Nỗi lo mất ngủ thai kỳ và thói quen tìm đến thảo dược

Mất ngủ, căng thẳng và lo âu là những xáo trộn thể chất lẫn tinh thần thường gặp trong thai kỳ. Trước tâm lý e ngại thuốc tây ảnh hưởng đến thai nhi, nhiều thai phụ tìm kiếm các giải pháp từ trà thảo mộc thiên nhiên. Trong đó, lạc tiên tây (Passiflora incarnata) thường được truyền tai như vị thuốc an thần lành tính giúp dễ ngủ.

Tuy nhiên, việc sử dụng loài thảo mộc này khi đang mang thai lại tiềm ẩn nhiều hiểm họa. Các bằng chứng y học hiện nay cho thấy lạc tiên tây chống chỉ định đối với phụ nữ mang thai [1]. Thảo dược tự nhiên không đồng nghĩa an toàn tuyệt đối cho mẹ và bé [2].

Các nghiên cứu khoa học cảnh báo thành phần trong lạc tiên tây có thể kích thích tử cung co bóp [1]. Dữ liệu an toàn thực tế trên người mang thai vẫn còn rất thiếu thốn, trong khi các ghi nhận ca lâm sàng ban đầu cho thấy nhiều biến cố sản khoa đáng lo ngại [2].

Cơ chế tác động: Mối nguy từ kích thích co bóp tử cung

Lạc tiên tây vốn thuộc họ Passifloraceae, chứa các nhóm hoạt chất có tác động lên hệ thần kinh trung ương [1, 5]. Chiết xuất nước hoặc cồn từ các bộ phận trên mặt đất của cây làm giảm vận động tự phát và kéo dài thời gian ngủ do thuốc an thần tạo ra trên động vật [1]. Dù vậy, những hoạt chất này cũng mang đến nguy cơ lớn đối với tử cung người mẹ [1].

Dược điển chuyên luận về cây thuốc của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ghi nhận Passiflora incarnata có thể gây kích thích co bóp tử cung trên các mô hình động vật thí nghiệm [1]. Vì cơ chế kích thích co thắt cơ trơn tử cung này, thảo dược được xếp vào nhóm chống chỉ định trong thai kỳ [1].

Khi cơ tử cung bị kích thích co bóp bất thường ngoài ý muốn, áp lực buồng ối gia tăng. Tình trạng này dẫn đến nguy cơ dọa sảy thai, vỡ màng ối sớm hoặc sinh non nguy hiểm cho cả mẹ và thai nhi [2].

Bằng chứng khoa học: Thử nghiệm tiền lâm sàng nói gì?

Tài liệu chuyên luận của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tổng hợp các nghiên cứu dược lý thực nghiệm trên chuột về chiết xuất cồn (30-40% ethanol) và chiết xuất nước của Passiflora incarnata [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất nước có hoạt tính ức chế thần kinh trung ương ở mức liều 25,0 mg/kg thể trọng, trong khi chiết xuất cồn cần mức liều từ 50,0 mg/kg thể trọng trở lên [1].

Về độc tính, chiết xuất nước gây độc ở liều 900,0 mg/kg thể trọng tiêm phúc mạc ở chuột [1]. Liều gây chết trung bình qua đường uống (LD50) của chiết xuất cồn 30% ở chuột là 37,0 ml/kg thể trọng [1]. Các dữ liệu phi lâm sàng khác cho thấy độc tính cấp tính và liều lặp lại nhìn chung ở mức thấp; chỉ số LD50 của chiết xuất cồn trên chuột nhắt và chuột cống đạt mức trên 15 g/kg qua đường uống và trên 3 g/kg tiêm phúc mạc [1].

Nghiên cứu cũng ghi nhận chiết xuất không có bằng chứng gây độc gen hoặc dị tật bẩm sinh trên các mô hình thực nghiệm [1, 3]. Dẫu vậy, giới hạn cốt lõi là việc kích thích co thắt tử cung ở động vật đã đủ cơ sở để giới y khoa đưa ra cảnh báo cấm dùng cho người mang thai [1].

Báo cáo thực tế trên người mang thai: Những rủi ro khó lường

Dữ liệu lâm sàng về việc phụ nữ mang thai sử dụng lạc tiên tây cực kỳ hiếm hoi [2]. Một báo cáo công bố năm 2018 đã theo dõi 5 phụ nữ mang thai mắc chứng trầm cảm hoặc lo âu có dùng Passiflora incarnata trong thai kỳ [2].

Kết quả theo dõi 5 trường hợp này ghi nhận hàng loạt biến cố bất lợi: 1 thai kỳ dẫn đến tử vong sơ sinh, 2 trường hợp vỡ ối non sớm, 2 trẻ sơ sinh mắc hội chứng hít ối phân su và 1 trẻ bị tăng áp lực động mạch phổi tồn tại dai dẳng [2]. Điểm an ủi duy nhất là không có dị tật bẩm sinh hay bất thường về tăng trưởng, phát triển ở những trẻ còn sống khi đánh giá tại mốc 6 tháng tuổi [2].

Mặc dù báo cáo chỉ giới hạn ở quy mô 5 ca bệnh và không thể khẳng định mối quan hệ nhân quả tuyệt đối, phát hiện này là hồi chuông cảnh báo lớn [2]. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh phụ nữ mang thai từng tiếp xúc với loại thảo dược này bắt buộc phải được nhân viên y tế theo dõi sát sao [2].

Trong khi đó, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng chứng minh lạc tiên tây giúp giảm stress và cải thiện giấc ngủ – chẳng hạn thử nghiệm năm 2024 tại Ấn Độ trên 65 người – chỉ được tiến hành trên nhóm người trưởng thành có stress và mất ngủ, hoàn toàn không bao gồm phụ nữ mang thai [3]. Việc áp dụng kết quả an toàn từ người bình thường sang phụ nữ mang thai là sai lầm nguy hiểm [1, 7].

Hiểu lầm thường gặp về thảo dược tự nhiên trong thai kỳ

Nhiều người mặc định quan niệm "thảo dược tự nhiên thì vô hại", có thể tùy ý sắc uống hoặc uống trà đóng gói thay thuốc ngủ [2]. Trên thực tế, cây cỏ chứa các hoạt chất sinh học rất mạnh và nhiều thành phần tự nhiên có khả năng vượt qua hàng rào nhau thai hoặc tác động trực tiếp lên hệ cơ quan của thai phụ [1, 3].

Một hiểu lầm khác là cho rằng lạc tiên tây có lịch sử sử dụng dân gian lâu đời ở châu Âu, châu Mỹ để trị mất ngủ, lo âu, đau bụng kinh nên phụ nữ mang thai cũng dùng được [4]. Sự thật là chính các ghi nhận dân gian về tác dụng điều hòa kinh nguyệt (trị đau bụng kinh) hay chống co thắt ruột đã phản ánh khả năng tác động của dược liệu lên cơ trơn [4].

Bên cạnh đó, dù các biến cố nghiêm trọng rất hiếm gặp và chưa xác lập mối liên hệ trực tiếp, lạc tiên tây vẫn có thể gây ra các phản ứng phụ như buồn ngủ, quá mẫn, buồn nôn, nôn mửa, nhịp tim nhanh thất, khoảng QT kéo dài, giảm tiểu cầu, suy thất trái, rung thất, chức năng gan bất thường, loạn nhịp tim, run, kích động hoặc hội chứng cai [1]. Khi mang thai, cơ thể phụ nữ cực kỳ nhạy cảm và khó lường trước các phản ứng này [1].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào là đối tượng tuyệt đối phải tránh dùng lạc tiên tây [1]. Nguy cơ kích thích tử cung luôn rình rập và đe dọa trực tiếp sự toàn vẹn của thai kỳ [1, 3].

Phụ nữ đang cho con bú và trẻ em cũng cần đặc biệt cẩn trọng vì hiện tại chưa có báo cáo an toàn đầy đủ trên các nhóm này; việc sử dụng bắt buộc phải được bác sĩ theo dõi nghiêm ngặt [1].

Những người làm công việc đòi hỏi sự tập trung, tỉnh táo cao độ như lái xe hay vận hành máy móc cũng cần thận trọng do thảo dược này có thể gây buồn ngủ [1]. Ngoài ra, những bệnh nhân có bệnh nền về gan, tim mạch hoặc đang sử dụng các thuốc an thần khác cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng [1].

Hướng dẫn chăm sóc giấc ngủ an toàn cho thai phụ

Thay vì mạo hiểm sử dụng lạc tiên tây, mẹ bầu nên áp dụng các biện pháp vệ sinh giấc ngủ tự nhiên và an toàn. Giữ phòng ngủ thoáng mát, yên tĩnh, hạn chế ánh sáng xanh từ thiết bị điện tử trước giờ ngủ là những thói quen hữu ích.

Việc vận động nhẹ nhàng vào ban ngày, tập các bài yoga thai kỳ hoặc tập hít thở sâu giúp giải tỏa căng thẳng hiệu quả. Chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước vào ban ngày và hạn chế uống quá nhiều nước sát giờ ngủ cũng giảm bớt số lần thức giấc giữa đêm.

Trường hợp tình trạng mất ngủ, âu lo kéo dài ảnh hưởng tiêu cực tới sức khỏe và sinh hoạt, sản phụ không được tự ý mua thảo dược hay thực phẩm chức năng trôi nổi. Cách tốt nhất là thăm khám trực tiếp tại các cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa sản hoặc chuyên gia tâm lý tư vấn giải pháp điều trị an toàn cho thai kỳ.

Lời khuyên cho thai kỳ khỏe mạnh

Lạc tiên tây có thể mang lại công dụng hỗ trợ thần kinh ở người bình thường nhưng lại là mối nguy hại lớn đối với sự phát triển của thai nhi [1, 7]. Bằng chứng về nguy cơ co bóp tử cung trên động vật và các biến cố chu sinh nguy hiểm ở người là lý do vững chắc để mẹ bầu gạch tên dược liệu này khỏi danh sách sử dụng [1, 3]. Hãy luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi đưa bất kỳ loại thảo mộc nào vào cơ thể trong suốt hành trình mang thai [1, 3].