Cúc dính (danh pháp khoa học: Adenostemma lavenia) là loài thực vật thân thảo sống lâu năm thuộc họ Cúc (Asteraceae) [1]. Dược liệu này phân bố rộng rãi ở vùng nhiệt đới và ôn đới châu Á cũng như các đảo Thái Bình Dương [1]. Trong kinh nghiệm dân gian tại Trung Quốc, Đài Loan và một số vùng lãnh thổ, toàn cây thường được thu hái sắc uống để hỗ trợ viêm phổi, xung huyết phổi, viêm gan và sốt [1, 2].

Nhiều người có thói quen thu hái cúc dính tự nhiên hoặc mua dạng phơi khô để đun nước uống nhằm thanh nhiệt. Tuy nhiên, việc sử dụng dược liệu thô chưa qua làm sạch đúng cách và sắc uống tùy tiện tiềm ẩn rủi ro về tạp chất, bụi đất và hoạt chất chưa được chuẩn hóa liều lượng.

Cúc dính trong nghiên cứu khoa học hiện đại

Loài Adenostemma lavenia thuộc họ Cúc - một họ thực vật khổng lồ với khoảng 25.000 đến 35.000 loài thuộc ít nhất 1.600 chi trên toàn cầu [1]. Các phân tích di truyền cho thấy bộ gen lục lạp hoàn chỉnh của cúc dính có kích thước 150.063 cặp base (bp) với hàm lượng GC đạt 37,63% [1]. Bộ gen mang cấu trúc tứ phân đặc trưng gồm vùng đơn sao chép lớn (LSC) dài 82.017 bp, vùng đơn sao chép nhỏ (SSC) dài 18.142 bp và cặp đoạn lặp đảo ngược (IRs) mỗi đoạn dài 24.952 bp [1]. Tổng cộng có 114 gen riêng biệt được phát hiện trong lục lạp của cúc dính, bao gồm 81 gen mã hóa protein, 29 gen tRNA và 4 gen rRNA [1]. Phân tích di truyền phân tử ghi nhận loài này có quan hệ họ hàng gần gũi với cây cỏ hôi vòi voi (Chromolaena odorata) [1].

Bên cạnh đặc điểm phân loại, các nhà khoa học đã tiến hành phân lập nhiều hoạt chất có giá trị dược lý từ chiết xuất cúc dính. Thành phần nổi bật nhất là dẫn xuất của acid kaurenoic, tiêu biểu là ent-11alpha-hydroxy-15-oxo-kaur-16-en-19-oic acid (viết tắt là 11alphaOH-KA) [1, 4]. Ngoài ra, trong các phân đoạn chiết xuất từ cây cúc dính còn ghi nhận sự xuất hiện của acid p-coumaric qua phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) [2].

Hoạt chất sinh học và cơ chế tác động ghi nhận trong phòng thí nghiệm

Nghiên cứu hóa thực vật công bố năm 2020 cho biết hợp chất 11alphaOH-KA chiếm tỷ lệ đáng kể, khoảng 2,5% trọng lượng lá khô của Adenostemma lavenia [3]. Hợp chất này có thể được tinh chế đơn giản qua hai bước chiết nước rồi phân bố trong chloroform [3].

Về mặt cơ chế, các nghiên cứu chuyên sâu đã làm rõ cách thức chiết xuất cúc dính tác động lên phản ứng viêm và oxy hóa ở cấp độ tế bào:

Đầu tiên, hợp chất 11alphaOH-KA và dẫn xuất 9,11alphaOH-KA có khả năng làm giảm biểu hiện gen của enzym tạo hắc tố Tyrosinase (Tyr) và enzym tổng hợp nitric oxide cảm ứng (iNOS) [4]. Đồng thời, các chất này làm giảm protein Keap1, giải phóng và kích hoạt yếu tố phiên mã Nrf2, dẫn tới việc tăng biểu hiện enzym chống oxy hóa Heme-oxygenase-1 (HO-1) [4]. Nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng cấu trúc ketone (nhóm carbonyl alpha,beta-chưa bão hòa) ở vị trí số 15 của 11alphaOH-KA đóng vai trò điều biến thiol trên các protein đích như Keap1 [4].

Thứ hai, trong mô hình thử nghiệm tế bào nấm men Schizosaccharomyces pombe và tế bào u hắc tố chuột B16F10 năm 2020, chiết xuất cúc dính cùng hoạt chất 11alphaOH-KA giúp tế bào chống lại độc tính của H2O2 và kéo dài tuổi thọ của nấm men theo liều lượng phụ thuộc [5]. Dược liệu hỗ trợ duy trì hoạt động của ty thể trong môi trường đường cao, kích hoạt chương trình gen chống oxy hóa pap1+ và ctt1+ ở nấm men, tương đương với kích hoạt Nrf2 và tăng enzym hemeoxygenase ở động vật [5].

Thứ ba, một thử nghiệm năm 2019 khảo sát phân đoạn ethyl acetate của Adenostemma lavenia (EAAL) trên đại thực bào RAW 264.7 kích thích bằng lipopolysaccharide (LPS) [2]. Kết quả cho thấy EAAL ức chế sự biểu hiện của các protein gây viêm iNOS và COX-2, ngăn chặn sự phosphoryl hóa IkappaB-alpha, MAPKs và AMPK [2]. Đồng thời, chiết xuất kích hoạt các enzym chống oxy hóa nội sinh gồm catalase, SOD, GPx, HO-1 và Nrf2 [2].

Các bằng chứng trên mô hình động vật

Tác động bảo vệ phổi và giảm viêm đường hô hấp của Adenostemma lavenia đã được ghi nhận trên một số mô hình tiền lâm sàng.

Nghiên cứu năm 2019 đánh giá tổn thương phổi cấp do LPS trên chuột nhắt trắng [2]. Chuột được cho uống dự phòng phân đoạn ethyl acetate từ cúc dính (EAAL). Dữ liệu thực nghiệm cho thấy EAAL làm thuyên giảm các biến đổi mô bệnh học ở mô phổi, ức chế sự thâm nhiễm của tế bào viêm và làm giảm nồng độ protein trong dịch rửa phế quản phế nang (BALF) [2].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2020 đã thử nghiệm cho chuột C57BL/6J uống chiết xuất nước từ lá cúc dính để đo nồng độ 11alphaOH-KA trong máu [3]. Kết quả bước đầu trên mô hình in vivo cho thấy chiết xuất đường uống giúp ức chế quá trình tạo sắc tố trên lông chuột mà không gây phản ứng bất lợi rõ rệt ở liều thử nghiệm [3].

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2025 tổng hợp 18 nghiên cứu về các cây thuốc Đông Nam Á có tiềm năng chống viêm đường thở cho bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) [6]. Báo cáo ghi nhận cúc dính (tên địa phương: legetan warak) là một trong năm loài thực vật có khả năng ức chế các chất trung gian gây viêm như COX-2, TNF-alpha, IL-1beta và IL-6 trên tế bào đại thực bào RAW 264.7 [6]. Mô hình mô phỏng máy tính (in silico) xác nhận 11alphaOH-KA từ cúc dính có ái lực gắn kết mạnh với các thụ thể viêm [6].

Mặc dù các kết quả sinh học này rất khả quan, bạn đọc cần lưu ý rằng hầu hết dữ liệu khoa học hiện nay về cúc dính mới dừng lại ở quy mô tế bào trong ống nghiệm và động vật thí nghiệm [4, 6, 7]. Chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người để xác định hiệu quả chữa bệnh cũng như độc tính lâu dài.

Nguyên tắc sơ chế cúc dính khô để loại bỏ tạp chất

Cúc dính thu hái từ tự nhiên hoặc các vùng trồng mộc thường có thân cành phân nhánh, lá có lông tơ mịn nên rất dễ bám bụi đất, cát, nấm mốc hoặc xác côn trùng trong quá trình thu gom, phơi sấy. Để đảm bảo vệ sinh trước khi sắc, việc sơ chế cẩn thận là khâu bắt buộc.

Trước hết, bạn cần phân loại dược liệu khô. Hãy loại bỏ những đoạn thân bị ẩm mốc, thân rễ mục nát có màu đen bất thường hoặc có mùi lạ. Dùng kéo cắt cúc dính thành từng đoạn ngắn từ 3-5 cm để dễ rửa trôi đất cát ẩn sâu trong các kẽ lá.

Tiếp theo là công đoạn rửa sạch. Dược liệu khô cần được xả nhanh dưới vòi nước chảy hoặc ngâm rửa sơ bộ trong chậu nước sạch trong khoảng 1-2 phút để cuốn trôi tạp chất thô. Tránh ngâm cúc dính quá lâu trong nước lạnh vì các hoạt chất hòa tan trong nước có thể bị thôi ra ngoài và hao hụt [3]. Sau khi rửa, vớt dược liệu ra rổ và để thật ráo nước trước khi cho vào ấm sắc.

Nếu sử dụng cúc dính tươi, lá và cành non cần được rửa kỹ từng kẽ lá, ngâm nước muối loãng từ 5-10 phút để loại bỏ giun sán hoặc vi sinh vật bám trên bề mặt, sau đó rửa lại bằng nước sạch rồi mới đưa vào chế biến.

Lưu ý về liều dùng và cách sắc uống an toàn

Trong các bài thuốc dân gian, cúc dính thường được dùng dưới dạng thuốc sắc nước từ toàn cây [1, 2, 4]. Do chưa có quy chuẩn liều lượng đơn độc tuyệt đối được thiết lập trên diện rộng, người dùng cần hết sức cẩn trọng về lượng thảo dược nạp vào cơ thể.

Thông thường, liều dùng tham khảo của các loại thảo dược thuộc họ Cúc dạng khô dao động trong khoảng 10-15g mỗi ngày (tương đương 30-60g dạng tươi), trừ khi có chỉ định liều lượng cụ thể từ bác sĩ y học cổ truyền. Việc dùng quá liều có thể gây quá tải cho các cơ quan chuyển hóa.

Cách sắc thuốc thông thường:

  • Cho lượng cúc dính khô đã sơ chế sạch vào ấm gốm hoặc thủy tinh (tránh dùng ấm kim loại như nhôm, sắt vì có thể phản ứng với các hợp chất hữu cơ).
  • Thêm khoảng 500-600ml nước sạch.
  • Đun sôi nhẹ lửa trong khoảng 15-20 phút để các hợp chất như 11alphaOH-KA hòa tan vào nước [3].
  • Gạn lấy nước thuốc, chia làm 2 lần uống trong ngày sau bữa ăn. Không nên uống thuốc sắc đã để qua đêm vì dễ bị ôi thiu và nhiễm khuẩn.

Những đối tượng cần thận trọng khi sử dụng

Mặc dù chiết xuất nước của cây được sử dụng trong dân gian [1, 4], độ an toàn của cúc dính trên các nhóm đối tượng nhạy cảm vẫn chưa được kiểm chứng đầy đủ:

  • Phụ nữ có thai và cho con bú: Tuyệt đối không tự ý sử dụng nước sắc cúc dính. Các hoạt chất diterpenoid có hoạt tính sinh học mạnh [1, 4] có thể gây co bóp tử cung hoặc ảnh hưởng đến thai nhi.
  • Trẻ nhỏ: Hệ tiêu hóa và chức năng giải độc gan, thận của trẻ chưa hoàn thiện, không nên dùng dược liệu này mà không có hướng dẫn từ bác sĩ.
  • Người có cơ địa dị ứng: Cúc dính thuộc họ Cúc (Asteraceae) [1]. Những người có tiền sử dị ứng với phấn hoa hoặc các cây cùng họ Cúc cần đặc biệt thận trọng với nguy cơ phát ban, mẩn ngứa hoặc khó thở.
  • Người có bệnh lý gan, thận nặng hoặc đang dùng thuốc tây: Chiết xuất cúc dính tác động lên các thụ thể chuyển hóa và enzym nội sinh [1, 6], có thể tương tác với các thuốc hạ men gan, thuốc ức chế miễn dịch hoặc thuốc chống viêm khác. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi kết hợp.

Kết luận

Cúc dính (Adenostemma lavenia) là loài dược liệu truyền thống mang nhiều hợp chất sinh học có tiềm năng chống viêm và chống oxy hóa như 11alphaOH-KA [1, 4]. Tuy nhiên, để sử dụng cúc dính an toàn, việc sơ chế loại bỏ tạp chất và tuân thủ liều lượng khô vừa phải là điều tối quan trọng. Người dân không nên coi nước sắc cúc dính là thần dược thay thế các phác đồ điều trị y khoa chính thống và cần tham vấn nhân viên y tế trước khi dùng.