Nhiều người khi tìm hiểu về chế độ ăn DASH thường nghĩ rằng phương pháp này chỉ xoay quanh việc cắt giảm tối đa lượng muối trong bữa ăn hàng ngày. Quan niệm này khiến không ít người tập trung quá mức vào việc kiêng gia vị mặn mà bỏ quên các yếu tố dinh dưỡng cốt lõi khác.

Chế độ DASH không đơn thuần là cắt giảm muối, mà bản chất là sự kết hợp giữa giảm natri và tăng cường các khoáng chất gồm kali, magie, canxi cùng chất xơ. Các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên và các bài tổng quan hệ thống xác nhận rằng hiệu quả hạ huyết áp đạt mức tối ưu nhờ sự hiệp đồng của các vi chất này chứ không chỉ do giảm natri riêng lẻ.

Cơ chế tương tác giữa kali, magie, canxi và natri

Chế độ ăn DASH vốn được thiết kế với hàm lượng phong phú các loại trái cây và rau củ nhằm cung cấp lượng lớn kali, magie và canxi [1]. Lượng kali và magie cao tạo ra tác dụng hỗ trợ hạ huyết áp nhờ khả năng làm giãn mạch máu và ức chế thận tiết renin [2]. Đồng thời, hai khoáng chất này hỗ trợ thiết lập trạng thái cân bằng âm đối với natri [2].

Bên cạnh đó, sự tương tác giữa kali và canxi góp phần thúc đẩy thận tăng cường bài tiết natri ra ngoài [1]. Sự phối hợp này tác động trực tiếp lên hệ renin-angiotensin thông qua việc điều hòa hoạt tính renin trong huyết tương [1]. Canxi dồi dào còn can thiệp vào quá trình chuyển hóa các chất điện giải khác và hỗ trợ giảm chỉ số huyết áp tâm thu [2], [3].

Bằng chứng từ các nghiên cứu can thiệp và tổng quan

Thử nghiệm đa trung tâm ngẫu nhiên DASH-Sodium đã phân tích thành phần dinh dưỡng từ 13 nhóm thực phẩm trên hai mô hình ăn uống [4]. Kết quả cho thấy ngũ cốc nguyên hạt đóng góp từ 11% đến 46% lượng protein, chất xơ, canxi, magie, kali, kẽm và folate trong chế độ DASH [4]. Các loại rau củ cung cấp trung bình khoảng 15% tổng lượng magie, kali và canxi của toàn bộ khẩu phần [4].

Một thử nghiệm can thiệp năm 2010 trên các bệnh nhân nhạy cảm với muối đã so sánh 4 chế độ ăn kéo dài trong 3 tuần mỗi giai đoạn [5]. Nghiên cứu bắt đầu từ khẩu phần ít rau quả thông thường (chứa khoảng 1700 mg kali, 250 mg magie, 11 g chất xơ và 3000 mg muối mỗi ngày), sau đó chuyển sang giai đoạn bổ sung vi chất hoặc áp dụng DASH hoàn chỉnh, và cuối cùng là DASH giảm muối (mục tiêu 1500 mg muối/ngày) [5]. Kết quả trên 19 người hoàn thành thử nghiệm cho thấy sự kết hợp giữa chế độ DASH và hạn chế natri giúp giảm căng thẳng oxy hóa và cải thiện chức năng mạch máu [5].

Tại một nghiên cứu khác vào năm 2010 trên người béo phì bị tăng huyết áp, người tham gia được theo dõi với khẩu phần đối chứng có bổ sung kali citrat hoặc kali clorid, magie oxit và chất xơ để đạt mức tương đương DASH [6]. Kết quả chỉ ra rằng chế độ ăn DASH toàn phần giúp giảm huyết áp vượt trội hơn hẳn so với việc chỉ uống các chất bổ sung kali, magie và chất xơ đơn thuần [6].

Hiểu lầm: Uống viên khoáng chất có thể thay thế chế độ DASH?

Nhiều người cho rằng có thể ăn uống bình thường rồi bổ sung thêm kali, canxi hoặc magie dạng viên để hạ huyết áp. Thử nghiệm lâm sàng so sánh trực tiếp đã chứng minh chế độ ăn DASH từ thực phẩm tự nhiên mang lại hiệu quả vượt xa việc dùng viên uống vi chất [6].

Thực phẩm toàn phần trong DASH cung cấp flavonoid và các hợp chất chống oxy hóa [2]. Những chất này giúp giảm đáng kể các dấu ấn sinh học của phản ứng viêm và căng thẳng oxy hóa, từ đó cải thiện chức năng nội mô mạch máu [2]. Hơn nữa, việc tiêu thụ chất béo không bão hòa đơn thay vì chất béo bão hòa cũng hỗ trợ giảm mỡ nội tạng và bảo vệ thành mạch [2].

Ai nên thận trọng với chế độ ăn giàu khoáng chất?

Những người mắc bệnh thận mạn tính hoặc đang chạy thận nhân tạo cần đặc biệt cẩn trọng trước khi tăng lượng kali từ chế độ DASH [7]. Nhóm bệnh nhân đái tháo đường cũng có nguy cơ tăng kali máu cao hơn do suy giảm khả năng đào thải qua thận và ruột, cùng với tình trạng thiếu hụt insulin gây cản trở vận chuyển kali vào trong tế bào [7].

Người có bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc điều hòa huyết áp tác động lên hệ renin-angiotensin cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa [1]. Việc nạp quá nhiều khoáng chất từ thực phẩm khi chức năng bài tiết của thận suy giảm có thể dẫn đến rối loạn điện giải nguy hiểm [7].

Những điều khoa học chưa làm rõ

Các cơ chế sinh học chính xác mà chế độ ăn DASH tác động lên sức khỏe chuyển hóa nói chung vẫn chưa được hiểu biết tường tận và cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn [2].

Bên cạnh đó, các bài tổng quan hệ thống về hội chứng chuyển hóa ghi nhận bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng hiện có vẫn chưa đủ nhất quán để đưa ra kết luận định tính cụ thể [3]. Đa số nghiên cứu quan sát trước đây có thiết kế cắt ngang nên chưa thể thiết lập mối quan hệ nhân quả tuyệt đối giữa mức độ tuân thủ DASH và việc ngăn ngừa hội chứng chuyển hóa [3].

Gợi ý áp dụng chế độ DASH từ thực đơn nghiên cứu

Dựa trên thiết kế thực đơn cho mức năng lượng 2.000 kcal mỗi ngày trong nghiên cứu DASH-Sodium, mô hình này phân chia khẩu phần theo các nhóm thực phẩm cụ thể [4]:

  • Trái cây: 4 đến 5 phần mỗi ngày [4].
  • Rau củ: 4 đến 5 phần mỗi ngày [4].
  • Sản phẩm từ sữa ít béo: 2 đến 3 phần mỗi ngày [4].
  • Ngũ cốc (ưu tiên ngũ cốc nguyên hạt): 7 đến 8 phần mỗi ngày [4].
  • Thịt nạc, thịt gia cầm và cá: từ 2 phần trở xuống mỗi ngày [4].
  • Các loại hạt, quả hạch và cây họ đậu: 4 đến 5 phần mỗi tuần [4].

Chế độ DASH đòi hỏi việc tái cân bằng tổng thể bữa ăn thông qua thực phẩm tự nhiên giàu vi chất. Người áp dụng không nên chỉ chú trọng cắt giảm muối một cách cứng nhắc mà cần kết hợp đồng thời việc bổ sung rau quả, ngũ cốc nguyên hạt và sữa ít béo.