Sau chầu nhậu, nhiều người quen gọi ly cà phê hoặc lon nước tăng lực để lấy lại tỉnh táo trước khi tự lái xe về nhà. Thói quen này phổ biến vì cảm giác bớt buồn ngủ xuất hiện nhanh sau khi uống đồ chứa caffeine. Tuy nhiên, nhiều người thắc mắc liệu cảm giác tỉnh táo đó có thực sự giúp việc cầm lái an toàn hơn.
Câu trả lời là không, việc dùng cà phê hoặc đồ uống chứa caffeine để giã rượu bia làm tăng nguy cơ gặp tai nạn, chấn thương và các hậu quả tiêu cực liên quan đến cồn [1][2]. Caffeine chỉ kích thích thần kinh để chống lại cơn buồn ngủ do rượu gây ra, tạo cảm giác tỉnh táo giả tạo nhưng không làm giảm nồng độ cồn trong máu hay phục hồi khả năng phối hợp vận động [3][4]. Kết hợp hai chất này khiến người uống đánh giá sai năng lực bản thân, tiêu thụ nhiều rượu hơn và dễ thực hiện hành vi nguy hiểm như lái xe khi đang say [1][4].
Cơ chế tạo cảm giác tỉnh táo giả tạo
Khi vào cơ thể, cồn (ethanol) phát huy tác dụng gây ngủ và ức chế hệ thần kinh thông qua thụ thể adenosine A2A (A2AR) trong não [1]. Nghiên cứu năm 2017 trên chuột đực chủng C57BL/6Slac (nặng 20-26 g, 11-13 tuần tuổi) cho thấy ethanol thúc đẩy giấc ngủ không chuyển động mắt nhanh (NREM) phụ thuộc vào liều lượng, và việc loại bỏ gen thụ thể A2AR làm giảm tác dụng gây ngủ này [1]. Trong khi đó, thụ thể A2AR chính là đích tác động quan trọng nhất của caffeine [1].
Do tác động đối kháng tại thụ thể này, caffeine trì hoãn cảm giác buồn ngủ do cồn gây ra trong giai đoạn đầu sau khi uống [1]. Người uống cảm thấy giảm mệt mỏi tinh thần, bớt lờ đờ và tăng cảm giác hưng phấn, kích thích so với khi chỉ uống rượu [3][4]. Trong giới khoa học, hiện tượng caffeine làm giảm các dấu hiệu nhận biết cơ thể đang say được gọi là "hiệu ứng che lấp" (masking effect) [5][3].
Tuy nhiên, sự tỉnh táo này chỉ diễn ra ở mặt cảm giác chủ quan mà không cải thiện hiệu suất vận động hay nhận thức khách quan [3][4]. Caffeine chống lại đặc tính gây buồn ngủ của cồn nhưng không thay đổi được tình trạng mất kiểm soát hành vi, suy giảm phối hợp vận động hay thời gian phản xạ thị giác do rượu gây ra [3][4]. Ngoài ra, tâm lý kỳ vọng của người uống ("cà phê sẽ giúp mình tỉnh táo hơn") cũng tác động đến trải nghiệm chủ quan và thúc đẩy họ hành động mạo hiểm [3].
Bằng chứng ghi nhận sự lệch pha giữa cảm giác và thực tế
Một nghiên cứu công bố năm 2006 đã kiểm tra trực tiếp tác động cấp tính của rượu và caffeine trên 12 người có thói quen uống rượu xã giao [6]. Những người tham gia thực hiện bài kiểm tra xử lý hai nhiệm vụ liên tiếp trong thời gian ngắn dưới tác động của 3 mức liều caffeine (0,0 mg/kg, 2,0 mg/kg và 4,0 mg/kg) kết hợp với 2 mức liều cồn (0,0 g/kg và 0,65 g/kg) [6]. Kết quả cho thấy cồn làm giảm hiệu suất xử lý và tăng số lỗi sai [6]. Việc uống kèm caffeine giúp giảm độ trễ phản ứng giữa hai nhiệm vụ và làm giảm cảm giác say chủ quan, nhưng hoàn toàn không làm giảm số lỗi sai do cồn gây ra [6].
Các tổng quan nghiên cứu năm 2014 và 2015 cũng ghi nhận hiện tượng tương tự khi kết hợp rượu (như vodka 37,5% thể tích) với nước tăng lực chứa caffeine [3][4]. Trong các thử nghiệm này, người uống báo cáo giảm các triệu chứng say như đau đầu, yếu sức, khô miệng và cảm thấy ít bị suy giảm vận động hơn so với nhóm chỉ uống rượu [3][4]. Dù vậy, các phép đo khách quan về khả năng phối hợp vận động, kiểm soát ức chế, thời gian phản ứng thị giác và khả năng duy trì sự chú ý khi lái xe mô phỏng đều cho thấy caffeine không hề làm giảm sự suy giảm do rượu gây ra [3][4].
Sự lệch pha giữa cảm giác "mình đã tỉnh" và thực tế "cơ thể vẫn đang say" dẫn đến hệ lụy nghiêm trọng [1][4]. Khi cơn buồn ngủ bị caffeine chặn lại ở giai đoạn đầu, người uống có xu hướng tiêu thụ lượng cồn nhiều hơn [1]. Hệ quả là tình trạng ngộ độc cồn trở nên nặng hơn, kéo theo nguy cơ say xỉn vượt mức pháp lý, gặp tai nạn và bị thương tăng gấp 3 lần trong giai đoạn tiếp theo [1]. Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) cũng đã tuyên bố caffeine là phụ gia thực phẩm không an toàn khi kết hợp với rượu [1].
Tranh luận khoa học về hiệu ứng che lấp cảm giác say
Dù nhiều thực nghiệm ghi nhận caffeine làm giảm cảm giác mệt mỏi khi uống rượu, giới khoa học vẫn có những kết quả trái chiều khi đo lường trực tiếp nhận thức về độ say [5][7]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng công bố năm 2013 đã phân tích 52 tình nguyện viên nam khỏe mạnh qua 4 phác đồ: dùng giả dược, uống rượu đơn thuần (vodka 37,5% với liều 46,5 g ethanol), uống rượu kèm 80 mg caffeine (tương đương một lon nước tăng lực 250 ml), và uống rượu kèm 250 ml nước tăng lực [5]. Khi đánh giá nồng độ cồn trong hơi thở cùng 18 chỉ số cảm giác say (như đau đầu, yếu sức, tiết nước bọt, phối hợp vận động, chóng mặt, rối loạn thị giác, dáng đi, kích động, giọng nói), nhóm dùng thêm caffeine hoặc nước tăng lực không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về cảm giác say chủ quan so với nhóm chỉ uống rượu [5].
Một phân tích gộp công bố năm 2014 (được trích dẫn lại trong tổng quan năm 2018) đã tổng hợp 16 bài báo và đưa 9 nghiên cứu vào phân tích thống kê để kiểm chứng hiệu ứng che lấp [8][7]. Dữ liệu bao gồm dải liều caffeine rộng từ 2,0 đến 5,5 mg/kg (tương đương lượng tuyệt đối 46-383 mg) và mức cồn từ 0,29 đến 1,068 g/kg (tương ứng nồng độ cồn trong máu từ 0,032% đến 0,12%) [8][7]. Kết quả phân tích cho thấy caffeine không tạo ra hiệu ứng che lấp có ý nghĩa thống kê đối với phán đoán về độ say, cả ở nhóm liều caffeine cao (p = 0,404) lẫn nhóm liều thấp (p = 0,406) [8][7]. Năm 2015, Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) dẫn lại tổng quan này và nhận định liều đơn caffeine lên đến 200 mg (khoảng 3 mg/kg trọng lượng cơ thể ở người lớn nặng 70 kg) ít có khả năng che lấp nhận thức chủ quan về tình trạng say rượu [8].
Đến năm 2019, một nghiên cứu khảo sát thói quen uống rượu trên 148 sinh viên đại học tiếp tục làm rõ vấn đề này [2]. Kết quả cho thấy trong các cuộc nhậu có dùng thêm caffeine, người uống tiêu thụ nhiều rượu hơn và gặp nhiều hậu quả bất lợi liên quan đến rượu hơn [2]. Đáng chú ý, việc tăng lượng caffeine làm suy yếu mối liên hệ giữa lượng rượu uống vào và nhận thức về độ say, đặc biệt ở mức tiêu thụ caffeine cao từ 240 mg trở lên [2]. Nhóm tác giả kết luận rằng caffeine ở liều cao có liên quan chặt chẽ đến các hậu quả tai hại khi uống rượu, ngay cả khi không thông qua cơ chế làm giảm cảm giác say đơn thuần, và cần giảm thiểu việc sử dụng thức uống kết hợp hai chất này [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cà phê giã rượu
Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng cảm giác hết buồn ngủ đồng nghĩa với việc cơ thể đã hết cồn và đủ an toàn để lái xe [4]. Thực tế, cà phê chỉ kích thích hệ thần kinh để chống lại tính chất gây êm dịu của rượu, chứ không làm thay đổi nồng độ cồn trong máu hay hơi thở [5][4]. Người uống rơi vào trạng thái "tỉnh mà say": mắt mở tỉnh táo nhưng tay chân vẫn phối hợp kém, phản xạ nhìn vẫn chậm và hành vi vẫn thiếu kiềm chế [3][4].
Hiểu lầm thứ hai là uống cà phê giúp làm việc hoặc xử lý tình huống chính xác hơn sau khi uống rượu [6][3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng dù caffeine có thể rút ngắn thời gian phản ứng khi chuyển đổi nhiệm vụ hoặc tạo cảm giác hưng phấn, tỷ lệ mắc lỗi sai và sự suy giảm khả năng kiểm soát hành vi hoàn toàn không được cải thiện [6][3]. Niềm tin sai lầm vào tác dụng của cà phê còn làm tăng xu hướng chấp nhận rủi ro, khiến người say sẵn sàng ngồi sau tay lái hơn so với khi chỉ uống rượu đơn thuần [3][4].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Nhóm cần thận trọng hàng đầu là người chuẩn bị điều khiển phương tiện giao thông hoặc vận hành máy móc sau khi uống rượu bia [4]. Việc dùng thêm cà phê hay nước tăng lực trong hoàn cảnh này làm tăng xu hướng tự lái xe khi đang suy giảm năng lực và làm tăng gấp 3 lần nguy cơ gặp tai nạn, chấn thương [1][4].
Thanh thiếu niên, sinh viên và những người có thói quen đi hộp đêm, quán bar cũng là nhóm nguy cơ cao do xu hướng ưa chuộng các loại cocktail pha nước tăng lực hoặc bia chứa caffeine [6][2]. Khảo sát trên nhóm sinh viên cho thấy tiêu thụ caffeine mức độ cao (từ 240 mg trở lên) cùng rượu gắn liền với việc uống nhiều cồn hơn và gánh chịu nhiều hậu quả tiêu cực hơn [2]. Ngoài ra, những người có bệnh lý nền hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ về tác động bất lợi của cồn và caffeine đối với sức khỏe, tuyệt đối không tự ý kết hợp hai chất này.
Cách xử trí an toàn sau khi uống rượu bia
Thay vì tìm đến cà phê, trà đặc hay nước tăng lực để cố gắng lấy lại sự tỉnh táo, nguyên tắc an toàn duy nhất sau khi uống rượu bia là tuyệt đối không tự lái xe [1][4]. Không nạp thêm bất kỳ thức uống chứa caffeine nào trong và sau cuộc nhậu để tránh làm nhiễu loạn cảm nhận của cơ thể về mức độ say và tránh kích thích uống thêm rượu [1][2].
Khi đã uống đồ có cồn, người dùng nên uống bổ sung nước lọc, ăn thức ăn cân bằng và dành thời gian nghỉ ngơi để cơ thể tự đào thải cồn theo thời gian tự nhiên. Giấc ngủ là phản ứng sinh học tự nhiên khi cồn tác động lên hệ thần kinh, do đó việc nghỉ ngơi thay vì dùng chất kích thích để cưỡng lại cơn buồn ngủ sẽ giúp bảo vệ an toàn cho bản thân và cộng đồng [1].
Tóm lại, dùng cà phê hay nước tăng lực để giã rượu không giúp cơ thể hết say mà chỉ tạo ra sự tỉnh táo giả tạo đầy rủi ro [3][4]. Sự kết hợp này làm giữ nguyên các khiếm khuyết về phản xạ vận động, đồng thời thúc đẩy hành vi lái xe nguy hiểm và làm tăng nguy cơ tai nạn [1][4]. Cách bảo vệ bản thân tốt nhất là từ bỏ thói quen pha trộn hoặc uống nối tiếp hai loại đồ uống này và luôn chọn phương tiện di chuyển thay thế sau khi đã uống rượu bia [4][2].
