Nhiều người có thói quen tìm kiếm các cây thuốc nam quen thuộc trong dân gian để trị cao huyết áp hoặc mất ngủ. Trong đó, ba gạc lá vòng thường được truyền tai nhờ chứa hoạt chất an thần, hạ áp mạnh. Tuy nhiên, việc tự ý sắc uống dược liệu này tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường đối với sức khỏe.
Câu trả lời ngắn gọn là cây ba gạc lá vòng không an toàn cho tất cả mọi người. Do chứa alkaloid chính là reserpine, dược liệu này chống chỉ định tuyệt đối cho người mắc bệnh viêm loét dạ dày, trầm cảm và suy tim hoặc tổn thương cơ tim.
Hoạt chất trong ba gạc lá vòng tác động ra sao?
Cây ba gạc lá vòng thuộc chi Ba gạc (Rauvolfia), nổi tiếng trong y học cổ truyền và dược lý hiện đại nhờ chứa hàm lượng lớn alkaloid indole, đặc biệt là reserpine [1]. Hoạt chất này từng là trụ cột trong điều trị tăng huyết áp nguyên phát từ những năm 1940 [2, 8].
Về cơ chế sinh học, reserpine ức chế chất vận chuyển monoamine dạng túi (VMAT) [1]. Hành động này ngăn chặn quá trình hấp thu norepinephrine và dopamine vào các túi lưu trữ nội bào, khiến các chất dẫn truyền thần kinh này bị enzym monoamine oxidase phân hủy [1]. Hậu quả là các đầu dây thần kinh giao cảm bị cạn kiệt catecholamine [1]. Hoạt chất làm cạn kiệt các kho dự trữ noradrenaline ở cả não bộ lẫn hệ thần kinh ngoại biên [2]. Sự sụt giảm tín hiệu giao cảm này dẫn tới hạ huyết áp, làm chậm nhịp tim, nhưng đồng thời cũng gây ra hàng loạt tác dụng phụ nguy hiểm trên nhiều cơ quan nội tạng [2, 8].
Người bị viêm loét dạ dày tá tràng không nên dùng
Bệnh nhân có tiền sử hoặc đang bị viêm loét dạ dày tá tràng tuyệt đối không nên dùng ba gạc lá vòng. Hoạt chất reserpine trong cây từ lâu đã được ghi nhận liên quan đến nguy cơ loét đường tiêu hóa trong quá trình điều trị huyết áp [2].
Từ năm 1976, các phân tích y khoa đã nhấn mạnh reserpine có thể làm trầm trọng thêm tình trạng loét dạ dày [3]. Khi hệ thần kinh giao cảm bị ức chế mạnh, trương lực phó giao cảm chiếm ưu thế, thúc đẩy tăng tiết acid dịch vị và làm tăng co bóp cơ trơn tiêu hóa. Điều này dễ dẫn tới tình trạng bào mòn niêm mạc, kích hoạt các cơn đau thượng vị cấp hoặc gây chảy máu vết loét cũ. Do đó, người bệnh đang chịu đựng các tổn thương niêm mạc dạ dày cần tránh xa dược liệu này để phòng ngừa thủng hoặc xuất huyết dạ dày.
Người có tiền sử trầm cảm hoặc tâm lý bất ổn
Một trong những chống chỉ định nghiêm ngặt nhất của ba gạc lá vòng là các chứng rối loạn khí sắc và trầm cảm. Hoạt chất reserpine rút cạn các kho dự trữ noradrenaline và catecholamine trong não bộ [2, 8].
Các tài liệu lâm sàng cảnh báo reserpine có thể kích hoạt khởi phát hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng trầm cảm [3]. Động vật thử nghiệm khi dùng reserpine biểu hiện rõ dấu hiệu hôn mê, đờ đẫn và suy giảm phản xạ nhanh chóng [1]. Sự sụt giảm đột ngột các chất dẫn truyền thần kinh giữ vai trò điều hòa cảm xúc có thể đẩy bệnh nhân trầm cảm vào cơn suy sụp nặng nề, gia tăng nguy cơ suy nghĩ tiêu cực hoặc hành vi tự hại. Người bệnh có tiền sử rối loạn tâm lý tuyệt đối không dùng loại cây này để an thần, trị mất ngủ.
Bệnh nhân suy tim và rối loạn chức năng cơ tim
Nhóm đối tượng thứ ba phải tuyệt đối tránh xa ba gạc lá vòng là người suy tim hoặc có bệnh lý thực thể ở tim. Hoạt chất trong dược liệu này có ảnh hưởng sâu sắc đến cấu trúc và hoạt động co bóp của cơ tim [7, 8].
Nghiên cứu trên động vật cho thấy tim cô lập từ các đối tượng xử lý bằng reserpine có áp lực tâm thất trái (LVP) thấp hơn rõ rệt và xuất hiện tình trạng nhịp tim chậm nhẹ [1]. Các mẫu tim này ban đầu bị sụt giảm hoạt tính co bóp, mất sức bóp tâm thất trái và giảm tần số tim do tình trạng cạn kiệt catecholamine đột ngột [1]. Đáng chú ý, nghiên cứu cấu trúc siêu vi cơ tim chó được tiêm bắp reserpine trong 4 ngày ghi nhận các bất thường ti thể xuất hiện đồng loạt vào ngày thứ 5 và ngày thứ 14 [4]. Tổn thương này bao gồm vỡ vụn, mất cấu trúc các gờ ti thể (cristae) và hình thành nang [4]. Những thay đổi cấu trúc ti thể này giải thích cho tình trạng ức chế cơ tim quan sát thấy trên lâm sàng [4]. Đối với người suy tim, khi chức năng co bóp vốn đã suy yếu, việc dùng ba gạc có thể dẫn tới tụt huyết áp nghiêm trọng, suy tuần hoàn cấp tính.
Người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền kết hợp
Người cao tuổi mắc huyết áp cao thường đi kèm nhiều bệnh lý mạn tính khác. Theo nghiên cứu tại Trung tâm Lão khoa Philadelphia trên khoảng 1.000 người già từ 70 đến 100 tuổi, khoảng 40% bị tăng huyết áp, gần 50% từng hoặc đang bị trầm cảm, nhiều ca mắc thoát vị hoành hoặc loét dạ dày, và gần 40% có bệnh thận [3].
Báo cáo lâm sàng nhấn mạnh, do reserpine có thể làm trầm trọng thêm loét dạ dày và châm ngòi hoặc làm nặng thêm chứng trầm cảm, dược liệu chứa chất này hiếm khi nên dùng để trị cao huyết áp ở người lớn tuổi [3]. Người già có khả năng dung nạp thuốc suy giảm, huyết áp cần hạ từ từ để tránh tai biến mạch máu não [3]. Việc tự ý sắc ba gạc uống có thể gây biến chứng đa cơ quan trên nền thể trạng lão hóa mỏng manh.
Người bị rối loạn chức năng vận mạch, hạ huyết áp tư thế
Cơ chế liệt giao cảm co mạch của reserpine tác động sâu lên hệ vận mạch ngoại biên [2]. Hậu quả điển hình là gây tụt huyết áp tư thế đứng, khiến lượng máu tưới lên não sụt giảm đột ngột mỗi khi người bệnh chuyển từ tư thế nằm, ngồi sang đứng [2].
Những người vốn có huyết áp thấp, cơ địa suy nhược hoặc rối loạn thần kinh thực vật khi tiếp xúc với alkaloid từ ba gạc lá vòng rất dễ gặp hoa mắt, chóng mặt, ngất xỉu và té ngã chấn thương. Tác động ức chế giao cảm kéo dài cũng cản trở khả năng tự điều hòa áp lực máu khi vận động hoặc thay đổi tư thế đột ngột.
Bằng chứng khoa học: Lợi ích hạ áp và những giới hạn
Trong lịch sử y học, reserpine từng là vũ khí quan trọng kiểm soát huyết áp [2, 8]. Tuy nhiên, các nhà khoa học đã ghi nhận hàng loạt hạn chế và nguy cơ song hành:
- Nghiên cứu cơ tim (1967) chỉ ra reserpine gây biến đổi cấu trúc ti thể cơ tim rõ rệt kéo dài đến ngày 14, dù cấu trúc này có thể hồi phục vào ngày thứ 25 [4].
- Nghiên cứu dược lý (2015) xác nhận việc rút cạn catecholamine làm mất khả năng kích thích tăng lực co bóp cơ tim của các chất trợ tim ngoại sinh như 2,3-dehydrosilybin, đồng thời làm giảm tạm thời áp lực tâm thất trái và nhịp tim [1].
- Nghiên cứu năm 1993 dựa trên dữ liệu bệnh nhân cao tuổi nhận trợ cấp Medicaid tại Tennessee ghi nhận tỷ số nguy cơ nhập viện do loét dạ dày là 0,8 ở người đang dùng (khoảng tin cậy 95%: 0,6-1,0) và 0,8 ở người từng dùng reserpine (95% CI: 0,5-1,3) [5]. Một nghiên cứu năm 1976 cũng nhận định reserpine có thể không gây loét trực tiếp trên niêm mạc lành theo các bằng chứng có sẵn lúc đó [6]. Dù vậy, dữ liệu kinh điển vẫn khẳng định reserpine làm tăng nặng các vết loét đang tồn tại, khiến giới chuyên môn thống nhất không chỉ định cho nhóm bệnh nhân này [1, 2].
- Nghiên cứu năm 2014 trên 226 bệnh nhân loét dạ dày tá tràng ghi nhận 48,2% có cảm giác lo âu và 39,3% mắc trầm cảm [7]. Sự chồng chéo giữa bệnh tiêu hóa và rối loạn tâm lý này càng củng cố lý do chống chỉ định ba gạc lá vòng, vì thuốc có nguy cơ kích động cùng lúc cả ổ loét lẫn cơn trầm cảm [1, 5].
Hiểu lầm phổ biến và lời khuyên sử dụng an toàn
Sai lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là quan niệm "cây thuốc nam từ thiên nhiên luôn lành tính, uống lúc nào cũng được". Ba gạc lá vòng chứa các alkaloid cực độc nếu không được chuẩn hóa liều lượng. Việc người dân tự hái rễ, lá cây về phơi khô, nấu nước uống hàng ngày rất dễ dẫn đến ngộ độc, suy tim cấp tính hoặc tụt huyết áp quá mức.
Trong thực tế điều trị, ba gạc lá vòng và reserpine hầu như không còn là lựa chọn hàng đầu trong y học hiện đại do có nhiều nhóm thuốc khác an toàn hơn. Bệnh nhân tuyệt đối không được tự ý thu hái, sắc nấu hay uống các bài thuốc truyền miệng từ cây ba gạc. Khi mắc các chứng bệnh mạn tính như tăng huyết áp, mất ngủ hoặc đau dạ dày, người bệnh cần đến bệnh viện khám chuyên khoa. Mọi việc dùng thuốc hoặc dược liệu hỗ trợ đều phải có chỉ định, giám sát chặt chẽ từ bác sĩ điều trị.
