Đúng hay sai: Xông khói nhựa chai giúp sát trùng không khí?

Nhiều gia đình Việt Nam duy trì thói quen đốt các loại nhựa cây, đặc biệt là nhựa cây chai, để tạo mùi thơm, xua đuổi muỗi và tẩy trùng phòng ốc khi thời tiết ẩm ướt. Quan niệm dân gian cho rằng khói bốc lên từ loại nhựa này có khả năng làm sạch bầu không khí và tiêu diệt mầm bệnh.

Tuy nhiên, việc khẳng định xông khói nhựa chai giúp sát trùng không khí là chưa có căn cứ khoa học xác thực. Hiện chưa có nghiên cứu nào chứng minh khói đốt trực tiếp từ nhựa cây chai có khả năng làm sạch vi khuẩn bay lơ lửng trong môi trường sống mà không gây hại cho đường hô hấp.

Nhựa cây chai và nguồn gốc trong tự nhiên

Cây chai thuộc chi Shorea, một chi lớn nhất trong họ Dầu (Dipterocarpaceae) với khoảng 150 đến 200 loài phân bố chủ yếu tại khu vực Đông Nam Á nhiệt đới ^[1]. Nhựa của một số loài thuộc chi này, chẳng hạn như Shorea javanica, được gọi phổ biến là nhựa dammar [2, 3]. Đây là nguồn lâm sản ngoài gỗ quan trọng, từng được khai thác rộng rãi tại Indonesia và các nước lân cận ^[2].

Trong y học cổ truyền, các bộ phận của cây thuộc chi Shorea thường được dùng để hỗ trợ điều trị tiêu chảy, đau răng, bệnh ngoài da, các vấn đề về tai và vết thương ^[1]. Dân gian tại một số vùng cũng tận dụng nhựa khô của cây chai để đốt xông nhà nhằm khử mùi và xua côn trùng.

Khoa học phân tích thành phần nhựa cây chai

Các nghiên cứu hóa thực vật hiện đại đã phân lập được nhiều hợp chất giá trị từ các loài cây thuộc chi Shorea. Tính đến nay, có khoảng 113 hợp chất khác nhau, bao gồm 83 hợp chất stilbene và oligomer của resveratrol, 18 hợp chất triterpene/terpenoid, 7 coumarin, 3 flavonoid và 2 steroid đã được tách chiết từ 26 loài thuộc chi này ^[1]. Các chất chiết xuất và chất chuyển hóa thứ cấp từ chi Shorea thể hiện các hoạt tính chống oxy hóa, kháng khuẩn, chống ung thư, kháng đái tháo đường, chống béo phì, chống loét và bảo vệ gan, thận ^[1].

Nghiên cứu công bố năm 2010 đã phân lập 19 hợp chất triterpenoid và một hợp chất sesquiterpenoid từ nhựa dammar của cây Shorea javanica ^[3]. Khi thử nghiệm trên tế bào Raji, các hợp chất này cho thấy khả năng ức chế kháng nguyên sớm của virus Epstein-Barr do TPA kích ứng ^[3]. Một dẫn xuất là (20S)-20-hydroxy-3,4-secodammara-4(28),24-dien-3-al thậm chí còn ức chế sự phát triển của khối u da trong mô hình thử nghiệm trên chuột ^[3].

Mặc dù nhựa cây chai chứa các dược tính sinh học như kháng khuẩn dạng chiết xuất hay ức chế tế bào khối u [3, 5], những tác dụng này được ghi nhận trên mẫu hóa chất cô lập trong phòng thí nghiệm. Việc đốt cháy nhựa bằng nhiệt độ cao sẽ bẻ gãy cấu trúc hóa học, tạo ra tro bụi và khói khí độc hại chứ không giữ nguyên được các hoạt tính sinh học nguyên bản.

Khói chiết xuất kháng khuẩn thực phẩm, không phải xông phòng

Sự nhầm lẫn về khả năng "sát trùng của khói" thường bắt nguồn từ các nghiên cứu về khói lỏng dùng trong bảo quản thực phẩm. Năm 1998, một nghiên cứu đánh giá hoạt tính kháng khuẩn của 7 chế phẩm khói thương mại (4 dạng lỏng, 3 dạng rắn) trên các vi sinh vật gây hư hỏng và gây bệnh thực phẩm ^[4]. Kết quả cho thấy mẫu ngưng tụ S2 ức chế hầu hết các chủng vi khuẩn với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) dưới 0,5 - 1,5%, trừ vi khuẩn Salmonella enteritidis ^[4]. Mẫu chiết xuất L2 ức chế các vi khuẩn Vibrio vulnificus, Yersinia enterocolitica, Bacillus subtilis, Staphylococcus aureus, Listeria monocytogenes với MIC dưới 0,2 - 0,8% ^[4]. Hoạt tính kháng khuẩn của các chế phẩm này liên quan trực tiếp đến nồng độ phenol chứa bên trong ^[4].

Đến năm 2012, nghiên cứu về khói lỏng thương mại và dịch chiết khói từ vỏ quả hồ đào (pecan) ghi nhận nồng độ ức chế tối thiểu đối với vi khuẩn đường ruột dao động từ 0,5 đến 6,0% cho E. coli, 0,5 đến 8,0% cho Salmonella và 0,38 đến 6% cho tụ cầu vàng Staphylococcus aureus ^[5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng tác dụng ức chế phụ thuộc nhiều vào dung môi chiết xuất hơn là nguồn gốc loại gỗ ^[5].

Một thử nghiệm công bố năm 2014 tiếp tục kiểm tra tác động của nhiệt độ đối với hiệu quả kháng khuẩn của khói lỏng ^[6]. Nghiên cứu đo nồng độ MIC ở 4, 10 và 37 độ C đối với Listeria monocytogenes, cũng như ở 10, 25 và 37 độ C đối với Salmonella enterica ^[6]. Kết quả cho thấy MIC của khói lỏng đối với Listeria dao động từ 3 đến 48%, còn với Salmonella là 3 đến 24%, trong đó nhiệt độ bảo quản thấp hơn luôn đòi hỏi nồng độ chất ngưng tụ khói cao hơn để ức chế vi khuẩn ^[6].

Cần hiểu rõ: khói lỏng trong các nghiên cứu trên là sản phẩm ngưng tụ hơi khói gỗ đã qua xử lý loại bỏ hắc ín để hòa tan bảo quản bề mặt thịt cá trong công nghệ chế biến [1, 4, 7]. Đây hoàn toàn không phải là hành động đốt nhựa cây tỏa khói mịt mù trong phòng ở để diệt trùng không khí.

Hiểu lầm phổ biến khi đốt nhựa cây sát trùng

Nhiều người tin rằng mùi thơm nhựa thông hay nhựa chai khi cháy bốc lên sẽ khử sạch vi khuẩn lơ lửng trong nhà. Đây là hiểu lầm tai hại giữa việc khói xua đuổi bớt côn trùng do thiếu oxy và việc làm sạch vi sinh vật.

Đốt bất kỳ loại nhựa cây nào trong phòng kín đều tạo ra hạt bụi mịn, khí carbon monoxide và các hợp chất hữu cơ bay hơi sinh ra từ quá trình cháy dở dang. Mùi thơm từ tinh dầu bị cháy khét chỉ lấn át mùi hôi ẩm mốc tạm thời chứ không tiêu diệt được vi khuẩn, virus bám trên bề mặt hoặc trôi nổi trong không khí.

Ai nên thận trọng với việc xông khói?

Khói đốt từ nhựa cây chứa nhiều hạt tro mịn gây kích ứng trực tiếp lên niêm mạc đường hô hấp. Những nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên tiếp xúc với khói xông nhựa chai:

• Người mắc bệnh hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD): Khói kích thích các cơn co thắt phế quản cấp tính, dẫn đến khó thở dữ dội.
• Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Phổi trẻ chưa phát triển hoàn thiện, rất dễ bị viêm phế quản và viêm tiểu phế quản khi hít phải khói bụi nhựa cây.
• Phụ nữ mang thai và người cao tuổi: Nguy cơ thiếu oxy và kích ứng niêm mạc mắt, mũi khi ở trong phòng xông khói kéo dài.
• Người có tiền sử dị ứng, viêm xoang, viêm mũi dị ứng: Khói làm nặng thêm tình trạng phù nề niêm mạc xoang mũi.

Nếu nghi ngờ mắc các bệnh lý đường hô hấp hoặc đang dùng thuốc điều trị, người dân cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ biện pháp xông thảo mộc nào tại gia đình.

Biện pháp làm sạch không khí thực tế và an toàn

Thay vì sử dụng các phương pháp đốt xông mù mịt tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc khói và hỏa hoạn, việc giữ gìn môi trường sống sạch khuẩn cần dựa trên nguyên tắc khoa học cơ bản:

• Giữ phòng thông thoáng: Thường xuyên mở cửa sổ vào ban ngày để ánh nắng và gió tự nhiên đối lưu, giảm độ ẩm mốc và giảm mật độ vi khuẩn trong không gian kín.
• Sử dụng máy lọc không khí: Các màng lọc HEPA tiêu chuẩn có thể giữ lại bụi mịn, phấn hoa và các tác nhân vi sinh vật trôi nổi hiệu quả hơn khói đốt.
• Vệ sinh bề mặt tiếp xúc: Dùng dung dịch sát khuẩn y tế chuyên dụng hoặc cồn để lau chùi bàn ghế, tay nắm cửa, sàn nhà.
• Xua muỗi đúng cách: Dùng màn khi ngủ, dọn dẹp các dụng cụ chứa nước đọng quanh nhà hoặc dùng tinh dầu thiên nhiên đã qua kiểm định khuếch tán bằng máy phun sương siêu âm với liều lượng vừa phải, tránh đốt cháy trực tiếp.

Xông khói nhựa chai để sát trùng phòng chỉ là mẹo dân gian chưa được khoa học kiểm chứng về độ an toàn và hiệu quả diệt khuẩn không khí. Người dân không nên lạm dụng để tránh biến việc làm sạch thành nguồn gây độc hại cho lá phổi của cả gia đình.