Người bệnh ung thư đang hóa trị thường đối mặt với tình trạng mệt mỏi kéo dài và suy giảm miễn dịch. Nhiều gia đình truyền tai nhau dùng cây phi điệp kép (Dendrobium nobile Lindl.) nấu nước uống để bồi bổ cơ thể, giảm suy tủy và phục hồi sức lực.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện tại chưa có bằng chứng trực tiếp nào khẳng định phi điệp kép giúp giảm suy tủy, giảm mệt mỏi do hóa trị hay an toàn khi dùng chung với thuốc hóa trị. Dù dược liệu này chứa nhiều hoạt chất quý có khả năng chống oxy hóa, kháng viêm và điều hòa miễn dịch [1], việc tự ý sử dụng trong giai đoạn hóa trị tiềm ẩn rủi ro tương tác thuốc và ảnh hưởng đến chức năng gan, thận.
Phi điệp kép và các hoạt chất sinh học đáng chú ý
Phi điệp kép, tên khoa học là Dendrobium nobile Lindl., thuộc chi Hoàng thảo (Dendrobium) trong họ Lan (Orchidaceae) [2]. Trên thế giới có hơn 1.602 loài thuộc chi này được công nhận, trong đó hơn 80 loài đã được ghi nhận tại Trung Quốc [3]. Cây thường mọc biểu sinh (bám trên thân cây gỗ hoặc đá) ở nơi râm mát, ẩm ướt, có thân mập nhiều đốt, lá dày và hoa màu tím [3]. Loài thảo dược này được sử dụng lâu đời tại Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ như một vị thuốc cổ truyền và thực phẩm bổ dưỡng [3], [4].
Về mặt hóa học, các tổng quan hệ thống thu thập dữ liệu trong 20 năm qua từ các cơ sở dữ liệu như PubMed, Google Scholar, Web of Science, SciFinder, China National Knowledge Infrastructure và các luận văn cho thấy phi điệp kép chứa nhiều nhóm hợp chất đa dạng [2]. Các thành phần chính bao gồm alkaloid (nổi bật là dendrobine), polysaccharide, flavonoid, axit phenolic, sesquiterpene, bibenzyl và phenanthrene [1], [5], [2].
Mỗi nhóm chất này đảm nhận các vai trò sinh học khác nhau. Các nghiên cứu ghi nhận dược liệu có đặc tính chống oxy hóa, kháng viêm, bảo vệ thần kinh, bảo vệ dạ dày, bảo vệ gan, bảo vệ tim mạch, bảo vệ mắt, điều hòa miễn dịch, chống khối u và hạ đường huyết [1], [4], [2]. Đặc biệt, nhóm polysaccharide còn có tác dụng chống lão hóa do ánh sáng, cải thiện biến chứng tiểu đường, bảo vệ buồng trứng và kháng virus [3]. Tuy vậy, nghiên cứu về polysaccharide vẫn còn hạn chế hơn so với nhóm alkaloid và flavonoid [3].
Cơ chế tác động lên hệ miễn dịch và phản ứng viêm
Nhiều người kỳ vọng phi điệp kép giúp bệnh nhân ung thư đỡ mệt mỏi và tăng sức đề kháng. Dưới góc độ sinh học, căng thẳng oxy hóa (oxidative stress) có liên quan mật thiết đến sự xuất hiện và tiến triển của bệnh ung thư, hội chứng chuyển hóa, tiểu đường và bệnh tim mạch [4]. Các hoạt chất trong phi điệp kép tác động chủ yếu thông qua việc dọn dẹp gốc tự do, giảm căng thẳng oxy hóa và điều chỉnh các chất trung gian gây viêm [6], [5], [4].
Khi cơ thể chịu tác động của bệnh tật hoặc hóa chất, các gốc tự do (ROS) tăng cao gây tổn thương tế bào. Hoạt chất từ phi điệp kép giúp tăng cường hoạt động của enzyme chống oxy hóa nội sinh là Superoxide Dismutase (SOD) và giảm hàm lượng Malondialdehyde (MDA) – một chỉ dấu của sự phá hủy màng tế bào do oxy hóa [6], [7], [5].
Ngoài ra, dược liệu này còn tham gia điều hòa phản ứng miễn dịch và viêm [1], [5]. Hoạt chất dendrobine có khả năng làm giảm sự biểu hiện của các yếu tố gây viêm mạnh trong cơ thể như yếu tố hoại tử khối u (TNF), Interleukin 6 (IL6), Interleukin 1 Beta (IL1B), đồng thời ức chế các con đường truyền tín hiệu liên quan đến phản ứng viêm và sự sống tế bào như AKT1 và STAT3 [5]. Các cơ chế này giúp bảo vệ tế bào lành trước các tổn thương do viêm và oxy hóa, nhưng chưa đủ để kết luận có thể ngăn ngừa suy tủy xương do hóa chất.
Nghiên cứu khoa học nói gì về tác dụng của phi điệp kép?
Dù được nhắc đến với tiềm năng chống khối u và tăng cường miễn dịch trong các tài liệu tổng quan [2], các nghiên cứu cụ thể hiện nay chủ yếu dừng lại ở mức độ phân tích hóa học, thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro), trên mô hình sinh vật nhỏ hoặc trên bệnh lý gan nhiễm mỡ, chưa có thử nghiệm lâm sàng trên bệnh nhân đang hóa trị.
Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã phân tích khả năng chống oxy hóa của hoa phi điệp kép bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao ghép nối khối phổ (HPLC-MS/MS) [4]. Kết quả thử nghiệm trong ống nghiệm cho thấy chiết xuất từ hoa có tỷ lệ dọn gốc tự do ABTS, DPPH và khả năng khử sắt cao hơn đáng kể so với rễ, thân, lá và quả [4]. Trong số 712 thành phần được xác định, có 72 chất chuyển hóa liên quan chặt chẽ đến hoạt tính chống oxy hóa (hệ số tương quan > 0,8, p < 0,05) [4]. Ba nhóm chất chính tạo nên nền tảng này là axit amin và dẫn xuất, axit hữu cơ và dẫn xuất, cùng với flavonoid (như rutin, astragalin, quercetin 4'-O-glucoside, axit caffeic, axit p-coumaric chiếm tỷ lệ trong hoa > 0,1%, p < 0,01) [4].
Một nghiên cứu khác năm 2024 đã phân tách chiết xuất ethanol 70% của phi điệp kép thành 40 phân đoạn bằng sắc ký hai chiều kết hợp khối phổ độ phân giải cao [7]. Nhóm nghiên cứu xác định được 594 hợp chất sesquiterpene và phân lập 25 hợp chất (gồm 6 chất mới) [7]. Trong thử nghiệm tế bào, các chất này giúp giảm sản sinh oxit nitric (NO) trên mô hình tế bào thần kinh đệm BV-2 bị kích thích bởi LPS và giảm lượng MDA trong tế bào PC12, qua đó chứng minh tác dụng bảo vệ thần kinh [7].
Cùng năm 2024, một thử nghiệm trên mô hình giun tròn Caenorhabditis elegans đã đánh giá tác dụng của chiết xuất cồn phi điệp kép ở nồng độ 1 mg/mL [6]. Chiết xuất này giúp làm chậm tích tụ sắc tố lão hóa lipofuscin, giảm gốc tự do ROS, tăng hoạt tính SOD, tăng sức đề kháng với nhiệt và oxy hóa, đồng thời kéo dài tuổi thọ của giun thông qua con đường phụ thuộc yếu tố phiên mã DAF-16 và HSF-1 [6]. Chiết xuất cũng bảo vệ tế bào thần kinh dopamine khỏi sự thoái hóa do 6-hydroxydopamine và giảm độc tính thần kinh do protein Abeta, nhưng không có tác dụng kéo dài tuổi thọ ở chủng giun bị đột biến mất gen DAF-16 [6].
Về tác dụng trên người và tế bào gan, một nghiên cứu năm 2024 đã kết hợp dược lý mạng và thực nghiệm để tìm hiểu cơ chế của hoạt chất dendrobine đối với bệnh gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chuyển hóa (MASLD) [5]. Nghiên cứu ghi nhận sự cải thiện chức năng gan đáng kể ở những bệnh nhân MASLD được điều trị bằng phi điệp kép [5]. Trên mô hình tế bào gan HepG2 bị gây tổn thương bằng axit palmitic, dendrobine làm giảm đáng kể nồng độ men gan ALT và AST, giảm MDA và tăng SOD [5]. Phân tích tương tác phân tử xác nhận dendrobine gắn kết với các đích sinh học như PPARG, IL6, TNF, IL1B và AKT1 [5]. Tuy nhiên, nghiên cứu này không nêu rõ số lượng bệnh nhân tham gia, liều lượng cụ thể hay thời gian theo dõi trên lâm sàng.
Chất lượng dược liệu biến đổi mạnh theo cách trồng
Một điểm quan trọng mà người tiêu dùng ít biết là thành phần hoạt chất trong phi điệp kép không đồng nhất, mà phụ thuộc lớn vào giá thể trồng và phương pháp nhân giống.
Nghiên cứu công bố năm 2024 đã so sánh phi điệp kép trồng trên 5 kiểu giá thể biểu sinh khác nhau (như đá nghiền, gốc cây, mùn cưa, đá Danxia) trong cùng một môi trường [1]. Bằng phương pháp phân tích chất chuyển hóa mục tiêu rộng và giải trình tự gen vi sinh vật nội sinh, các nhà khoa học xác định được tổng cộng 1.032 chất chuyển hóa và sàng lọc ra 16 chất có sự khác biệt rõ rệt giữa các kiểu trồng [1]. Cây trồng trên đá Danxia tích lũy nhiều flavonoid và axit phenolic hơn, trong khi các giá thể khác lại tích lũy nhiều lipid hơn [1]. Hệ vi khuẩn nội sinh (chủ yếu là Proteobacteria, Actinomycetes, Firmicutes, Cyanobacteria) và nấm nội sinh (Basidiomycota, Ascomycota) cũng thay đổi theo giá thể; sự phong phú của các chi Spirosoma, Nocardioides và Arrhenia trên đá Danxia tương quan chặt chẽ với hàm lượng hoạt chất của cây [1].
Ngoài ra, vì phi điệp kép ngoài tự nhiên có nguy cơ tuyệt chủng [4], [8], một nghiên cứu năm 2014 đã phát triển quy trình nhân giống trong ống nghiệm (vi nhân giống) từ đoạn giả hành bằng chất điều hòa sinh trưởng thidiazuron (TDZ) ở nồng độ 1,5 mg/l kết hợp 0,25% than hoạt tính [8]. Quy trình này cho tỷ lệ ra rễ tốt nhất (5,41 rễ/chồi), tỷ lệ cây sống sót khi đưa ra nhà kính đạt 84,3% và độ ổn định di truyền đạt 97% khi kiểm tra bằng chỉ thị phân tử RAPD và SCoT [8]. Đáng chú ý, cây nhân giống vô tính theo cách này có hàm lượng chất chuyển hóa thứ cấp và hoạt tính chống oxy hóa cao hơn so với cây mẹ [8]. Điều này cho thấy nguồn gốc cây (tự nhiên, trồng trên gỗ, trên đá hay nuôi cấy mô) tạo ra sự chênh lệch lớn về hàm lượng chất bên trong.
Hiểu lầm thường gặp về khả năng giảm suy tủy và mệt mỏi
Suy tủy (giảm bạch cầu, hồng cầu, tiểu cầu) và mệt mỏi kiệt sức là tác dụng phụ điển hình của hóa trị. Nhiều người lầm tưởng rằng dược liệu có tính "điều hòa miễn dịch" và "bổ dưỡng" [1], [3] như phi điệp kép sẽ tự động kích thích tủy xương tạo máu.
Thực tế, trong toàn bộ các dữ liệu khoa học hiện có về Dendrobium nobile, hoàn toàn không có nghiên cứu nào đánh giá khả năng phục hồi tủy xương hay giảm mệt mỏi trên bệnh nhân ung thư đang truyền hóa chất. Việc chiết xuất phi điệp kép giúp giun tròn chịu nhiệt tốt hơn [6] hay giúp tế bào giảm gốc tự do trong ống nghiệm [7], [4] không đồng nghĩa với việc người bệnh uống nước sắc phi điệp kép sẽ hết mệt mỏi hoặc tăng bạch cầu.
Hơn nữa, hoạt chất trong cây còn tác động lên các protein quan trọng như AKT1, STAT3, TNF, IL6 [5]. Trong điều trị ung thư, nhiều phác đồ hóa trị và thuốc nhắm trúng đích cũng tác động lên các con đường tín hiệu tế bào này hoặc cần sự hiện diện của gốc tự do để tiêu diệt tế bào ác tính. Việc nạp một lượng lớn chất chống oxy hóa hoặc chất điều hòa miễn dịch chưa rõ liều lượng có thể gây tương tác bất lợi, làm giảm hiệu quả của thuốc hóa trị hoặc làm sai lệch phản ứng của cơ thể.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng chính là bệnh nhân ung thư đang trong đợt truyền hóa chất, xạ trị hoặc dùng thuốc điều trị đích, thuốc miễn dịch. Do phi điệp kép chứa tới hơn 1.032 chất chuyển hóa [1] và gần 600 hợp chất sesquiterpene [7] cùng các alkaloid [2], nguy cơ tương tác dược động học (ảnh hưởng đến quá trình hấp thu, chuyển hóa thuốc tại gan, thải trừ qua thận) là hoàn toàn có thể xảy ra.
Thứ hai là người có bệnh lý gan, thận hoặc đang dùng nhiều loại thuốc điều trị bệnh nền. Dù nghiên cứu cho thấy hoạt chất dendrobine hỗ trợ bảo vệ tế bào gan và giảm men gan ALT, AST trong bệnh gan nhiễm mỡ [5], nhưng đó là khi dùng hoạt chất được kiểm soát. Dược liệu thô trôi nổi trên thị trường nếu trồng trên giá thể nhiễm bẩn hoặc tồn dư hóa chất tăng trưởng có thể gây độc ngược lại cho gan, thận vốn đang phải làm việc quá tải để đào thải hóa chất trị ung thư.
Thứ ba, những người có cơ địa dị ứng cần lưu ý khi dùng phần hoa hoặc thân cây, vì hoa chứa hàm lượng cao các axit hữu cơ, axit amin và flavonoid đậm đặc [4].
Áp dụng thực tế thế nào cho an toàn?
Đối với bệnh nhân đang hóa trị, nguyên tắc an toàn số một là không tự ý dùng phi điệp kép (dù ở dạng tươi, phơi khô, nấu nước hay ngâm rượu) khi chưa có sự đồng ý của bác sĩ điều trị ung bướu. Trong các nghiên cứu, việc chiết xuất hoạt chất thường dùng dung môi cồn (như ethanol 70%) [6], [7], nhưng người bệnh ung thư tuyệt đối không nên dùng rượu ngâm dược liệu vì cồn gây hại trực tiếp cho gan và tương tác mạnh với thuốc hóa trị.
Nếu muốn tìm hiểu sử dụng như một loại thực phẩm bổ sung sức khỏe [7], [3] sau khi đã kết thúc toàn bộ phác đồ điều trị và cơ thể đã ổn định, người bệnh vẫn cần tham khảo ý kiến bác sĩ. Khi chọn mua, cần tìm nguồn dược liệu được kiểm soát chất lượng rõ ràng [7], vì cây trồng trên các giá thể khác nhau (đá, gỗ, mùn cưa) sẽ có hệ vi sinh vật và thành phần hóa học rất khác nhau [1].
Để đối phó với tình trạng suy tủy và mệt mỏi trong lúc hóa trị, người bệnh nên tuân thủ phác đồ tiêm thuốc kích bạch cầu của bệnh viện, kết hợp chế độ dinh dưỡng cân bằng, giàu đạm dễ tiêu, uống đủ nước và nghỉ ngơi hợp lý thay vì trông chờ vào các loại thảo dược chưa rõ liều lượng.
Tóm lại, phi điệp kép là dược liệu quý có khả năng chống oxy hóa, kháng viêm và bảo vệ gan, thần kinh trên các mô hình thực nghiệm [1], [5], [4]. Tuy nhiên, chưa có bằng chứng khoa học nào chứng minh cây này giúp giảm suy tủy, giảm mệt mỏi hay an toàn khi dùng chung với thuốc hóa trị ung thư. Người bệnh cần trao đổi thẳng thắn với bác sĩ chuyên khoa ung bướu trước khi dùng bất kỳ loại thảo dược nào để đảm bảo an toàn cho quá trình điều trị.