Nhiều học sinh, sinh viên chọn cách thức khuya ôn thi, kể cả khi đang áp dụng chế độ ăn kiêng ngặt nghèo như ketogenic (keto). Thói quen cắt giảm giấc ngủ này đặt ra câu hỏi liệu cơ thể có thể giữ vững sự ổn định đường huyết hay không.

Các nghiên cứu hiện có chủ yếu tập trung vào ảnh hưởng của việc thiếu ngủ lên độ nhạy insulin và kiểm soát đường huyết ở người bình thường; chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá trực tiếp trên người đang ăn keto hay khả năng duy trì trạng thái ketosis. Dù vậy, dữ liệu cho thấy thiếu ngủ gây hại rõ rệt cho chuyển hóa qua việc làm tăng đường huyết, tăng nồng độ insulin và thúc đẩy tình trạng kháng insulin [1] [2].

Thiếu ngủ tác động thế nào đến đường huyết và insulin?

Thử nghiệm năm 2024 trên 28 nam giới khỏe mạnh (18-40 tuổi) đã so sánh hai trạng thái: thức trắng 24 giờ và hạn chế ngủ 4 giờ mỗi đêm trong 4 đêm liên tiếp [1]. Kết quả cho thấy nhóm bị hạn chế ngủ 4 đêm liên tiếp có nồng độ insulin nền, diện tích dưới đường cong (AUC) của insulin và chỉ số kháng insulin HOMA-IR cao hơn đáng kể so với thức trắng 24 giờ [1]. Chỉ số nhạy insulin (ISI) của nhóm này cũng giảm rõ rệt sau 4 đêm thiếu ngủ [1].

Một thử nghiệm năm 2017 trên 11 nam giới trẻ (18-35 tuổi) ghi nhận thức trắng 24 giờ làm tăng mức đường huyết, nồng độ insulin và axit béo tự do trong máu sau nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống [2]. Nghiên cứu công bố năm 1993 trên 10 nam giới cũng cho thấy sau 60 giờ mất ngủ, đáp ứng insulin với đường uống tăng vọt, phản ánh thụ thể ngoại vi giảm nhạy cảm với insulin [3].

Nghiên cứu của Spiegel và cộng sự trên 11 nam giới ngủ 4 giờ mỗi đêm ghi nhận mức đường huyết và insulin nền đều tăng cao, làm tăng chỉ số HOMA [4]. Giảm thời gian ngủ xuống 4 giờ mỗi đêm trong 6 đêm cũng làm giảm dung nạp glucose và tăng chỉ số HOMA so với khi ngủ hồi phục [5].

Cơ chế sinh học khiến thức khuya làm hại chuyển hóa

Thiếu ngủ kích hoạt phản ứng căng thẳng của hệ thần kinh giao cảm và làm gián đoạn nhịp tiết hormone cortisol tự nhiên [6] [5]. Nồng độ cortisol buổi tối tăng cao cùng với sự gia tăng hormone tăng trưởng (GH) cản trở trực tiếp tác dụng hạ đường huyết của insulin [6] [5]. Ở cấp độ tế bào, thiếu ngủ làm suy giảm quá trình phosphoryl hóa protein Akt – một mắt xích then chốt trong chuỗi tín hiệu vận chuyển glucose của insulin [5].

Bên cạnh đó, mất ngủ làm thay đổi các hormone điều hòa cảm giác thèm ăn [4]. Nồng độ leptin (hormone báo no) giảm xuống mức thấp, trong khi ghrelin (hormone kích thích đói) lại tăng cao [4]. Tình trạng này dễ thúc đẩy cảm giác đói cồn cào trong đêm [4].

Sự thiếu ngủ kéo dài còn đi kèm với phản ứng viêm hệ thống, thể hiện qua sự gia tăng của các chỉ dấu sinh học như protein phản ứng C (CRP) và serum amyloid A (SAA) [7]. Nồng độ các cytokine gây viêm từ mô mỡ như TNF-alpha hay IL-6 cũng tăng lên khi mất ngủ kết hợp với thừa cân, từ đó làm trầm trọng thêm mức độ đề kháng insulin [6].

Vận động thể chất hỗ trợ giảm nhẹ tác hại

Tập luyện thể chất được ghi nhận là giải pháp giúp bù đắp một phần rối loạn dung nạp đường do mất ngủ gây ra [2] [3]. Một nghiên cứu năm 2017 cho thấy 6 buổi tập ngắt quãng cường độ cao (HIIT) trong 2 tuần trước khi thức trắng 24 giờ đã giúp làm giảm mức tăng glucose, insulin và axit béo tự do ở 11 nam giới [2].

Nghiên cứu năm 1993 cũng chỉ ra rằng nhóm đối tượng duy trì hoạt động thể chất hàng ngày có đáp ứng insulin sau 60 giờ thức trắng thấp hơn đáng kể so với nhóm ít vận động [3]. Tuy nhiên, khảo sát cắt ngang năm 2023 trên 241 sinh viên y khoa ghi nhận lối sống ít vận động và mức độ stress cao có mối liên hệ mật thiết với chỉ số vòng eo lớn – một dấu hiệu nhận diện tình trạng kháng insulin [8].

Ai nên thận trọng khi thức khuya học bài?

Người có nguy cơ đái tháo đường hoặc có hội chứng chuyển hóa cần đặc biệt lưu ý trước việc cắt giảm giấc ngủ [7] [5]. Thiếu ngủ làm suy giảm khả năng xử lý đường của tế bào, có thể dẫn đến quá tải và suy kiệt tế bào beta đảo tụy sau thời gian dài [3] [7].

Người thừa cân hoặc có lượng mỡ nội tạng cao cũng chịu ảnh hưởng tiêu cực rõ rệt hơn từ việc mất ngủ [6]. Rối loạn tiết adipokine tại mô mỡ khi thiếu ngủ sẽ làm tăng mạnh nguy cơ tiến triển thành bệnh tiểu đường type 2 [7] [6].

Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện nay

Các bằng chứng khoa học hiện có chưa trả lời được tác động cụ thể của việc thức khuya lên quá trình sinh ceton (ketogenesis) ở gan. Chưa có nghiên cứu xác định nồng độ beta-hydroxybutyrate trong máu hay hơi thở thay đổi như thế nào sau các đêm thức học bài.

Ngoài ra, phần lớn các thử nghiệm can thiệp giấc ngủ đều thực hiện trên cỡ mẫu rất nhỏ (10 đến 28 người) và hầu hết là nam giới trẻ tuổi khỏe mạnh [1] [2] [3]. Ảnh hưởng thực tế ở nữ giới hoặc người theo các chế độ ăn chuyên biệt trong thời gian dài vẫn là khoảng trống nghiên cứu cần được làm rõ thêm.

Gợi ý duy trì sức khỏe khi phải học khuya

Để bảo vệ chuyển hóa đường huyết, người học nên ưu tiên thời lượng ngủ tối thiểu 7 giờ mỗi ngày theo khuyến cáo y khoa [7]. Tránh kéo dài tình trạng thiếu ngủ nhiều đêm liên tiếp, bởi tổn thương chuyển hóa do hạn chế ngủ 4 đêm nặng nề hơn nhiều so với việc thức trắng một đêm duy nhất [1].

Nếu bắt buộc phải thức muộn trong các kỳ thi, việc duy trì vận động thể chất vừa sức vào ban ngày có thể hỗ trợ cơ thể cải thiện độ nhạy insulin [2] [3]. Khi cảm thấy đói đêm do hormone ghrelin tăng cao, nên uống đủ nước và tránh ăn các món ăn vặt giàu năng lượng để không gây thêm gánh nặng cho hệ chuyển hóa [4].

Tóm lại, thức khuya học bài gây hại trực tiếp cho quá trình kiểm soát đường huyết và làm tăng kháng insulin, bất kể bạn có đang áp dụng chế độ ăn nào. Giấc ngủ đầy đủ và vận động điều độ vẫn là nền tảng quan trọng nhất để giữ cho hoạt động chuyển hóa luôn ở trạng thái cân bằng.