Dùng chi tử hỗ trợ mất ngủ: Hiệu quả thực tế đến đâu?

Nhiều người gặp tình trạng trằn trọc thâu đêm, ngủ không sâu giấc hoặc thức dậy mệt mỏi thường tìm đến các bài thuốc dân gian. Trong đó, quả dành dành (hay còn gọi là chi tử) được truyền tai như một thảo dược giúp thanh nhiệt và mang lại giấc ngủ ngon. Tuy nhiên, liệu loại quả quen thuộc này có thực sự chữa được mất ngủ hay không?

Câu trả lời ngắn gọn là các bằng chứng khoa học hiện tại chỉ ghi nhận một hợp chất chiết xuất từ chi tử có thể hỗ trợ giảm số lần thức giấc giữa đêm, hoàn toàn chưa đủ bằng chứng để khẳng định chi tử là thuốc điều trị mất ngủ. Độc giả không nên xem đây là giải pháp thay thế phác đồ y khoa ^[1], ^[2].

Chi tử và các hoạt chất tự nhiên

Chi tử là quả chín phơi hoặc sấy khô của cây dành dành (Gardenia jasminoides Ellis) ^[1], ^[3]. Dược liệu này từ lâu đã được sử dụng phổ biến trong y học cổ truyền và làm chất màu tự nhiên trong thực phẩm ^[1], ^[3]. Về mặt sinh hóa, chi tử chứa nhiều nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học đáng chú ý như các sắc tố nhóm carotenoid (tiêu biểu là crocetin) và các iridoid glycoside (điển hình là geniposide) ^[1], ^[4], ^[5].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu hóa thực vật cũng tìm thấy thành phần axit chlorogenic trong quả dành dành ^[4]. Những thành phần này đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nên các đặc tính chống viêm, chống oxy hóa và hạ áp của dược liệu ^[4].

Cơ chế tác động đến giấc ngủ được giải thích ra sao?

Nhiều người lầm tưởng chi tử kích thích não bộ tiết hormone melatonin giống như một số loại thực phẩm chức năng hỗ trợ giấc ngủ thông thường. Dù vậy, dữ liệu nghiên cứu khoa học hiện nay không ghi nhận bằng chứng về việc chi tử điều hòa melatonin. Thay vào đó, hoạt chất crocetin chiết xuất từ chi tử được ghi nhận có liên quan đến việc điều biến hệ thống histaminergic trong cơ thể ^[2].

Hệ histaminergic đóng vai trò điều hòa chu kỳ thức - ngủ của hệ thần kinh trung ương ^[2]. Ngoài crocetin, hoạt chất geniposide chiết xuất từ quả dành dành cũng được các nghiên cứu tiền lâm sàng chứng minh có tác dụng bảo vệ thần kinh mạnh mẽ, chống lại tổn thương tế bào trong các mô hình bệnh thoái hóa ^[5]. Tuy nhiên, các tác động này vẫn ở cấp độ phân tử và chưa thể xem là cơ chế an thần gây ngủ hoàn chỉnh ở người ^[2], ^[5].

Bằng chứng lâm sàng ở người: Nghiên cứu nói gì?

Cho đến nay, số lượng thử nghiệm lâm sàng đánh giá tác động của chi tử trên giấc ngủ con người còn rất khiêm tốn. Đáng chú ý, các thử nghiệm này không dùng nước sắc hay bột thô chi tử mà dùng hoạt chất crocetin tinh khiết chiết xuất từ quả dành dành ^[1], ^[2].

Nghiên cứu thử nghiệm đầu tiên công bố năm 2010 tiến hành đánh giá tác dụng của crocetin trên giấc ngủ ^[1]. Thử nghiệm được thiết kế mù đôi, đối chứng giả dược, bắt chéo trên 21 nam giới trưởng thành khỏe mạnh có than phiền nhẹ về giấc ngủ ^[1]. Nghiên cứu gồm hai giai đoạn can thiệp kéo dài 2 tuần mỗi đợt, cách nhau bằng 2 tuần đào thải ^[1].

Chất lượng giấc ngủ khách quan được đo lường bằng máy ghi vận động (actigraph), kết hợp với bảng câu hỏi chất lượng giấc ngủ của Bệnh viện St Mary để đánh giá triệu chứng chủ quan ^[1]. Dữ liệu từ thiết bị actigraph cho thấy sau khi dùng crocetin, số lần thức giấc giữa đêm giảm đáng kể so với nhóm dùng giả dược (p = 0,025) ^[1]. Bảng câu hỏi chủ quan cũng ghi nhận crocetin có xu hướng cải thiện chất lượng giấc ngủ so với trước khi dùng, đồng thời không quan sát thấy bất kỳ tác dụng phụ nào ^[1].

Một đánh giá tổng quan công bố năm 2022 nhắc lại dữ liệu thử nghiệm của nhóm Kuratsune và cộng sự ^[2]. Trong nghiên cứu này, các bệnh nhân có rối loạn giấc ngủ mức độ vừa được bổ sung chiết xuất từ Gardenia jasminoides chuẩn hóa với liều 7,5 mg crocetin mỗi ngày hoặc giả dược trong hai đợt kéo dài 2 tuần, cách nhau 2 tuần đào thải ^[2]. Hoạt động ban đêm của bệnh nhân ghi nhận qua thiết bị actigraph cho thấy sự sụt giảm rõ rệt về số lần thức giấc (p < 0,025) ^[2]. Tuy nhiên, các thông số giấc ngủ khác chỉ cho thấy xu hướng cải thiện chứ chưa đạt mức ý nghĩa thống kê ^[2].

Cũng theo tài liệu năm 2022, quy trình can thiệp tương tự được lặp lại vào năm 2018 nhằm đánh giá các chỉ số giấc ngủ chuyên sâu hơn ^[2]. Kết quả ghi nhận crocetin không tạo ra tác động đáng kể nào trên bản ghi điện não đồ (EEG) ^[2]. Bù lại, người tham gia báo cáo có sự cải thiện rõ rệt đối với tình trạng buồn ngủ uể oải khi thức dậy (p = 0,011) và tăng cảm giác sảng khoái vào buổi sáng (p = 0,007) ^[2].

Lợi ích thực tế và những khoảng trống bằng chứng

Từ các dữ liệu trên, có thể thấy hợp chất crocetin từ chi tử mang lại một số lợi ích tiềm năng:

• Giảm số lần thức giấc ngắt quãng trong đêm khi theo dõi bằng thiết bị chuyên dụng ^[1], ^[2].
• Hạn chế cảm giác ngái ngủ, uể oải vào sáng hôm sau và mang lại sự sảng khoái sau khi thức dậy ^[2].
• Không gây ra tác dụng phụ tiêu cực trong các giai đoạn thử nghiệm ngắn hạn ^[1].

Tuy nhiên, khoảng trống y khoa của dược liệu này vẫn còn rất lớn:

• Quy mô nghiên cứu cực kỳ nhỏ: Các thử nghiệm chỉ giới hạn ở nhóm rất ít người (như thử nghiệm năm 2010 chỉ gồm 21 nam giới) ^[1].
• Thiếu vắng tác động lên cấu trúc giấc ngủ sâu: Bằng chứng điện não đồ cho thấy hoạt chất không làm thay đổi các pha sóng não giấc ngủ ^[2].
• Chưa nghiên cứu trên thảo dược thô: Dữ liệu hiện có chỉ áp dụng với dịch chiết chuẩn hóa chứa 7,5 mg crocetin mỗi ngày, không phản ánh việc đun sắc quả chi tử tươi hay khô ^[2].
• Không có dữ liệu về điều hòa melatonin: Chưa có bất kỳ bằng chứng thực nghiệm nào khẳng định chi tử trực tiếp làm tăng tiết melatonin ^[2].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng chi tử

Hiểu lầm lớn nhất là coi quả dành dành như "thần dược trị bách bệnh mất ngủ". Rất nhiều bệnh nhân mất ngủ mạn tính tự ý mua chi tử về hãm trà uống thay nước hàng ngày với hy vọng chữa dứt điểm bệnh.

Cần hiểu rằng các thử nghiệm chỉ dùng crocetin tinh chế ^[1], ^[2]. Quả dành dành nguyên bản còn chứa nhiều chất khác, bao gồm geniposide ^[4], ^[5]. Nếu tự ý sắc uống liều lượng tùy tiện, người dùng không thể kiểm soát được hàm lượng hoạt chất đưa vào cơ thể, vừa không đảm bảo đạt ngưỡng có tác dụng, vừa tiềm ẩn nguy cơ quá tải chuyển hóa. Chi tử hoàn toàn không phải là thuốc ngủ hay biện pháp thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa ^[1], ^[2].

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Nghiên cứu lâm sàng về crocetin của chi tử hiện chỉ mới thử nghiệm trên người trưởng thành có than phiền nhẹ đến vừa về giấc ngủ ^[1], ^[2]. Chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ nhỏ hoặc người mắc các bệnh nền mạn tính nghiêm trọng.

Người đang điều trị bệnh lý về gan, thận hoặc có huyết áp thấp cần hết sức cẩn trọng. Do chi tử có hoạt tính hạ áp và kháng viêm ^[4], việc tùy tiện kết hợp với thuốc điều trị có thể dẫn đến các tương tác bất lợi. Bất kỳ ai có ý định sử dụng dược liệu này đều cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên môn trước khi dùng.

Gợi ý áp dụng thực tế an toàn

Nếu muốn sử dụng quả dành dành như một loại thảo mộc hỗ trợ sinh hoạt hàng ngày, bạn cần lưu ý:

• Dùng lượng vừa phải: Vì chưa có khuyến cáo y khoa chính thức cho quả chi tử thô trong điều trị mất ngủ, chỉ nên dùng với lượng vừa phải dạng pha trà loãng, không lạm dụng ^[2].
• Không tự ý tăng liều: Tuyệt đối không nấu cô đặc nước chi tử uống liên tục nhiều ngày với mong muốn ép cơ thể đi vào giấc ngủ nhanh chóng.
• Kết hợp vệ sinh giấc ngủ: Giấc ngủ ngon cần được xây dựng từ thói quen sinh hoạt lành mạnh như hạn chế ánh sáng xanh từ điện thoại trước khi ngủ, duy trì phòng ngủ thoáng mát, không dùng chất kích thích vào buổi tối và đi ngủ đúng giờ.

Tóm lại, hoạt chất crocetin chiết xuất từ chi tử (dành dành) bước đầu cho thấy khả năng hỗ trợ giảm số lần thức giấc giữa đêm và giúp tinh thần sảng khoái hơn sau khi ngủ dậy ^[1], ^[2]. Tuy vậy, bằng chứng khoa học ở người hiện còn rất hạn chế và chưa thể khẳng định tác dụng chữa mất ngủ của quả chi tử thô. Người bệnh mất ngủ kéo dài nên đi khám chuyên khoa để tìm đúng nguyên nhân thay vì tự ý điều trị bằng các bài thuốc truyền miệng.