Uống canxi phòng loãng xương là thói quen quen thuộc của nhiều người lớn tuổi và phụ nữ sau mãn kinh. Dù vậy, nỗi lo canxi không vào xương mà lắng đọng thành sỏi thận hay vôi hóa mô mềm luôn khiến nhiều người e ngại.
Thực tế, việc bổ sung canxi đơn lẻ hoặc kết hợp cùng vitamin D liều lượng chưa phù hợp có thể làm tăng bài tiết canxi niệu, từ đó gia tăng nguy cơ hình thành sỏi tiết niệu [1, 2]. Hiểu đúng cơ chế chuyển hóa và cân bằng lượng nạp vào là chìa khóa then chốt để bảo vệ sức khỏe hệ xương lẫn thận [2, 3].
Canxi đi đâu khi vào cơ thể?
Hơn 80% sỏi thận hình thành ở các nước phương Tây là sỏi canxi oxalat hoặc canxi phosphat [1]. Quá trình tạo sỏi diễn ra phức tạp, khởi đầu từ hiện tượng nước tiểu bị bão hòa khoáng chất, dẫn đến quá trình tạo mầm, kết tinh, tích tụ và lưu giữ các tinh thể tại thận [2].
Khi cơ thể hấp thu canxi, sự cân bằng giữa ruột và thận quyết định lượng canxi lưu hành trong máu cũng như đào thải qua đường tiểu [3, 5]. Nếu lượng canxi tự do trong máu tăng cao hoặc vượt quá ngưỡng tái hấp thu tại ống thận, tình trạng tăng canxi niệu sẽ xuất hiện, thúc đẩy hình thành tinh thể sỏi [5, 6].
Bổ sung canxi đơn lẻ và nghịch lý chế độ ăn
Chế độ ăn giàu canxi tự nhiên thực chất giúp giảm nguy cơ mắc sỏi thận nhờ canxi gắn kết trực tiếp với oxalat trong đường tiêu hóa [2, 8]. Khi oxalat bị giữ lại trong ruột và đào thải qua phân, lượng oxalat hấp thu vào máu và bài tiết qua nước tiểu sẽ giảm đi rõ rệt [2, 8].
Nghiên cứu đoàn hệ Nurses' Health Study ghi nhận phụ nữ có lượng canxi từ thực phẩm cao nhất (trung vị 1.303 mg/ngày) giảm nguy cơ sỏi thận (RR 0,65; 95% CI 0,50-0,83) so với nhóm nạp thấp nhất (391 mg/ngày) [3]. Ngược lại, phụ nữ dùng viên bổ sung canxi (từ 1 đến trên 500 mg/ngày) lại ghi nhận nguy cơ sỏi thận có triệu chứng tăng nhẹ (RR 1,20; 95% CI 1,02-1,41) [3]. Thử nghiệm khác cũng cho thấy liều bổ sung 1.000 mg canxi mỗi ngày làm tăng nhẹ nguy cơ sỏi so với chế độ ăn tự nhiên giàu khoáng chất này [3].
Việc uống viên canxi ngoài bữa ăn khiến khoáng chất này không có cơ hội liên kết với oxalat trong thức ăn tại ruột [2, 8]. Hệ quả là oxalat tự do vẫn hấp thu mạnh vào máu, cộng gộp với lượng canxi dư thừa bài xuất qua thận làm tăng mạnh nguy cơ kết tinh sỏi [2, 8].
Tương tác giữa canxi và vitamin D
Vitamin D đóng vai trò nòng cốt duy trì cân bằng chuyển hóa canxi - phospho và sức khỏe xương [4]. Dạng hoạt tính sinh học calcitriol (1,25-dihydroxyvitamin D) liên kết trực tiếp với thụ thể vitamin D trên tế bào ruột, làm tăng hiệu quả hấp thu canxi tiêu hóa [3, 6].
Do canxi bài tiết qua thận tương quan thuận với lượng canxi hấp thu từ ruột, nồng độ calcitriol tuần hoàn tăng cao thường liên quan đến tình trạng tăng canxi niệu [5, 6]. Nghiên cứu thực nghiệm kéo dài 6 tháng trên chuột đã so sánh 4 nhóm: dùng vitamin D đơn thuần (100.000 UI/kg mỗi 3 tuần), chế độ ăn giàu canxi đơn thuần, phối hợp cả hai, hoặc chế độ đối chứng [5]. Kết quả chụp cắt lớp vi tính 3 chiều và quét kính hiển vi điện tử cho thấy chỉ nhóm chuột dùng kết hợp cả vitamin D và canxi liều cao mới xuất hiện vôi hóa ống thận thể apatit rõ rệt (thể tích trung bình 0,121 mm³), cho thấy tác động cộng hưởng bất lợi khi bổ sung cả hai khoáng chất ở liều lượng cao [5].
Bằng chứng khoa học về bài tiết canxi niệu
Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2025 trên 204 bệnh nhân Hán (50-89 tuổi) bị loãng xương tại Tây Nam Trung Quốc đã theo dõi nhóm dùng 600 mg canxi cacbonat kèm 0,5 microgam alfacalcidol mỗi ngày trong ít nhất 1 năm (giai đoạn 2019-2023) [6]. Phân tích hồi quy đa biến xác nhận tiền sử sỏi thận tái phát là yếu tố nguy cơ độc lập gây tái phát sỏi, với mức canxi niệu 24 giờ cao hơn có ý nghĩa thống kê (1,00 ± 0,62 so với 0,57 ± 0,54; p = 0,026) [6].
Một phân tích tổng hợp trên 48 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (19.833 người tham gia dùng vitamin D tối thiểu 24 tuần) ghi nhận nguy cơ tăng canxi máu (RR 1,54; 95% CI 1,09-2,18; p = 0,01 qua 37 nghiên cứu) và tăng canxi niệu (RR 1,64; 95% CI 1,06-2,53; p = 0,03 qua 14 nghiên cứu) [7]. Tuy nhiên, trong 9 thử nghiệm báo cáo về sỏi thận, việc bổ sung vitamin D đơn thuần dài hạn không làm tăng nguy cơ sỏi thực tế (RR 0,66; 95% CI 0,41-1,09; p = 0,10) [7].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng canxi
Nhiều người lầm tưởng cắt giảm hoàn toàn canxi trong bữa ăn sẽ ngăn ngừa sỏi thận tái phát. Thực tế y khoa chứng minh chế độ ăn quá nghèo canxi là sai lầm, bởi đường ruột thiếu hụt canxi sẽ làm tăng hấp thu oxalat tự do vào máu, vô tình thúc đẩy hình thành sỏi canxi oxalat tại thận [2, 8].
Quan niệm cho rằng uống viên bổ sung canxi vào bất kỳ thời điểm nào trong ngày cũng mang lại hiệu quả tương đương nhau cũng không chính xác. Uống canxi xa bữa ăn làm mất tác dụng liên kết cạnh tranh với oxalat của thực phẩm, đẩy lượng canxi tự do dư thừa thải qua thận [2, 8].
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Người từng mắc hoặc có tiền sử gia đình bị sỏi thận cần hết sức thận trọng khi bắt đầu các phác đồ bổ sung canxi và vitamin D [1, 2]. Nhóm đối tượng này thường có cơ địa bài tiết canxi niệu cao hơn bình thường, khiến nguy cơ tái phát sỏi tăng mạnh khi dùng chế phẩm liều cao [1, 2].
Bệnh nhân mắc hội chứng chuyển hóa, đái tháo đường, thừa cân béo phì hoặc bệnh thận mạn tính cũng đối mặt với nguy cơ sỏi cao hơn [8]. Trẻ em hoặc người đang áp dụng chế độ ăn sinh xeton (ketogenic) có tỷ lệ mắc sỏi từ 1,4% đến 7% do tình trạng toan chuyển hóa làm tăng bài xuất canxi niệu, do đó cần được bác sĩ chuyên khoa giám sát chặt chẽ nồng độ canxi và vitamin D trong máu [2].
Hướng dẫn bổ sung canxi an toàn
Ưu tiên hàng đầu luôn là đáp ứng nhu cầu canxi thông qua chế độ ăn uống tự nhiên đa dạng từ rau xanh, chất xơ và thực phẩm cân bằng [2, 8]. Lối sống phòng sỏi thận chuẩn mực đòi hỏi uống nhiều nước nhằm làm loãng nước tiểu, hạn chế lượng muối natri nạp vào, giảm bớt đạm động vật và kiểm soát chỉ số khối cơ thể (BMI) ở ngưỡng hợp lý [2, 5].
Nếu cần dùng chế phẩm bổ sung, hãy uống viên canxi trong bữa ăn để canxi kịp thời liên kết với oxalat có trong thực phẩm ngay tại lòng ruột [2, 8]. Tuyệt đối không tự ý dùng các liều vitamin D hoặc canxi quá cao mà không tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để làm các xét nghiệm theo dõi canxi máu và canxi niệu định kỳ [1, 3].
Bổ sung canxi và các vi chất hỗ trợ đòi hỏi sự thận trọng và cá nhân hóa trên từng thể trạng. Cân bằng dinh dưỡng tự nhiên cùng lối sống khoa học là nền tảng vững chắc nhất để bảo vệ xương mà không gây tổn hại hệ tiết niệu.
