Nhiều người e ngại việc bôi kem chống nắng hằng ngày có thể cản trở làn da tiếp nhận tia cực tím, từ đó dẫn đến tình trạng suy giảm hoặc thiếu hụt vitamin D nghiêm trọng. Nỗi lo này khiến không ít người phân vân giữa hai lựa chọn: bảo vệ làn da khỏi nguy cơ ung thư hay phơi nắng để xương khớp chắc khỏe.
Câu trả lời thỏa đáng dựa trên các bằng chứng khoa học hiện tại là: Sử dụng kem chống nắng thông thường trên thực tế hầu như không gây thiếu hụt vitamin D [1], [2]. Dù các thí nghiệm quang học cho thấy kem chống nắng cản trở tia UVB, việc sử dụng ngoài đời thực vẫn tạo điều kiện cho cơ thể tự tổng hợp loại vi chất thiết yếu này [1], [3].
Cơ chế tổng hợp vitamin D và tác động của kem chống nắng
Quá trình tự tổng hợp vitamin D nội sinh diễn ra khi da tiếp xúc trực tiếp với tia cực tím B (UVB) từ ánh sáng mặt trời [4], [5]. Bước sóng UVB kích hoạt phản ứng chuyển hóa tiền chất dưới da thành tiền vitamin D3, sau đó tiếp tục biến đổi thành dạng vitamin D hoạt động [1], [4]. Tuy nhiên, chính dải bước sóng UVB này cũng là thủ phạm hàng đầu gây cháy nắng, ban đỏ và tổn hại cấu trúc tế bào dẫn đến ung thư da [5].
Các sản phẩm chống nắng được sản xuất nhằm mục đích ngăn chặn hoặc hấp thụ bớt năng lượng từ tia UVB để da không bị bỏng rát [1], [6]. Về mặt lý thuyết sinh học, việc cản trở tia cực tím tiếp xúc với bề mặt biểu bì sẽ ức chế quá trình quang hóa tạo ra vitamin D3 [4], [7]. Điều này khiến nhiều thử nghiệm ban đầu kết luận rằng chất chống nắng làm giảm nồng độ loại vitamin này trong máu [1], [4].
Điểm mấu chốt nằm ở ngưỡng bức xạ kích hoạt hai quá trình này hoàn toàn khác nhau [1], [3]. Ngưỡng liều lượng tia UVB cần thiết để khởi động quá trình quang hợp tạo vitamin D thấp hơn rất nhiều so với ngưỡng liều lượng gây cháy nắng hay ửng đỏ da [1], [3], [6]. Nhờ sự chênh lệch lớn này, ngay cả khi lớp màng chống nắng đã giảm thiểu nguy cơ tổn thương da, lượng UVB lọt qua vẫn đủ để phục vụ nhu cầu sinh hóa tự nhiên [3], [6].
Khoảng cách lớn giữa phòng thí nghiệm và đời sống thực tế
Trong môi trường phòng thí nghiệm có kiểm soát nghiêm ngặt, việc bôi phủ kem chống nắng toàn bộ cơ thể đã ngăn chặn hoàn toàn phản ứng sinh vitamin D3 trước đèn chiếu UVB nhân tạo [7]. Tuy nhiên, các nhà khoa học chỉ ra rằng nhiều thí nghiệm dạng này sử dụng nguồn sáng UVB không tương thích với phổ mặt trời tự nhiên, khiến kết luận phòng lab khó áp dụng vào thực tiễn [1]. Hơn nữa, ngoài đời thực, hầu như không ai thoa đủ lượng kem dày và đều khắp mọi vùng cơ thể như kỹ thuật chuẩn trong phòng thực nghiệm [8].
Trên thực tế, người tiêu dùng thường bôi lượng kem mỏng hơn nhiều so với tiêu chuẩn thử nghiệm, bỏ sót nhiều vùng da và ít khi thoa lại đều đặn sau mỗi hai giờ [3], [8]. Sai lệch này làm suy giảm chỉ số SPF thực tế trên da, vô tình tạo ra các "kẽ hở" cho một lượng tia UVB tiếp tục xuyên qua đủ để kích hoạt sản sinh vi chất [3], [8]. Nhờ vậy, thói quen sử dụng thông thường ngoài đời thực không triệt tiêu hoàn toàn khả năng nhận tia cực tím như các mô hình kiểm định [2], [6].
Các sản phẩm chứa khoáng chất vô cơ như kẽm oxit hoặc titan oxit tạo ra hàng rào vật lý rộng ngăn tia UV, có thể làm giảm tổng lượng bức xạ truyền qua bề mặt da [8]. Dù vậy, các công thức chống nắng hiện đại thường kết hợp bảo vệ quang phổ rộng, cân đối giữa khả năng cản tia UVA và UVB [1], [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng những sản phẩm có màng lọc bảo vệ UVA vượt trội thường cho phép nhiều tia UVB lọt qua hơn, từ đó duy trì hiệu quả tạo vitamin D cao hơn mà vẫn kiểm soát được nguy cơ cháy nắng [1], [5], [6].
Bằng chứng từ các nghiên cứu can thiệp và khảo sát cộng đồng
Một nghiên cứu can thiệp thực địa kéo dài 1 tuần tại Tenerife (vĩ độ 28 độ Bắc) thực hiện trên các nhóm tình nguyện viên Ba Lan khỏe mạnh (mỗi nhóm khoảng 20 người) sử dụng kem chống nắng SPF 15 [5]. Nhóm nghiên cứu theo dõi chặt chẽ hành vi phơi nắng, diện tích che phủ quần áo và đo nồng độ 25-hydroxyvitamin D3 [25(OH)D3] trong huyết thanh [5]. Kết quả ghi nhận nhóm sử dụng kem chống nắng tùy ý bị cháy nắng nhưng mức 25(OH)D3 tăng 28,0 ± 16,5 nmol/L [5].
Ở nhóm được hướng dẫn bôi kem chống nắng SPF 15 tối ưu, hiện tượng cháy nắng được ngăn ngừa hoàn toàn nhưng nồng độ 25(OH)D3 vẫn tăng rõ rệt, cụ thể tăng 19,0 ± 14,2 nmol/L ở nhóm kem chống nắng có chỉ số bảo vệ UVA cao và tăng 13,0 ± 11,4 nmol/L ở nhóm có chỉ số bảo vệ UVA thấp [5]. Ngược lại, nhóm đối chứng ở vĩ độ 51,8 độ Bắc không đi nghỉ dưỡng lại giảm 2,5 ± 5,6 nmol/L [5]. Thử nghiệm chứng minh kem chống nắng kiểm soát tốt vết cháy nắng mà vẫn cho phép cơ thể tổng hợp vitamin D [1], [5].
Nghiên cứu khảo sát trên diện rộng tại Hoa Kỳ với 5.920 người trưởng thành tham gia đã xem xét mối liên hệ giữa các hành vi chống nắng và nồng độ 25(OH)D [1], [8]. Dữ liệu cho thấy các biện pháp che chắn vật lý như tìm bóng râm và mặc áo dài tay có liên quan rõ rệt đến việc suy giảm nồng độ vitamin D trong máu, đặc biệt ở người da trắng [1], [8]. Ngược lại, thói quen bôi kem chống nắng ở các mức độ ít, trung bình hay nhiều không cho thấy tác động gây thiếu hụt vi chất có ý nghĩa thống kê [1], [8].
Dữ liệu tổng hợp từ các bài tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2024 khảo sát 22 nghiên cứu định tính và 7 nghiên cứu định lượng với 9.470 người tham gia cho thấy bức tranh đa chiều [4]. Phân tích gộp ghi nhận việc dùng kem chống nắng có liên quan đến việc giảm nhẹ nồng độ 25(OH)D trong huyết thanh, với mức giảm trung bình khoảng 2 ng/mL (khoảng tin cậy 95%: -3 đến -1 ng/mL, I2 = 37%) [4]. Tuy có sự suy giảm nhỏ về mặt số học này, mức độ sụt giảm rất khiêm tốn và các dữ liệu quan sát ngoài trời tại nhiều quốc gia như Úc hay Scotland thậm chí còn ghi nhận người dùng kem chống nắng có nồng độ vitamin D tốt hơn nhờ dành nhiều thời gian tham gia hoạt động ngoài trời [1], [6].
Hiểu lầm thường gặp về chống nắng và vitamin D
Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm rằng cứ thoa kem chống nắng là cơ thể bị "cách ly" hoàn toàn khỏi ánh nắng, dẫn đến còi xương hay loãng xương [2]. Trên thực tế, sản phẩm chống nắng chỉ làm giảm cường độ bức xạ tiếp xúc chứ không thể khóa chặt 100% tia tử ngoại, đặc biệt trong điều kiện sinh hoạt vận động thường nhật [3], [6].
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng phải phơi nắng đến mức da ửng đỏ hoặc rám nắng sẫm màu thì cơ thể mới tích lũy đủ lượng vitamin D cần dùng [3], [5]. Khoa học đã xác định cơ chế hấp thụ UVB tạo vi chất diễn ra ở mức bức xạ dưới ngưỡng gây đỏ da, do đó việc cố tình phơi nắng cháy da chỉ làm tăng nguy cơ tổn thương cấu trúc tế bào chứ không làm gia tăng sản xuất vitamin D [1], [3], [6]. Việc duy trì che chắn hợp lý và sử dụng sản phẩm bảo vệ da vẫn là khuyến cáo ưu tiên hàng đầu của giới y khoa [2].
Nhóm đối tượng cần thận trọng theo dõi vi chất
Người sở hữu làn da sẫm màu tự nhiên chứa hàm lượng hắc sắc tố melanin cao, vốn đóng vai trò như một lớp màng chống nắng sinh học nội sinh cản trở tia cực tím [3], [8]. Do melanin đã làm giảm đáng kể khả năng hấp thụ UVB, việc kết hợp thêm các biện pháp tránh nắng khắt khe có thể khiến đối tượng này đối mặt với nguy cơ thiếu hụt vi chất cao hơn [8], [6].
Người cao tuổi cũng là nhóm cần đặc biệt lưu ý do chức năng quang hóa dưới da bị suy giảm theo tuổi tác, trong khi nhu cầu duy trì mật độ xương để tránh gãy ngã lại rất lớn [2]. Những cá nhân phải làm việc hoàn toàn trong nhà, người sống ở vùng vĩ độ cao ít ánh nắng, hoặc người có bệnh lý buộc phải kiêng nắng tuyệt đối nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để xét nghiệm máu và bổ sung vi chất kịp thời [2], [6]. Tuyệt đối không tự ý ngưng dùng kem chống nắng nếu chưa có chỉ định chuyên môn từ bác sĩ da liễu [2].
Hướng dẫn thực hành cân bằng bảo vệ da và duy trì vitamin D
Để bảo vệ cấu trúc da tối ưu mà không lo ngại thiếu hụt dưỡng chất, người dân nên duy trì thói quen bôi kem chống nắng phổ rộng trước khi ra ngoài vào ban ngày [5], [6]. Việc lựa chọn các dòng sản phẩm có chỉ số bảo vệ UVA cao giúp làn da vừa chống lại tác hại lão hóa vừa giảm thiểu sự cản trở quá mức đối với quá trình quang hợp nội sinh [5], [6].
Thay vì cố gắng phơi nắng cường độ mạnh để bù đắp, chế độ dinh dưỡng hàng ngày đóng vai trò nguồn cung an toàn và bền vững [2]. Việc tăng cường các nhóm thực phẩm giàu vi chất tự nhiên như cá béo, trứng, hoặc sữa và chế phẩm bổ sung vi chất là giải pháp thay thế hiệu quả [2]. Trong trường hợp các chỉ số xét nghiệm huyết thanh cho thấy cơ thể thiếu hụt dưỡng chất, việc sử dụng các viên uống bổ sung vitamin D theo hướng dẫn của nhân viên y tế luôn được khuyến nghị hơn là phơi nhiễm kéo dài dưới tia tử ngoại [2], [6].
Tựu trung lại, kem chống nắng không phải là rào cản ngăn chặn hoàn toàn việc tổng hợp vitamin D trong cuộc sống thường nhật [1], [2]. Việc bảo vệ da trước tia UV gây hại và duy trì nồng độ vi chất cho xương khớp hoàn toàn có thể song hành thông qua lối sống lành mạnh kết hợp nguồn dinh dưỡng hợp lý.
