Cơn sốt thảo dược trị mất ngủ và thực tế sử dụng
Nhiều người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên với suy nghĩ lành tính và có thể dùng tùy ý để cải thiện giấc ngủ hay giảm căng thẳng. Trong đó, lạc tiên tây (tên khoa học là Passiflora incarnata) trở thành lựa chọn phổ biến trong nhiều gia đình. Tuy nhiên, việc tự ý tăng liều hoặc lạm dụng thảo dược này hằng ngày tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe mà ít người ngờ tới.
Dùng lạc tiên tây hằng ngày chỉ an toàn khi dùng ở liều lượng thấp theo dạng trà uống ngắn ngày hoặc theo chỉ dẫn y khoa đã được nghiên cứu. Khi lạm dụng hoặc dùng quá mức, người dùng có thể gặp các triệu chứng từ ngủ gà gật, buồn nôn, rối loạn tri giác đến các biến chứng tim mạch nghiêm trọng [1], [2], [3].
Lạc tiên tây tác động lên hệ thần kinh như thế nào?
Chiết xuất từ cây lạc tiên tây chứa các hợp chất flavonoid quan trọng như homoorientin, orientin, vitexin và isovitexin [4]. Những hoạt chất này có khả năng tác động trực tiếp lên hệ thống dẫn truyền thần kinh GABA (axit gamma-aminobutyric) trong não bộ [4]. Cơ chế này tương tự như một số loại thuốc an thần, giúp làm dịu hoạt động của các tế bào thần kinh, từ đó mang lại tác dụng an thần và giảm cảm giác lo âu [5], [4].
Khi nghiên cứu trên mô hình động vật, chiết xuất nước hoặc chiết xuất cồn hydro (30-40% ethanol) từ các bộ phận trên mặt đất của cây làm giảm khả năng vận động tự phát và kéo dài thời gian ngủ do thuốc pentobarbital tạo ra [2]. Chiết xuất nước cho thấy hoạt tính ở mức liều 25,0 mg/kg thể trọng, trong khi chiết xuất cồn hydro chỉ thể hiện hoạt tính khi đạt nồng độ từ 50,0 mg/kg thể trọng trở lên [2]. Đáng chú ý, tác dụng giải lo âu của chiết xuất lạc tiên tây ở liều 375 mg/kg đường uống trên chuột cho thấy hiệu quả tương đương diazepam liều 1,5 mg/kg và bị chặn lại bởi chất đối kháng thụ thể GABA(A)/benzodiazepine là flumazenil [4].
Bằng chứng khoa học về hiệu quả và liều dùng ở người
Nghiên cứu lâm sàng về lạc tiên tây trên người đã ghi nhận một số kết quả tích cực đối với giấc ngủ và tình trạng lo âu ngắn hạn:
Năm 2011, một thử nghiệm mù đôi, có đối chứng với giả dược và lặp lại theo thứ tự cân bằng được thực hiện trên 41 người trưởng thành khỏe mạnh từ 18-35 tuổi gặp dao động nhẹ về chất lượng giấc ngủ [6]. Các tình nguyện viên uống 1 tách trà lạc tiên tây mỗi ngày và ghi nhật ký giấc ngủ trong 7 ngày liên tục, xen kẽ 1 tuần nghỉ [6]. Kết quả phân tích từ nhật ký cho thấy chất lượng giấc ngủ ở nhóm uống trà lạc tiên tây được đánh giá tốt hơn rõ rệt so với nhóm dùng giả dược [6]. Mười người tham gia cũng được đo đa ký giấc ngủ vào đêm cuối cùng của mỗi đợt, cho thấy mức liều thấp dạng trà thảo mộc này đem lại lợi ích ngắn hạn cho chất lượng giấc ngủ chủ quan [6].
Năm 2012, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng với giả dược được tiến hành trên 60 bệnh nhân từ 25-55 tuổi chuẩn bị gây tê tủy sống [7]. Ba mươi phút trước khi tiến hành thủ thuật, nhóm can thiệp được cho uống chiết xuất lạc tiên tây dạng uống [7]. Kết quả chỉ ra rằng chiết xuất này giúp ngăn chặn sự gia tăng điểm số lo âu trước phẫu thuật mà không làm suy giảm chức năng vận động tâm thần, mức độ an thần sâu hay làm thay đổi các chỉ số huyết động [7].
Ngoài ra, tổng quan năm 2013 ghi nhận loài cây này từ lâu đã được sử dụng trong y học cổ truyền châu Âu để trị chứng mất ngủ và lo âu, cũng như làm trà an thần ở Bắc Mỹ [8]. Dù vậy, các nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn trên người vẫn còn khá hạn chế về số lượng và thời gian theo dõi [8], [6].
Dấu hiệu cảnh báo khi dùng quá liều hoặc lạm dụng
Mặc dù độc tính cấp của chiết xuất lạc tiên tây được xếp vào nhóm thấp trên thực nghiệm động vật (với liều gây chết trung bình LD50 đường uống ở chuột trên 15 g/kg với chiết xuất cồn hydro), nguy cơ nhiễm độc ở người vẫn có thể xảy ra khi cơ thể không dung nạp hoặc lạm dụng [2].
Một báo cáo năm 1997 tại bệnh viện ghi nhận 5 bệnh nhân phải nhập viện trong tình trạng rối loạn tri giác sau khi uống một chế phẩm có tên Relaxir chứa thành phần chính là quả lạc tiên tây [3]. Sản phẩm này có tác dụng gây say, gây an thần mạnh và làm tăng tác dụng của các loại thuốc dùng chung [3].
Một ca bệnh lâm sàng năm 2000 báo cáo trường hợp người phụ nữ 34 tuổi tự ý dùng chế phẩm thảo dược lạc tiên tây (Passiflora incarnata) ở mức liều điều trị thông thường nhưng gặp phải tác dụng phụ nghiêm trọng [1]. Bệnh nhân xuất hiện các triệu chứng buồn nôn dữ dội, nôn mửa, ngủ gà gật, kéo dài khoảng QT trên điện tâm đồ và xuất hiện các cơn nhịp nhanh thất không kéo dài [1]. Người bệnh sau đó phải nhập viện cấp cứu để theo dõi tim mạch liên tục và truyền dịch tĩnh mạch [1].
Theo chuyên luận của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), việc sử dụng thảo dược này có thể gây buồn ngủ lơ mơ [2]. Một số tác dụng phụ rất hiếm gặp khác bao gồm: quá mẫn, nhịp tim nhanh thất, buồn nôn, nôn, khoảng QT kéo dài, giảm tiểu cầu, suy thất trái, rung thất, chức năng gan bất thường, loạn nhịp tim, run rẩy, kích động và hội chứng cai [2]. Tuy nhiên, mối liên hệ nhân quả rõ ràng giữa các biến cố nghiêm trọng này và việc dùng lạc tiên tây vẫn chưa được xác lập đầy đủ [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược an thần
Nhiều người tin rằng thảo dược từ thiên nhiên luôn an toàn tuyệt đối và có thể uống thay nước lọc suốt ngày. Đây là quan niệm sai lầm bởi các hoạt chất trong lạc tiên tây tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương và có khả năng tương tác với các loại thuốc khác [2], [3].
Một hiểu lầm khác là lạc tiên tây luôn luôn làm dịu lo âu cho mọi trường hợp. Một nghiên cứu năm 2011 trên chuột CF1 được cho uống chiết xuất lạc tiên tây trong nước uống liên tục 1 tuần (mô phỏng cách dùng đường uống hằng ngày ở người) lại cho thấy sự gia tăng các chỉ số lo âu trong các bài kiểm tra hành vi [5]. Các tác giả chỉ ra rằng kết quả tác dụng của thảo dược có thể biến động lớn tùy thuộc vào loài thực vật, nguồn gốc địa lý, phương pháp chiết xuất, liều lượng, thời gian dùng và mức độ căng thẳng ban đầu [5].
Nhóm đối tượng cần thận trọng đặc biệt
Thảo dược này tuyệt đối chống chỉ định cho phụ nữ mang thai vì các nghiên cứu trên mô hình động vật cho thấy nó kích thích các cơn co thắt tử cung [2].
Hiện tại chưa có dữ liệu báo cáo an toàn về việc dùng lạc tiên tây cho phụ nữ đang cho con bú và trẻ em, vì vậy việc sử dụng trên các nhóm đối tượng này bắt buộc phải có sự theo dõi sát sao của bác sĩ [2].
Người chuẩn bị lái xe, vận hành máy móc hoặc làm các công việc đòi hỏi sự tập trung cao độ cần cẩn trọng vì thảo dược có thể gây buồn ngủ gà gật [2]. Ngoài ra, những người đang dùng các thuốc ức chế thần kinh trung ương khác không nên tự ý phối hợp vì nguy cơ làm tăng độc tính và tác dụng an thần quá mức [3].
Hướng dẫn sử dụng an toàn và lời khuyên thực tế
Để sử dụng an toàn, người dùng chỉ nên áp dụng mức liều thấp trong thời gian ngắn:
- Dạng trà thảo mộc: Uống 1 tách trà mỗi ngày trong khoảng 7 ngày liên tục để hỗ trợ cải thiện các dao động nhẹ về chất lượng giấc ngủ [6].
- Không tự ý tăng liều: Không tự ý dùng vượt mức khuyến cáo trên nhãn sản phẩm hoặc kéo dài nhiều tuần mà không có đánh giá y khoa.
- Theo dõi cơ thể: Nếu xuất hiện các dấu hiệu như ngủ gà lơ mơ ban ngày, buồn nôn, chóng mặt, hồi hộp đánh trống ngực hoặc run, cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế [1], [2].
Lạc tiên tây có thể đem lại lợi ích làm dịu căng thẳng và cải thiện giấc ngủ tạm thời nếu dùng đúng cách ở liều lượng thấp [6], [7]. Người bệnh có các bệnh lý nền về tim mạch, gan hoặc đang dùng các thuốc điều trị khác cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bắt đầu sử dụng để phòng ngừa tương tác bất lợi [1], [2].
