Nhiều người kết hợp chế độ ăn ketosis với các bài tập cường độ cao (HIIT) với kỳ vọng kích hoạt cơ chế đốt mỡ cực hạn. Trạng thái cạn kiệt carbohydrate buộc cơ thể sử dụng chất béo làm nhiên liệu chính trong các đợt vận động bùng nổ. Tuy nhiên, sự kết hợp này có thực sự mang lại hiệu quả đốt mỡ tối đa như kỳ vọng hay tiềm ẩn những giới hạn sinh lý?

Dữ liệu khoa học cho thấy tập luyện cường độ cao trong trạng thái ketosis có thể đẩy tốc độ oxy hóa chất béo lên mức kỷ lục ở nhóm vận động viên được thích nghi [1]. Dù vậy, cơ chế này đòi hỏi tiêu tốn nhiều oxy hơn và làm suy giảm hiệu suất vận động thực tế [2]. Bằng chứng trên người bình thường hoặc người thừa cân hiện còn rất hạn chế.

Nghịch lý chuyển hóa giữa cường độ cao và trạng thái ketosis

Về mặt sinh lý thông thường, bài tập cường độ cao kích thích sử dụng carbohydrate và hạn chế vận chuyển cũng như oxy hóa axit béo tự do [3]. Khi cường độ tiệm cận mức tối đa, cơ thể chuyển dịch điểm giao thoa nhiên liệu sang phụ thuộc hoàn toàn vào đường phân [1]. Quá trình phân giải yếm khí này sinh ra nhiều lactate và ức chế tốc độ đốt mỡ nội tại [3, 4].

Tuy nhiên, chế độ ăn LCHF tạo trạng thái ketosis làm giảm insulin máu và đảo ngược phản ứng chuyển hóa thông thường [1]. Cơ bắp buộc phải sử dụng nguồn mỡ dự trữ ngay cả khi cơ thể hoạt động ở cường độ trên 80% đến 85% VO2max [1, 2]. Nhược điểm lớn là việc oxy hóa chất béo đòi hỏi lượng oxy tiêu thụ cao hơn trên mỗi đơn vị năng lượng tạo ra so với carbohydrate [2].

Bằng chứng nghiên cứu trên vận động viên thích nghi ketosis

Một nghiên cứu năm 2023 trên các vận động viên sức bền trung niên được thích nghi 4 tuần (31 ngày) với chế độ ăn LCHF ghi nhận hiện tượng bất ngờ [1]. Trong bài chạy biến tốc 6 x 800 m ở cường độ trên 85% VO2max, tốc độ đốt mỡ trung bình đạt 1,58 ± 0,33 g/phút, với 30% đối tượng đạt mức trên 1,85 g/phút [1]. Điểm giao thoa chuyển hóa bị đẩy lên mức kỷ lục xấp xỉ 86,4% VO2max [1].

Dù vậy, khả năng đốt mỡ cao không đồng nghĩa với cải thiện thành tích thi đấu. Nghiên cứu năm 2017 trên các vận động viên đi bộ thể thao chuyên nghiệp áp dụng 3 tuần ăn LCHF (dưới 50 g carbohydrate/ngày, 78% năng lượng từ chất béo) cho thấy tốc độ đốt mỡ đạt 1,57 ± 0,32 g/phút ở mức 80% VO2max [2]. Chế độ này làm tăng nhu cầu oxy và làm giảm tính kinh tế của vận động, dẫn tới suy giảm hiệu suất thi đấu thực tế so với nhóm ăn giàu carbohydrate [2].

Bản thân bài tập HIIT tác động đến quá trình đốt mỡ ra sao?

Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng chính các đợt tập ngắt quãng cường độ cao đã đủ để nâng cao năng lực chuyển hóa mà chưa cần đến chế độ ăn keto. Một thử nghiệm 6 tuần HIIT ở người chưa tập luyện cho thấy hoạt tính các enzyme ty thể beta-HAD tăng 29%, citrate synthase tăng 26% và tăng rõ rệt khả năng đốt mỡ ở mức 60% VO2peak [4]. Ở phụ nữ ít vận động, 12 tuần tập biến tốc giúp tăng tốc độ oxy hóa mỡ tối đa từ 19% đến 25%, nhưng không làm thay đổi trọng lượng hay tỷ lệ mỡ cơ thể [5].

Nghiên cứu trên nam giới béo phì ghi nhận cả HIIT và bài tập biến tốc cường độ trung bình (MIIT) trong 4 tuần đều giúp tăng đốt mỡ và giảm nồng độ lactate máu sau tập [3]. Tương tự, tập HIIT giúp mở rộng dải cường độ đốt mỡ từ 20% đến 80% VO2peak ở người béo phì [6]. Trái lại, nghiên cứu 20 buổi tập biến tốc trên thanh niên hoạt động thể lực lại cho thấy mức tăng oxy hóa mỡ thêm 4,3 g không có nhiều ý nghĩa lâm sàng [7].

Nền tảng thể lực: Yếu tố quyết định năng lực sử dụng cơ chất

Khả năng đốt mỡ ở cường độ cực hạn không hoàn toàn do chế độ ăn quyết định mà phụ thuộc phần lớn vào thể lực nền tảng. Nhóm vận động viên trong nghiên cứu năm 2023 vốn sở hữu thể tích và số lượng ty thể dồi dào nhờ tích lũy hơn 10 năm tập luyện với khối lượng 50 km/tuần [1]. Thể lực sức bền đỉnh cao giúp tối ưu hóa thụ thể và khả năng phân giải cơ chất [1].

Sự khác biệt thể lực thể hiện rõ qua thử nghiệm so sánh giữa vận động viên và người không tập luyện: cùng thực hiện bài tập biến tốc cường độ cao, nhóm vận động viên đạt tỷ lệ oxy hóa mỡ cao gấp 17 lần nhờ nồng độ lactate thấp hơn và khả năng tiêu thụ oxy vượt trội [8]. Người chưa qua rèn luyện đối mặt với sự tích tụ lactate sớm, khiến quá trình đốt mỡ bị triệt tiêu nhanh chóng ở cường độ cao [8].

Điều chưa biết từ các bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp dữ liệu về các khía cạnh sau:

  • Tác động dài hạn của việc kết hợp HIIT và trạng thái ketosis đối với sức khỏe tim mạch và nội tiết ở người không chuyên nghiệp.
  • Hiệu quả giảm mỡ dưới da và mỡ nội tạng thực tế của mô hình kết hợp này so với chế độ ăn cân bằng có cùng mức thâm hụt calo.
  • Mức độ an toàn của việc tập bài tập cực hạn trong trạng thái ketosis đối với nhóm đối tượng mắc hội chứng chuyển hóa hoặc tiểu đường.

Ai nên thận trọng khi tập HIIT trong trạng thái ketosis?

Vận động viên thi đấu các môn thể thao đòi hỏi tốc độ bộc phát và thành tích tối đa nên cân nhắc kỹ, vì tình trạng thiếu hụt carbohydrate làm tăng chi phí oxy và cản trở khả năng bứt phá [2]. Người mới bắt đầu tập luyện, người có thể lực kém sẽ dễ kiệt sức, buồn nôn hoặc chấn thương do tích tụ lactate và giảm đường huyết cấp tính [3, 4].

Người có bệnh lý nền về tim mạch, huyết áp hoặc chuyển hóa cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng đồng thời hai căng thẳng sinh lý cực hạn này. Khi thiếu cơ chất glycogen, khả năng duy trì kỹ thuật động tác chuẩn xác trong bài tập HIIT suy giảm, tiềm ẩn nguy cơ quá tải cơ xương khớp.

Gợi ý áp dụng thực tế

Nếu mục tiêu chính là cải thiện thành tích vận động, chế độ ăn giàu carbohydrate định kỳ vẫn mang lại lợi thế vượt trội về hiệu suất [2]. Bản thân việc duy trì bài tập HIIT từ 3 buổi mỗi tuần đã đủ để kích hoạt hệ enzyme ty thể và nâng cao khả năng oxy hóa chất béo mà không bắt buộc phải kiêng khem carbohydrate cực đoan [6, 8].

Người muốn thử nghiệm tập luyện ngắt quãng trong trạng thái ketosis cần dành tối thiểu 3 đến 4 tuần để cơ thể thích nghi chuyển hóa [1, 2]. Cần lắng nghe cơ thể, giảm cường độ khi có dấu hiệu quá sức và duy trì bù đủ nước cùng các chất điện giải.