nhất là nhóm dùng táo gai có xu hướng ít gặp các rối loạn chuyển hóa bất lợi hơn so với nhóm giả dược bổ sung đường [5]. Các nhà nghiên cứu kết luận đồ uống chứa thêm calo có thể đã làm mất đi tác dụng hạ mỡ máu tiềm năng của táo gai [5].
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng uống nước táo gai càng ngọt, càng đậm đặc thì mỡ máu hạ càng nhanh. Nghiên cứu năm 2024 cho thấy việc nạp các dạng siro, trà táo gai pha nhiều đường tinh luyện có thể gây tăng đường huyết và làm tăng cholesterol toàn phần [5]. Lượng calo dư thừa làm lu mờ hoàn toàn các hoạt tính sinh học có lợi của polyphenol [5].
Một ngộ nhận khác là xem táo gai như thảo dược thay thế hoàn toàn nhóm thuốc hạ mỡ máu statin. Dù có khả năng tác động đến enzyme tổng hợp cholesterol, mức độ kiểm soát của dược liệu tự nhiên chưa đủ tính ổn định để thay thế thuốc kê đơn, nhất là ở bệnh nhân có nguy cơ tim mạch cao [1], [3].
Ngoài ra, quan niệm đun sắc táo gai trong nước sôi thông thường sẽ thu được tối đa hoạt chất là chưa chính xác. Khảo sát thực nghiệm chỉ ra dung môi cồn giúp thu hồi hàm lượng polyphenol cao gấp 3,9 lần so với dung môi nước thông thường [8].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người mắc đái tháo đường hoặc rối loạn lipid máu kèm thừa cân cần đặc biệt chú ý đến dạng bào chế của táo gai [5]. Cần tránh xa các sản phẩm nước giải khát đóng chai, mứt hoặc trà táo gai ngâm tẩm đường [5].
Những bệnh nhân đang điều trị bằng các thuốc chuyển hóa tim mạch hoặc thuốc hạ mỡ máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thêm các chiết xuất đậm đặc từ táo gai [5]. Việc tự ý phối hợp các chất ức chế chuyển hóa có thể gây tương tác không mong muốn [3], [6].
Phụ nữ mang thai, người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng nặng cũng cần cẩn trọng vì vị chua tự nhiên của táo gai có thể kích thích niêm mạc đường tiêu hóa.
Gợi ý áp dụng thực tế an toàn
Người tiêu dùng có thể sử dụng táo gai khô nguyên bản (khoảng 10g mỗi ngày) để hãm nước sôi uống như một loại trà thanh nhiệt, giúp giảm cảm giác ngấy sau các bữa ăn nhiều chất béo [6]. Tuyệt đối không pha thêm đường cát, mật ong hay siro ngọt [5].
Nên ưu tiên kết hợp táo gai với chế độ ăn bổ sung chất xơ hòa tan hoặc phytosterol thực vật tự nhiên từ rau củ, đậu đỗ. Bằng chứng thực nghiệm đã ghi nhận sự phối hợp giữa thành phần táo gai và phytosterol đem lại tác động cộng hưởng giúp đào thải sterol qua đường tiêu hóa tốt hơn [6].
Thời điểm thích hợp nhất để thưởng thức một tách trà táo gai nhạt là sau bữa ăn nhiều dầu mỡ [6]. Duy trì thói quen vận động thể lực và tái khám lipid máu định kỳ mỗi 3-6 tháng.
Nhìn chung, quả táo gai là một thảo dược giàu chất chống oxy hóa với nhiều cơ chế hạ lipid máu tiềm năng [1], [3]. Tuy nhiên, các bằng chứng lâm sàng hiện hành chưa đủ mạnh để coi đây là giải pháp chữa bệnh [5]. Hãy xem táo gai như một yếu tố hỗ trợ trong lối sống lành mạnh, không bỏ dở chỉ định điều trị của bác sĩ.
