Nhiều phụ nữ sau sinh băn khoăn về chế độ ăn cắt giảm tinh bột và lo ngại thiếu carbohydrate sẽ gây mất sữa. Quan niệm cho rằng mẹ cho con bú bắt buộc phải nạp tối thiểu 50g carb mỗi ngày là thắc mắc rất phổ biến.

Hiện tại, chưa có bằng chứng khoa học nào trong các tài liệu đối chiếu xác nhận con số cụ thể 50g carb mỗi ngày cho người mẹ [1] [2]. Tuyến vú cần glucose để tạo đường sữa, nhưng chưa có thử nghiệm lâm sàng nào xác lập ngưỡng nạp tối thiểu này ở người [2] [3].

Lactose được tạo ra từ đâu trong cơ thể mẹ?

Lactose là carbohydrate chính trong sữa mẹ và là chất quyết định lượng nước cũng như thể tích sữa được tiết ra [1] [4]. Thành phần này được tổng hợp duy nhất tại các tế bào biểu mô của tuyến vú [1].

Quá trình này cần cơ chất là glucose tự do và UDP-galactose [4]. Chất vận chuyển glucose GLUT1 đưa glucose qua màng tế bào vào bào quan chuyên biệt để tổng hợp nên đường lactose [4]. Nồng độ lactose trong sữa có mối tương quan thuận rõ rệt với tổng sản lượng sữa tiết ra [1].

Chế độ ăn của mẹ ảnh hưởng thế nào đến đường sữa?

Một tổng quan khoa học năm 2022 chỉ ra rằng lactose được sản xuất tại tuyến vú bất kể chế độ ăn của người mẹ như thế nào [3]. Tuy nhiên, các yếu tố điều hòa bên trong tuyến vú đóng vai trò kiểm soát chính hơn là lượng đường hay lưu lượng máu ngoại vi [2].

Mặc dù vậy, tình trạng nhịn ăn kéo dài hoặc hạn chế carbohydrate trong khẩu phần có thể làm giảm lượng glucose huyết tương và ảnh hưởng tiêu cực đến sự hấp thu của tuyến vú [2]. Các nghiên cứu trên chuột cho thấy việc nhịn ăn ngắn hạn 6 giờ làm giảm mạnh tốc độ tổng hợp lactose và lipid trong sữa [5]. Dù vậy, các nhà khoa học lưu ý mô hình loài gặm nhấm phản ứng nhạy cảm hơn người nên không thể áp dụng trực tiếp kết quả này sang phụ nữ đang nuôi con bú [2].

Con số 50g carb mỗi ngày đến từ đâu?

Toàn bộ các tài liệu sinh hóa và dinh dưỡng hiện tại không hề đưa ra mốc giới hạn 50g carbohydrate mỗi ngày cho phụ nữ cho con bú [1] [2] [3]. Các mô hình tính toán nhu cầu năng lượng chuyển hóa và protein khả dụng cho việc tạo lactose mới chỉ được nghiên cứu trên động vật nông nghiệp [6].

Do đó, khẳng định mẹ đang cho con bú cần ít nhất 50g carb mỗi ngày là thiếu cơ sở khoa học từ dữ liệu thực nghiệm. Việc áp đặt một định mức cứng nhắc chưa tính đến khả năng tân tạo glucose nội sinh của cơ thể để cung cấp cho tuyến vú [6].

Viêm tuyến vú và các yếu tố ức chế tổng hợp sữa

Không chỉ chế độ ăn, các phản ứng viêm tại chỗ cũng ảnh hưởng trực tiếp đến việc tạo lactose [7]. Nghiên cứu tế bào biểu mô tuyến vú năm 2016 phát hiện cytokine gây viêm TNF-alpha ức chế mạnh các gen tổng hợp đường sữa [7].

Đồng thời, tình trạng viêm làm suy giảm chất vận chuyển GLUT1 trên màng tế bào tuyến vú thông qua con đường truyền tín hiệu NFkappaB [7]. Điều này giải thích vì sao khi bị viêm vú, sản lượng sữa thường sụt giảm rõ rệt [7].

Điều nghiên cứu chưa làm rõ

Các tài liệu hiện có chưa xác định được mức nạp carbohydrate tối thiểu an toàn cho phụ nữ cho con bú trong các chế độ ăn kiêng khác nhau. Phần lớn dữ liệu về cơ chế thiếu hụt năng lượng và nhịn ăn mới dừng lại ở động vật gặm nhấm hoặc gia súc [2] [6] [5]. Khoa học cũng chưa làm rõ hoàn toàn các tín hiệu truyền từ ruột báo hiệu lượng nạp carbohydrate tới tuyến vú [5].

Ai nên thận trọng?

Phụ nữ sau sinh có ý định ăn kiêng nghiêm ngặt hoặc cắt giảm sâu carbohydrate cần thận trọng vì có thể gây mệt mỏi và xáo trộn chuyển hóa [2]. Những người mắc hội chứng chuyển hóa, béo phì hoặc đái tháo đường cần được theo dõi đường huyết chặt chẽ, bởi sự rối loạn cung cấp glucose huyết tương liên quan trực tiếp đến sản lượng sữa [2]. Người đang bị viêm vú cũng cần điều trị sớm để tránh suy giảm chức năng tế bào biểu mô [7].

Gợi ý áp dụng thực tế

Người mẹ không nên tự ý cắt bỏ hoàn toàn nhóm tinh bột hoặc áp dụng các chế độ ăn kiêng khắc nghiệt khi đang nuôi con bằng sữa mẹ. Thay vì lo lắng về con số 50g, hãy duy trì bữa ăn đa dạng, cung cấp đủ năng lượng từ thực phẩm giàu dinh dưỡng để duy trì sức khỏe tổng thể. Khi muốn điều chỉnh khẩu phần ăn để kiểm soát cân nặng, mẹ nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Tóm lại, việc tuyến vú cần glucose để tạo sữa là đúng, nhưng chưa có bằng chứng khoa học nào quy định mẹ phải nạp tối thiểu 50g carb mỗi ngày. Chế độ ăn uống cân bằng và tâm lý thoải mái vẫn là yếu tố quan trọng nhất cho sự tiết sữa ổn định.