Nhiều người có thói quen dùng thảo dược kéo dài vì nghĩ nguồn gốc tự nhiên luôn an toàn. Bách xù (Juniperus communis) là một vị thuốc, gia vị quen thuộc thường được dùng để hỗ trợ tiêu hóa hoặc lợi tiểu. Tuy nhiên, việc lạm dụng dược liệu này liên tục quá nhiều tuần tiềm ẩn nhiều nguy cơ bệnh lý nghiêm trọng.
Dùng bách xù quá 6 tuần hoặc dùng liều cao có thể gây kích ứng mạnh đường ruột và tổn thương thận. Các tinh chất thứ cấp trong bách xù đào thải qua hệ tiết niệu, nếu tích tụ lâu ngày sẽ dẫn đến đau vùng thận, tiểu ra máu hoặc tiểu ra protein.
Hoạt chất trong cây bách xù và cơ chế sinh học
Cây bách xù (Juniperus communis) chứa lượng lớn hợp chất chuyển hóa thứ cấp, chủ yếu nằm trong phần tinh dầu [1]. Một nghiên cứu năm 2008 về sinh thái học thực vật cho thấy nồng độ các chất chuyển hóa thứ cấp và tinh dầu bách xù thay đổi rõ rệt giữa các mùa và giữa các cây [1]. Tinh dầu tự nhiên này có tác dụng tự bảo vệ trước động vật ăn cỏ nhờ các thành phần hóa học có hoạt tính xua đuổi [1].
Chính những hợp chất tinh dầu bay hơi này mang lại mùi thơm đặc trưng nhưng cũng mang độc tính nếu đưa vào cơ thể người với lượng lớn hoặc dài ngày. Đối với cơ thể người, khi dùng qua đường uống, các thành phần tinh dầu cần được chuyển hóa và bài tiết qua đường thận [2].
Nếu lượng tinh dầu nạp vào vượt mức hoặc kéo dài, tác dụng kích thích tại chỗ chuyển thành phản ứng kích ứng mô. Thận và niêm mạc ruột là hai cơ quan chịu ảnh hưởng trực tiếp nhất từ quá trình bài tiết các hoạt chất bay hơi đậm đặc này [2].
Rủi ro sức khỏe khi dùng bách xù kéo dài quá 6 tuần
Nghiên cứu tổng quan năm 2019 về tiềm năng dược liệu của cây bách xù khẳng định dược liệu an toàn cho hầu hết người trưởng thành khi dùng đường uống với liều lượng điều trị trong thời gian ngắn [2]. Ngược lại, việc uống bách xù trong thời gian dài hoặc dùng liều cao là không an toàn [2].
Uống kéo dài gây ra các vấn đề nghiêm trọng tại thận và kích ứng ruột [2]. Tinh dầu bách xù khi tích tụ liều lượng lớn trong cơ thể sẽ tạo ra phản ứng kích ứng mạnh ở thận và đường ruột [2]. Tình trạng này dẫn đến các triệu chứng điển hình như tiêu chảy, đau bụng, đau vùng thận [2].
Đặc biệt, kích ứng cầu thận và ống thận biểu hiện qua việc xuất hiện hồng cầu trong nước tiểu (tiểu ra máu) và có protein trong nước tiểu (tiểu ra albumin) [2]. Ngoài ra, việc dùng liều cao tinh dầu bách xù còn có thể gây tăng nhịp tim [2]. Độc tính trên thận và ruột là lý do cốt lõi khiến các chuyên gia độc tính thực vật khuyến cáo không dùng dược liệu bách xù liên tục quá 6 tuần.
Rối loạn huyết áp và đường huyết tiềm ẩn
Không chỉ gây gánh nặng cho hệ bài tiết, quả bách xù còn can thiệp vào các chỉ số sinh hóa quan trọng khác. Chiết xuất từ quả bách xù có thể gây ảnh hưởng xấu đến huyết áp, làm cho việc kiểm soát huyết áp trở nên khó khăn hơn [2].
Bên cạnh đó, việc tiêu thụ chiết xuất quả bách xù có khả năng làm giảm đường huyết xuống mức quá thấp [2]. Đối với người bình thường, điều này có thể gây hạ đường huyết nhẹ, nhưng với người đang điều trị tiểu đường, đây là mối nguy hiểm lớn.
Khi các hợp chất thảo dược kết hợp cùng thuốc điều trị, đường huyết tụt dốc không kiểm soát sẽ gây hoa mắt, ngất xỉu hoặc hôn mê do hạ đường huyết [2]. Do đó, việc tự ý dùng nước sắc hay chiết xuất quả bách xù mỗi ngày như trà dưỡng sinh là một sai lầm cần tránh.
Nghiên cứu thực nghiệm về độc tính của bách xù
Các dữ liệu độc tính học đối với gỗ và các bộ phận của bách xù đã được kiểm chứng trên mô hình động vật [2]. Nghiên cứu thử nghiệm vật liệu cấy ghép từ gỗ Juniperus communis trên thỏ cho thấy nồng độ tinh dầu thấp giải phóng từ gỗ được cơ thể thỏ dung nạp tốt mà không gây hiệu ứng bất lợi [2].
Về độc tính cấp qua da, thử nghiệm xác định chỉ số LD50 cấp tính của dầu quả bách xù trên thỏ đạt mức trên 5 g/kg trọng lượng cơ thể [2]. Tinh dầu bách xù cũng không gây mẫn cảm da hay độc tính quang học trong các thử nghiệm động vật, chứng minh tính an toàn khi dùng ngoài da ở nồng độ thích hợp [2].
Tuy nhiên, độc tính sinh sản lại là điểm đáng báo động. Thử nghiệm bơm dịch chiết lá kim bách xù qua đường tiêu hóa trên chuột bạch tạng cho thấy dịch chiết gây sảy thai và làm suy giảm khả năng sinh sản của động vật [2]. Do đó, bách xù mang độc tính rõ rệt đối với thai kỳ và khả năng sinh sản trong nghiên cứu tiền lâm sàng [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược bách xù
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược uống càng lâu càng bổ". Với bách xù, nguyên tắc điều trị là ngắn ngày. Hoạt chất bay hơi không thể tích lũy vô hại; việc vượt quá mốc thời gian 4-6 tuần sẽ biến tác dụng lợi tiểu thành viêm thận kẽ hoặc tổn thương biểu mô thận [2].
Nhiều người cũng nhầm lẫn giữa tính an toàn ngoài da và đường uống. Tinh dầu bách xù an toàn cho massage, xông hơi hoặc làm mỹ phẩm, nhưng khi bôi ngoài da vẫn cần pha loãng [2]. Tinh dầu bách xù nguyên chất chưa pha loãng có thể gây kích ứng da hoặc tạo vết phồng rộp [2].
Một số phản ứng bất lợi ngoài da và hô hấp đã được ghi nhận khi tiếp xúc không đúng cách gồm viêm da, nghẹt mũi hoặc nổi bọng nước [2]. Dù an toàn qua đường hô hấp dạng hơi hoặc bôi diện tích nhỏ trên da, tuyệt đối không được đánh đồng rằng có thể uống lượng lớn tinh dầu bách xù [2].
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Dựa trên các bằng chứng độc tính, một số nhóm người sau đây không được tự ý sử dụng bách xù hoặc phải tránh hoàn toàn:
Phụ nữ mang thai hoặc phụ nữ đang có kế hoạch mang thai tuyệt đối không dùng chiết xuất bách xù [2]. Dữ liệu thực nghiệm chứng minh thảo dược này có tác dụng gây sảy thai và tác động tiêu cực đến khả năng thụ thai [2].
Bệnh nhân mắc bệnh tiểu đường đang dùng thuốc hạ đường huyết cần tránh hoàn toàn chiết xuất quả bách xù [2]. Hoạt chất từ quả có thể làm đường huyết hạ quá mức nguy hiểm [2].
Người có tiền sử bệnh thận, suy giảm chức năng thận không nên dùng bách xù đường uống vì nguy cơ kích ứng trực tiếp gây tiểu ra máu và tiểu đạm [2]. Người đang điều trị bệnh tăng huyết áp cũng cần thận trọng vì quả bách xù gây khó khăn cho việc ổn định huyết áp [2].
Hướng dẫn sử dụng bách xù an toàn trong đời sống
Để khai thác lợi ích thảo dược mà không tổn hại sức khỏe, người dùng cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc liều lượng và thời gian:
Chỉ sử dụng bách xù đường uống với liều lượng dược dụng trong thời gian ngắn [2]. Không bao giờ sử dụng liên tục quá ngưỡng khuyến cáo (tối đa không quá vài tuần) và không được uống tinh dầu liều cao [2].
Khi dùng ngoài da để xoa bóp hoặc chăm sóc da, bắt buộc phải pha loãng tinh dầu bách xù với dầu nền nhằm tránh kích ứng, ngứa rát hoặc phồng rộp da [2]. Xông hơi tinh dầu bách xù ở nồng độ vừa phải là phương pháp tương đối an toàn cho đường hô hấp [2].
Nếu đang mắc các bệnh lý mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc kê đơn, người bệnh phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm nào từ bách xù. Khi xuất hiện dấu hiệu đau hông lưng, nước tiểu đổi màu sẫm hoặc rối loạn tiêu hóa, cần ngừng dùng ngay và đến cơ sở y tế kiểm tra.
Dược liệu tự nhiên chỉ phát huy tác dụng khi dùng đúng liều và đúng thời điểm. Tôn trọng giới hạn an toàn của bách xù là cách tốt nhất để bảo vệ chức năng thận và sức khỏe tổng thể.
