Đúng hay sai: Ngô thù du giúp đốt mỡ, giảm cân nhanh chóng?

Nhiều sản phẩm giảm cân cấp tốc hiện nay quảng cáo chiết xuất ngô thù du như một thần dược "đốt mỡ tự nhiên" [1, 4]. Không ít người tin rằng hoạt chất trong dược liệu này có thể làm tăng tiêu hao năng lượng và giúp cơ thể thon gọn nhanh chóng mà không cần ăn kiêng hay tập luyện [2, 6].

Tuy nhiên, lời khẳng định "ngô thù du giúp đốt mỡ, giảm cân nhanh chóng" là sai và gây hiểu lầm lớn. Bằng chứng khoa học về tác dụng sinh nhiệt, phân giải mỡ chủ yếu đến từ các thí nghiệm trên chuột hoặc tế bào trong phòng thí nghiệm [2, 3, 8]. Các thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người còn rất hạn chế, và nghiên cứu lâm sàng kết hợp hoạt chất này không ghi nhận hiệu quả vượt trội trong việc giảm mỡ thừa ^[1].

Ngô thù du và hoạt chất evodiamine là gì?

Ngô thù du (danh pháp khoa học: Evodia rutaecarpa hoặc Fructus Evodiae) là một vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền ^[2]. Trong tài liệu cổ, loại quả này được xếp vào nhóm dược liệu có "tính nóng", thường dùng trị đau đầu, ợ lạnh, đau bụng, tiêu chảy và tăng huyết áp [1, 2].

Hoạt chất sinh học chính tạo nên sự chú ý của dược liệu này là evodiamine, một alkaloid thuộc nhóm indoloquinazoline [1, 6]. Gần đây, evodiamine được nhiều công ty sản xuất chiết xuất và đưa vào các loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe nhằm quảng bá công dụng quản lý cân nặng và điều hòa chuyển hóa lipid [1, 6].

Bắt nguồn hiểu lầm: Kích thích thụ thể nhiệt tương tự ớt

Lý do ngô thù du bị đồn thổi có khả năng "đốt mỡ" xuất phát từ đặc tính tương tự capsaicin (chất tạo cay trong quả ớt) ^[3]. Năm 2001, các nhà khoa học phát hiện evodiamine là chất chủ vận thụ thể vanilloid, có hoạt tính tương đương capsaicin trên các mô hình thử nghiệm ^[3].

Điểm đặc biệt khiến evodiamine được ngành công nghiệp thực phẩm bổ sung quan tâm là hợp chất này không mang vị cay nồng khó chịu như capsaicin ^[3]. Nhiều người lầm tưởng rằng việc uống evodiamine sẽ giúp cơ thể "sinh nhiệt" liên tục để đốt cháy mỡ thừa mà không phải chịu cảm giác bỏng rát đường tiêu hóa [2, 6].

Tuy nhiên, cơ chế tác động của hoạt chất này trong cơ thể sống phức tạp hơn nhiều so với suy đoán ban đầu ^[4]. Nghiên cứu năm 2008 chỉ ra rằng evodiamine ngăn chặn sự tăng cân do chế độ ăn nhiều chất béo thông qua cơ chế độc lập với protein tách cặp 1 (UCP1) – loại protein đóng vai trò sinh nhiệt quen thuộc của capsaicin ^[4]. Thay vào đó, nó ức chế sự biệt hóa của tế bào mỡ thông qua con đường truyền tín hiệu ERK/MAPK và làm giảm biểu hiện thụ thể PPAR-gamma trong nuôi cấy tiền tế bào mỡ ^[4].

Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2018 sử dụng kỹ thuật tương tác quang học NPOT còn phát hiện evodiamine liên kết trực tiếp với thụ thể màng ABCA1 ^[2]. Tương tác này giúp ổn định protein ABCA1 và gia tăng vận chuyển cholesterol ra khỏi đại thực bào THP-1 ở người, cho thấy tiềm năng trong chuyển hóa mỡ máu hơn là đốt cháy mô mỡ tức thì ^[2].

Bằng chứng trên động vật nói gì?

Phần lớn tuyên bố về khả năng giảm cân của ngô thù du đều dựa vào các thí nghiệm trên loài gặm nhấm [2, 3, 8].

Trong nghiên cứu năm 2001, chuột nhắt đực C3H được cho ăn bổ sung 0,03% evodiamine trong khẩu phần suốt 12 ngày ^[3]. Kết quả ghi nhận khối lượng mỡ quanh thận và mỡ mào tinh hoàn giảm đáng kể so với nhóm đối chứng ^[3]. Khi thử nghiệm trên chuột cống đực SD ăn chế độ nhiều chất béo kèm 0,02% chiết xuất cồn quả ngô thù du trong 21 ngày, cân nặng, lượng mỡ quanh thận, mỡ mào tinh hoàn, axit béo tự do trong huyết thanh và lipid toàn phần trong gan đều giảm ^[3].

Nghiên cứu này cũng ghi nhận chuột được tiêm dưới da 1-3 mg/kg evodiamine ở trạng thái no làm tăng nhiệt độ da đuôi hơn 5 độ C, cho thấy sự gia tăng phân tán nhiệt ^[3]. Dù vậy, ở trạng thái nhịn ăn, liều tiêm này lại làm giảm thân nhiệt lõi của chuột từ 1 đến 2 độ C ^[3].

Một nghiên cứu khác năm 2014 đánh giá chuột được bổ sung evodiamine ở các mức 0,02%, 0,04% và 0,06% trong khẩu phần ăn từ 1 đến 4 tuần ^[5]. Nhóm nghiên cứu nhận thấy mức tăng cân trung bình hàng ngày và nhiệt độ trực tràng giảm dần theo thời gian và phụ thuộc vào liều dùng ^[5]. Đồng thời, evodiamine làm giảm biểu hiện gen tổng hợp axit béo (SREBP-1c, FAS) và làm tăng biểu hiện enzyme lipase nhạy cảm với hormone (HSL) giúp phân giải mỡ trong mô mỡ và gan ^[5].

Nghiên cứu năm 2008 trên chuột biến đổi gen bị loại bỏ protein UCP1 cũng ghi nhận việc bổ sung 0,03% evodiamine trong 2 tháng giúp kìm hãm mức tăng cân, giảm tích lũy mỡ thừa và hạ nồng độ leptin cũng như insulin máu ^[4].

Tất cả các thử nghiệm này đều có điểm chung: sử dụng liều chiết xuất chuẩn hóa rất cao trên động vật bị ép ăn chất béo [2, 3, 8]. Điều này không đồng nghĩa với việc con người uống viên ngô thù du thì mỡ sẽ tự động tiêu biến.

Nghiên cứu trên người: Không vượt trội hơn giả dược

Khi chuyển từ phòng thí nghiệm sang cơ thể người thực tế, kết quả lại không như kỳ vọng ^[1].

Năm 2017, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược đã được tiến hành nhằm đánh giá tính an toàn và hiệu quả của một sản phẩm bổ sung tăng cường sinh nhiệt thương mại ^[1]. Sản phẩm này chứa hỗn hợp gồm caffeine, chiết xuất trà xanh, l-carnitine, evodiamine cùng một số thành phần khác ^[1].

Những người tham gia được can thiệp kết hợp tập kháng lực lũy tiến và uống bổ sung trong vòng 6 tuần ^[1]. Kết quả cho thấy sản phẩm không gây tác dụng phụ nguy hại và không làm thay đổi các chỉ số an toàn sinh hóa ^[1]. Nhóm dùng sản phẩm có mức tăng sức mạnh tối đa của thân dưới cao hơn (+18% so với +10% ở nhóm giả dược) và nồng độ hormone cortisol giảm 16% ^[1].

Tuy nhiên, về mục tiêu quan trọng nhất là hình thể, sản phẩm chứa evodiamine không hề giúp giảm khối lượng mỡ hay tăng khối lượng cơ nạc so với nhóm dùng giả dược ^[1]. Tốc độ chuyển hóa khi nghỉ ngơi (REE) tăng 11,5% ở nhóm dùng thực phẩm bổ sung nhưng nhóm giả dược cũng tăng 5%, sự khác biệt này không đạt mức ý nghĩa thống kê ^[1]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng dù sản phẩm có thể điều chỉnh một vài thông số vận động, nó hoàn toàn không đem lại hiệu quả giảm mỡ hay giảm cân vượt trội sau 6 tuần ^[1].

Cần lưu ý thêm rằng thử nghiệm năm 2017 sử dụng sản phẩm đa thành phần, do đó không thể xác định hiệu quả độc lập của riêng evodiamine ^[1]. Hiện tại, vẫn thiếu vắng hoàn toàn các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn sử dụng đơn chất evodiamine hoặc bột ngô thù du nguyên chất để chứng minh khả năng đốt mỡ trên người thừa cân.

Hiểu lầm thường gặp và rủi ro khi lạm dụng

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng bằng chứng trên chuột với kết quả trên cơ thể người [2, 4]. Hệ chuyển hóa của loài gặm nhấm rất khác con người; tỷ lệ mô mỡ nâu và cơ chế điều hòa nhiệt ở chuột nhạy cảm hơn rất nhiều ^[3]. Việc chiết xuất evodiamine được cấp nhiều bằng sáng chế về quản lý cân nặng hay chống viêm chỉ phản ánh tiềm năng nghiên cứu, không phải là bảo chứng cho hiệu quả chữa bệnh hay giảm béo tức thì ^[6].

Nhiều người cũng lầm tưởng rằng uống ngô thù du sẽ giúp "đốt mỡ thụ động" mà không cần tập luyện ^[1]. Nghiên cứu thực tế cho thấy ngay cả khi kết hợp tập kháng lực nghiêm ngặt suốt 6 tuần, hoạt chất này vẫn không tạo ra sự khác biệt về lượng mỡ giảm được ^[1].

Việc tự ý lùng mua ngô thù du dạng bột hoặc viên uống chứa evodiamine liều cao tiềm ẩn nhiều rủi ro. Ngô thù du vốn là dược liệu có độc tính nhẹ trong y học cổ truyền, việc dùng sai liều hoặc dùng lâu dài có thể gây gánh nặng cho gan và đường tiêu hóa.

Ai nên thận trọng?

Những người đang tìm kiếm giải pháp giảm cân cấp tốc tuyệt đối không nên tự ý dùng ngô thù du như một biện pháp thay thế ăn uống lành mạnh. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ em cần tránh xa các sản phẩm này do chưa có nghiên cứu an toàn ^[1].

Người có bệnh nền về huyết áp, tim mạch hoặc đang sử dụng các thuốc điều trị chuyển hóa lipid cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào liên quan đến ngô thù du ^[2]. Hoạt chất evodiamine có thể tương tác với quá trình vận chuyển cholesterol và hệ mạch máu ^[2].

Lời khuyên thực tế để kiểm soát cân nặng

Thay vì tin vào các thần dược đốt mỡ cấp tốc chưa được chứng minh, người muốn giảm cân cần tập trung vào các nguyên lý khoa học nền tảng:

• Tạo mức thâm hụt năng lượng bền vững thông qua chế độ ăn uống cân bằng, giàu chất xơ, đủ đạm và hạn chế thực phẩm siêu chế biến.
• Duy trì vận động thể chất thường xuyên, kết hợp giữa bài tập tim mạch và rèn luyện kháng lực để duy trì khối lượng cơ nạc ^[1].
• Không tự ý sử dụng các thực phẩm bổ sung sinh nhiệt chứa evodiamine trôi nổi trên thị trường mà chưa có hướng dẫn chuyên môn ^[1].

Ngô thù du và hoạt chất evodiamine có thể là đề tài nghiên cứu thú vị trong phòng thí nghiệm về chuyển hóa lipid và tế bào mỡ [1, 3, 8]. Tuy nhiên, tuyên bố loại quả này giúp đốt mỡ, giảm cân nhanh chóng hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học trên người ^[1]. Một cơ thể khỏe mạnh và vóc dáng cân đối đòi hỏi sự kiên trì trong lối sống, không thể phó thác cho bất kỳ loại thảo dược nào.