Phụ nữ mang thai dùng ngô thù du: rủi ro co bóp tử cung cần biết

Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về ngô thù du

Trong y học cổ truyền, ngô thù du (Evodia rutaecarpa) là một vị thuốc quen thuộc thường được dùng nhằm hỗ trợ giảm đau bụng, đau đầu hoặc cải thiện các triệu chứng khó chịu liên quan đến chu kỳ kinh nguyệt ^[1]. Nhiều người vẫn giữ thói quen sử dụng các bài thuốc thảo mộc truyền thống khi cơ thể xuất hiện các cơn đau hoặc khó chịu đường tiêu hóa.

Tuy nhiên, đối với phụ nữ mang thai, việc sử dụng các loại dược liệu tự nhiên đòi hỏi sự cẩn trọng rất lớn. Nhiều thai phụ băn khoăn liệu một vị thuốc có khả năng giảm đau và tác động đến vùng bụng dưới như ngô thù du có an toàn cho thai nhi hay không. Mối lo ngại này hoàn toàn có cơ sở khi các cơ quan sinh sản trong thai kỳ rất nhạy cảm với các hợp chất có hoạt tính sinh học.

Thực tế, không ít người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên luôn lành tính và không gây tác dụng phụ. Sự thiếu hụt thông tin về tác động thực sự của các hoạt chất trong ngô thù du lên cơ trơn tử cung có thể dẫn đến những quyết định dùng thuốc tự phát tiềm ẩn nhiều nguy cơ khôn lường cho sức khỏe mẹ và bé.

Phụ nữ mang thai có nên dùng ngô thù du không?

Câu trả lời ngắn gọn là phụ nữ mang thai không nên tự ý sử dụng ngô thù du dưới bất kỳ hình thức nào khi chưa có chỉ định và giám sát chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa. Hiện nay, các dữ liệu khoa học về độ an toàn của dược liệu này trên phụ nữ mang thai vẫn chưa đầy đủ và chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên thai phụ.

Các nghiên cứu thực nghiệm hiện có chỉ mới được thực hiện trên động vật hoặc tế bào biệt lập, cho thấy các hoạt chất trong ngô thù du có tác động trực tiếp đến sự co giãn của cơ trơn tử cung ^[1], ^[2]. Mọi sự can thiệp làm thay đổi trương lực cơ tử cung trong thai kỳ đều có thể tạo ra những rủi ro bất lợi.

Do đó, để bảo đảm an toàn cho sự phát triển của thai nhi và phòng ngừa các biến chứng nguy hiểm, thai phụ cần tránh dùng các bài thuốc hoặc sản phẩm chứa ngô thù du, trừ khi được thầy thuốc cân nhắc kỹ lưỡng giữa lợi ích và nguy cơ.

Hoạt chất trong ngô thù du và tác động lên cơ trơn tử cung

Ngô thù du chứa nhiều nhóm hoạt chất sinh học đa dạng, trong đó nổi bật là các alkaloid và các hợp chất chuyển hóa đặc trưng. Một nghiên cứu công bố năm 2006 đã phân tích và định lượng các alkaloid chính trong loài thảo dược này bao gồm evodiamine, dehydroevodiamine, rutaecarpine và synephrine ^[2].

Mỗi hoạt chất trong dược liệu lại có xu hướng tác động khác nhau lên hệ cơ trơn. Chẳng hạn, các alkaloid như rutaecarpine, evodiamine và dehydroevodiamine được ghi nhận có đặc tính làm giãn cơ ^[2]. Ngược lại, synephrine là hoạt chất có khả năng gây co thắt ^[2]. Sự hiện diện đồng thời của cả chất gây co và chất làm giãn khiến tác động tổng thể của dược liệu trở nên rất phức tạp và khó kiểm soát trên cơ thể sống.

Đến năm 2023, một nghiên cứu khác tiếp tục phân tích chiết xuất của ngô thù du sống và ngô thù du chế biến với rượu bằng phương pháp chuyển hóa UPLC-Q-TOF-MS ^[1]. Nghiên cứu đã xác định được 7 hợp chất khác biệt giữa hai dạng bào chế, bao gồm chlorogenic acid, 7-hydroxycoumarin, hydroxy evodiamine, laudanosine, evollionines A, limonin và 1-methyl-2-[(z)-4-nonenyl]-4(1H)-quinolone ^[1]. Sự đa dạng này giải thích vì sao dược liệu này có hoạt tính sinh học mạnh mẽ trên các mô cơ trơn.

Nghiên cứu thực nghiệm trên động vật và mô biệt lập nói gì?

Để hiểu rõ cơ chế của ngô thù du, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều thử nghiệm tiền lâm sàng trên mô động vật và tế bào nuôi cấy trong điều kiện phòng thí nghiệm.

Nghiên cứu công bố năm 2006 đã tiến hành so sánh tác động của chiết xuất Evodia rutaecarpa và Tetradium glabrifolium thu thập từ các địa điểm khác nhau, mẫu tươi và mẫu lưu trữ 1 năm, cũng như giữa mẫu đã chế biến và chưa chế biến ^[2]. Thử nghiệm được thực hiện trên động mạch chủ và tử cung cô lập của chuột cống ^[2]. Kết quả cho thấy chiết xuất ngô thù du từ Trung Quốc có tác dụng làm giãn tử cung tốt hơn mẫu từ Đài Loan, mặc dù mẫu Trung Quốc có chứa hoạt chất gây co thắt là synephrine ^[2].

Đặc biệt, sau khi chế biến, khả năng làm giãn cơ tử cung của mẫu ngô thù du Trung Quốc tăng lên, trong khi tác động giãn mạch máu không đổi ^[2]. Điểm đáng chú ý từ nghiên cứu này là không có sự tương quan tuyến tính giữa hàm lượng hóa học định lượng được và mức độ giãn cơ thực tế, cho thấy hiệu quả sinh học phụ thuộc vào nhiều yếu tố tương tác phức tạp hơn là một chất đơn lẻ ^[2].

Trong một nghiên cứu thực hiện năm 2023, các nhà khoa học đã đánh giá tác động của ngô thù du lên tế bào cơ trơn tử cung được phân lập từ mô tử cung của chuột bị đau bụng kinh và chuột bình thường ^[1]. Thử nghiệm in vitro chia tế bào cơ trơn thành các nhóm được xử lý trong 24 giờ với 7-hydroxycoumarin (liều 1 mmol/L), chlorogenic acid (liều 1 mmol/L) và limonin (liều 50 micromol/L), lặp lại 3 lần mỗi nhóm ^[1].

Kết quả cho thấy 7-hydroxycoumarin, chlorogenic acid và limonin có khả năng ức chế sự co bóp của tế bào cơ trơn tử cung chuột ^[1]. Đồng thời, các hoạt chất này làm giảm nồng độ các chất trung gian gây co và viêm gồm PGE2, ET-1, giảm thụ thể P2X3 và dòng ion Ca2+ nội bào, bên cạnh việc làm tăng nồng độ NO ^[1]. Nghiên cứu cũng xác nhận rằng dạng ngô thù du chế biến với rượu có sự thay đổi về thành phần hợp chất so với dạng sống ^[1].

Giới hạn bằng chứng: Khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến cơ thể người mang thai

Mặc dù các nghiên cứu đã làm sáng tỏ một số cơ chế sinh hóa, người đọc cần nhìn nhận đúng bản chất của các bằng chứng khoa học này. Cả hai công trình nghiên cứu nêu trên đều được tiến hành trên mô cô lập hoặc tế bào chuột trong ống nghiệm ^[1], ^[2]. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu can thiệp hay khảo sát an toàn nào được thực hiện trực tiếp trên phụ nữ mang thai.

Tử cung của một người phụ nữ trong giai đoạn mang thai có đặc điểm sinh lý rất khác biệt so với mô tử cung của chuột trong trạng thái bình thường hoặc bị đau bụng kinh. Sự thay đổi nội tiết tố, mật độ thụ thể và lưu lượng máu trong thai kỳ khiến tử cung trở nên cực kỳ nhạy cảm với bất kỳ yếu tố ngoại lai nào.

Hơn nữa, một dược liệu chứa đồng thời nhiều chất có tác dụng đối nghịch như rutaecarpine hay limonin (gây giãn) và synephrine (gây co thắt) có thể tạo ra các phản ứng khó dự đoán ^[1], ^[2]. Khi đi vào cơ thể người mẹ, quá trình hấp thu, chuyển hóa qua gan và phân bố đến nhau thai có thể làm thay đổi hoàn toàn nồng độ và hoạt tính của các chất này. Do đó, không thể lấy kết quả thư giãn tế bào trên chuột để suy diễn rằng ngô thù du an toàn hoặc có lợi cho phụ nữ mang thai.

Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng ngô thù du

Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng ngô thù du là thảo dược trị đau bụng kinh hiệu quả nên cũng có thể dùng để giảm đau bụng khi mang thai. Thực tế, đau bụng kinh xuất phát từ sự co bóp quá mức của cơ trơn tử cung dưới tác động của các chất trung gian như prostaglandin ^[1]. Trong khi đó, đau bụng trong thai kỳ có thể là dấu hiệu cảnh báo dọa sảy thai, thai ngoài tử cung hoặc các vấn đề tiêu hóa phức tạp khác. Việc tự ý dùng dược liệu tác động lên cơ tử cung có thể làm rối loạn trương lực cơ tự nhiên, gây nguy hiểm cho phôi thai.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm ngô thù du sau khi sao tẩm hoặc chế biến với rượu sẽ loại bỏ được các nguy cơ gây hại. Nghiên cứu năm 2023 chỉ ra rằng việc chế biến với rượu làm thay đổi thành phần các chất chuyển hóa, thay đổi hoạt tính của các hợp chất như chlorogenic acid hay 7-hydroxycoumarin ^[1]. Tuy nhiên, sự thay đổi này chỉ nhằm mục đích tối ưu hóa hiệu quả giảm đau thực nghiệm trên chuột, chứ không đồng nghĩa với việc loại trừ hoàn toàn các rủi ro đối với thai phụ.

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng có thể dùng ngô thù du dạng bột đắp ngoài da để tránh tác dụng phụ toàn thân. Dù dùng qua đường uống hay bôi ngoài, các hoạt chất sinh học vẫn có khả năng hấp thu một phần vào tuần hoàn chung. Khi chưa có chứng minh an toàn, bất kỳ hình thức sử dụng nào cũng cần được đánh giá nghiêm ngặt.

Những ai cần thận trọng hoặc tránh sử dụng?

Dựa trên các đặc tính dược lý tác động lên cơ trơn tử cung và mạch máu, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng hoặc không nên sử dụng ngô thù du:

• Phụ nữ đang mang thai: Đây là nhóm đối tượng cần tránh dùng ngô thù du. Sự hiện diện của các alkaloid như rutaecarpine, evodiamine hay synephrine có khả năng làm biến đổi trương lực cơ trơn tử cung ^[2]. Những thay đổi đột ngột về sự co giãn cơ tử cung hoặc lưu lượng máu nuôi dưỡng đều tiềm ẩn nguy cơ gây kích thích, đe dọa sự ổn định của túi thai.
• Phụ nữ nghi ngờ có thai hoặc đang trong giai đoạn chuẩn bị thụ thai: Trong giai đoạn đầu, phôi thai cần làm tổ vững chắc trên niêm mạc tử cung. Mọi can thiệp bằng dược liệu tác động lên cơ tử cung đều nên tạm dừng để tránh cản trở quá trình làm tổ.
• Người có tiền sử dị ứng hoặc mẫn cảm với thành phần của cây họ Cửu lý hương (Rutaceae): Những người có cơ địa dễ dị ứng cần thận trọng trước bất kỳ chiết xuất thảo mộc mới nào.
• Người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng các thuốc điều trị khác: Do ngô thù du có các hoạt chất tác động lên mạch máu và co bóp cơ ^[2], việc phối hợp tự phát có thể dẫn đến tương tác thuốc bất lợi.

Lời khuyên an toàn và cách xử trí phù hợp

Đối với phụ nữ mang thai, nguyên tắc hàng đầu là bảo vệ tối đa sức khỏe của mẹ và sự phát triển của thai nhi. Nếu thai phụ gặp các triệu chứng đau bụng, buồn nôn hoặc đau đầu, tuyệt đối không tự ý tìm đến các phương thuốc dân gian hay bài thuốc đông y chứa ngô thù du mà chưa qua thăm khám.

Thay vào đó, thai phụ cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa phụ sản để được bác sĩ chẩn đoán chính xác nguyên nhân gây đau. Đau bụng trong thai kỳ đòi hỏi phải được đánh giá y khoa để loại trừ các nguyên nhân sản khoa nguy hiểm.

Trong trường hợp vô tình đã sử dụng các sản phẩm có chứa ngô thù du và xuất hiện các dấu hiệu bất thường như đau quặn bụng dưới, ra máu âm đạo hoặc chóng mặt, thai phụ cần ngừng dùng ngay lập tức và đến bệnh viện để được theo dõi kịp thời. Khi đi khám, hãy mang theo mẫu thảo dược hoặc bao bì sản phẩm đã dùng để bác sĩ có thêm thông tin định hướng xử trí.

Đối với người bình thường không mang thai muốn sử dụng ngô thù du cho các vấn đề sức khỏe khác, việc dùng dược liệu cũng chỉ nên ở lượng vừa phải theo đúng hướng dẫn của thầy thuốc y học cổ truyền. Không nên lạm dụng kéo dài hoặc tự ý tăng lượng dùng vì tính chất phức tạp của các alkaloid tự nhiên.

Tóm lại, ngô thù du là một vị thuốc có nhiều hoạt tính sinh học trên cơ trơn tử cung nhưng các dữ liệu hiện có mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên mô và tế bào động vật ^[1], ^[2]. Phụ nữ mang thai cần hết sức thận trọng và tránh tự ý dùng dược liệu này để phòng ngừa những rủi ro co thắt ngoài ý muốn. Mọi can thiệp điều trị trong thai kỳ cần đặt yếu tố an toàn lên trên hết và phải dựa trên sự tư vấn chuyên môn từ bác sĩ.