Mỗi khi thời tiết thay đổi đột ngột hoặc cơ thể mệt mỏi, cảm giác rát buốt, ngứa ngáy ở cổ họng lại xuất hiện khiến nhiều người khó chịu trong ăn uống và giao tiếp hàng ngày. Trong kho tàng kinh nghiệm dân gian ở nhiều địa phương, cây cúc dính thường được truyền tai nhau như một loại thảo dược vườn nhà để sắc nước uống hoặc súc miệng nhằm giảm nhanh các triệu chứng đau rát vùng họng.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học thực tế cho thấy cơ sở chính để cúc dính hỗ trợ giảm khó chịu vùng đường hô hấp nằm ở hoạt tính kháng viêm và chống oxy hóa mạnh mẽ, chứ chưa có bằng chứng xác nhận loài cây này sở hữu hoạt tính tiêu diệt trực tiếp các vi khuẩn gây viêm họng thường gặp.

Cúc dính trong đời sống và góc nhìn khoa học

Cúc dính, tên khoa học là Adenostemma lavenia (L.) O. Kuntze, thuộc họ Cúc (Asteraceae), là loài thân thảo sống lâu năm mọc hoang phổ biến tại các vùng nhiệt đới châu Á [1]. Trong y học dân gian tại Trung Quốc, Đài Loan và một số đảo thuộc Thái Bình Dương, toàn cây hoặc lá cúc dính dạng sắc uống (chiết xuất nước nóng) từ lâu đã được nhân dân sử dụng như một phương thuốc truyền thống để điều trị các chứng rối loạn viêm nhiễm, viêm phổi, sung huyết phổi và viêm gan [1], [2], [3].

Tại Indonesia, loài cây này còn được gọi là legetan warak và nằm trong nhóm thảo dược trị bệnh hô hấp [4]. Dù vậy, đối với tình trạng viêm họng thông thường ở người – vốn thường phát sinh do nhiễm trùng hoặc kích ứng niêm mạc – dân gian thường gom chung các triệu chứng sốt, đau, sưng rát thành "viêm" mà không phân biệt rõ căn nguyên do vi khuẩn, virus hay phản ứng sưng nề đơn thuần.

Cơ chế tác động: Kháng viêm thay vì diệt khuẩn

Điểm mấu chốt tạo nên giá trị dược lý của cúc dính chính là khả năng kiểm soát phản ứng viêm tại mô niêm mạc. Hoạt chất chính được tìm thấy với hàm lượng vượt trội trong lá cúc dính là một diterpenoid có tên gọi ent-11alpha-hydroxy-15-oxo-kaur-16-en-19-oic acid (thường viết tắt là 11alphaOH-KA) [1], [2]. Nghiên cứu định lượng chỉ ra rằng hợp chất này chiếm khoảng 2,5% trọng lượng lá khô của cúc dính, một tỷ lệ rất cao so với các loài thực vật khác [2].

Về mặt hóa sinh, 11alphaOH-KA sở hữu nhóm xeton (nhóm carbonyl alpha,beta-chưa bão hòa) ở vị trí thứ 15, đóng vai trò như một chất điều hòa thiol [3]. Hợp chất này tương tác làm giảm mức protein Keap1, kích hoạt yếu tố phiên mã Nrf2 và thúc đẩy biểu hiện gen heme-oxygenase (HO-1) [3]. Đồng thời, cơ chế này ức chế sự biểu hiện gen sinh enzyme tổng hợp oxit nitric cảm ứng (iNOS) – một chất trung gian gây phản ứng viêm dữ dội trong các tế bào [3]. Nhờ đó, chiết xuất cúc dính giúp làm dịu mô sưng tấy thông qua việc dập tắt các tín hiệu tiền viêm hơn là can thiệp vào vách tế bào vi khuẩn.

Các nghiên cứu công bố nói gì về cúc dính?

Cho đến nay, các nghiên cứu tập trung khai thác cúc dính chủ yếu dừng lại ở cấp độ tế bào mô phỏng, mô hình tin sinh học (in silico) và thử nghiệm trên động vật gặm nhấm, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên bệnh nhân viêm họng.

Nghiên cứu công bố năm 2020 trên tế bào nấm men Schizosaccharomyces pombe và tế bào u hắc tố chuột B16F10 ghi nhận các phân đoạn chiết xuất từ nước và chloroform của lá cúc dính có đặc tính chống oxy hóa nổi bật [1]. Hợp chất 11alphaOH-KA giúp các tế bào kháng lại độc tính của H2O2, duy trì hoạt động của ty thể và kích hoạt lộ trình gen chống lão hóa [1]. Đáng chú ý, nhóm nghiên cứu cũng nhấn mạnh chiết xuất cúc dính và các chất kích hoạt NRF2 từng được báo cáo là làm giảm các triệu chứng viêm phổi trên mô hình động vật [1].

Tiếp đó, một nghiên cứu in vivo sơ bộ năm 2020 trên chuột dòng C57BL/6J cho thấy dịch chiết nước lá cúc dính hấp thu tốt, đo được nồng độ 11alphaOH-KA trong máu chuột và cho tác dụng sinh học rõ rệt [2].

Đến năm 2023, một nghiên cứu đánh giá chiết xuất methanol của cúc dính (MEAL) trên chuột nhắt trắng Swiss albino chỉ ra tác dụng hạ sốt rõ rệt trên mô hình gây sốt bằng nấm men [5]. Chiết xuất này cũng thể hiện khả năng giảm đau phụ thuộc liều, ức chế đến 80,40% hiện tượng quặn thắt do acid acetic và ức chế lần lượt 36,23% cùng 58,21% các giai đoạn liếm bàn chân do formalin [5]. Trên mô hình máy tính, các chất chuyển hóa như Caryophyllene và Cyclobarbital liên kết tốt với các thụ thể mục tiêu với năng lượng liên kết dao động từ -4,1 kcal/mol đến 7,4 kcal/mol [5].

Gần đây nhất, nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố năm 2025 về các cây thuốc Indonesia chỉ ra chiết xuất cúc dính có khả năng ức chế mạnh các cytokine tiền viêm bao gồm TNF-alpha, IL-1beta và IL-6 trên dòng tế bào đại thực bào RAW 264.7 bị kích thích bởi LPS [4]. Thử nghiệm in silico xác nhận hợp chất 11alphaOH-KA của cúc dính có ái lực gắn kết rất mạnh với các thụ thể viêm [4].

Hiểu lầm thường gặp về hiệu quả chữa viêm họng

Nhiều người lầm tưởng rằng bài thuốc dân gian giúp cổ họng đỡ đau tức là vi khuẩn gây bệnh trong khoang miệng đã bị tiêu diệt hoàn toàn. Trên thực tế, cảm giác dễ chịu sau khi dùng cúc dính bắt nguồn trực tiếp từ tác dụng giảm đau thụ cảm thần kinh và ức chế các chất gây viêm như TNF-alpha hay IL-6 ở mô niêm mạc [4], [5].

Cho đến nay, chưa có công bố nào chứng minh chiết xuất lá cúc dính có thể ức chế trực tiếp các chủng vi khuẩn phổ biến gây viêm nhiễm đường hô hấp trên. Do đó, việc xem cúc dính như một loại kháng sinh thảo dược thay thế hoàn toàn thuốc đặc trị là ngộ nhận nguy hiểm, có thể dẫn đến việc chậm trễ can thiệp khi người bệnh mắc viêm họng hạt, viêm amidan mủ do liên cầu khuẩn.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù là cây cỏ mọc tự nhiên, các thành phần hóa thực vật trong cúc dính có hoạt tính sinh học rất cao. Các nghiên cứu đã chứng minh hợp chất 11alphaOH-KA trong lá cây can thiệp vào nhiều quá trình trao đổi chất, ức chế enzyme tổng hợp hắc tố và làm giảm sắc tố lông trên mô hình chuột [2], [3].

Do thiếu dữ liệu an toàn trên người, phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không nên tùy tiện uống các bài thuốc sắc từ cúc dính. Người đang mắc các bệnh lý mãn tính, người bị suy giảm chức năng gan, thận hoặc người đang dùng các loại thuốc điều trị bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ mẹo dân gian nào liên quan đến loại cây này.

Cách ứng dụng và lời khuyên thực tế

Trong đời sống, nếu gặp phải tình trạng đau rát cổ họng do thời tiết, khói bụi hoặc nói nhiều, người dân chỉ nên sử dụng các biện pháp hỗ trợ tại chỗ an toàn đã được xác lập như súc miệng bằng nước muối sinh lý ấm, uống nhiều nước ấm và giữ ấm vùng cổ.

Nếu muốn tận dụng kinh nghiệm dân gian từ cúc dính, chỉ nên dùng lá sạch nấu nước loãng để súc họng nhằm làm dịu niêm mạc, không tự ý sắc uống đặc dài ngày với liều lượng lớn. Khi triệu chứng đau họng kéo dài trên 3 ngày, kèm theo sốt cao, xuất hiện đốm mủ trắng hoặc khó nuốt, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời, tránh biến chứng nặng.

Tóm lại, cúc dính có cơ sở khoa học rõ ràng về hoạt tính chống viêm, giảm phù nề và hạ sốt trong các thử nghiệm tiền lâm sàng, giải thích vì sao dân gian thấy dễ chịu khi dùng trị đau họng. Tuy nhiên, thảo dược này không thể thay thế thuốc kháng khuẩn và cần được nhìn nhận đúng mực như một biện pháp hỗ trợ giảm triệu chứng bề mặt.