Bối cảnh và thắc mắc phổ biến về thảo dược an thần

Mất ngủ kéo dài khiến nhiều người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên với hy vọng tìm lại giấc ngủ ngon [5, 7]. Tâm lý chung của người tiêu dùng là các sản phẩm nguồn gốc cây cỏ đều lành tính và không gây hại [1]. Nhiều người bệnh đang được kê đơn thuốc an thần tây y vẫn tự ý mua thêm chế phẩm từ thảo dược để uống cùng nhằm gia tăng tác dụng trị mất ngủ [2].

Trong số các loài thảo dược hỗ trợ giấc ngủ, lạc tiên tây (Passiflora incarnata L.) được sử dụng rất phổ biến ở dạng trà, viên uống bổ sung hoặc dịch chiết [1, 5]. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp dược liệu này với thuốc an thần tân dược tiềm ẩn nhiều mối nguy khôn lường cho hệ thần kinh trung ương [2].

Liệu việc dùng chung lạc tiên tây với thuốc an thần có an toàn như nhiều người vẫn nghĩ? Các chuyên gia y tế cảnh báo sự kết hợp này có thể gây ra hiện tượng cộng hưởng tác dụng ức chế não bộ, dẫn đến quá liều và ngộ độc [2].

Lạc tiên tây tác động lên hệ thần kinh như thế nào?

Lạc tiên tây có lịch sử lâu đời tại châu Âu và Bắc Mỹ như một bài thuốc dân gian trị chứng bồn chồn, lo âu và khó ngủ [1, 5]. Bộ phận trên mặt đất gồm hoa, lá và quả thường được bào chế thành các bài thuốc thảo mộc giúp an thần [1, 5].

Các nghiên cứu dược lý chỉ ra rằng chiết xuất lạc tiên tây tác động thông qua hệ thống thụ thể GABA (acid gamma-aminobutyric) trong não [3, 8]. GABA là chất dẫn truyền thần kinh giữ vai trò ức chế chính, giúp làm dịu hoạt động của các tế bào thần kinh [3]. Một nghiên cứu trong ống nghiệm năm 2011 phát hiện dịch chiết lạc tiên tây tạo ra các dòng điện GABA ở tế bào thần kinh hồi hải mã [3]. Nghiên cứu cũng gợi ý rằng sự hiện diện của flavonoid hoặc các hợp chất liên kết có thể điều biến dương tính thụ thể GABAA [3].

Cơ chế điều biến này rất tương đồng với cơ chế hoạt động của nhóm thuốc an thần benzodiazepine [4]. Thử nghiệm trên động vật năm 2016 cho thấy chiết xuất methanol của lạc tiên tây làm giảm hoạt động vận động của chuột tương đương với thuốc diazepam [4]. Khi các nhà khoa học sử dụng chất đối kháng pentylenetetrazole (PTZ), tác dụng giảm đau và an thần bị đảo ngược, chứng minh sự tham gia rõ rệt của cơ chế GABAergic [4].

Bằng chứng khoa học về hiệu quả giảm lo âu và an thần

Nhiều nghiên cứu lâm sàng đã được thực hiện để đánh giá tác dụng giảm lo âu và hỗ trợ giấc ngủ của lạc tiên tây trên người [2, 6, 7]. Dữ liệu cho thấy thảo dược này thực sự có hoạt tính an thần nhất định [5].

Một thử nghiệm mù đôi, đối chứng giả dược năm 2011 tiến hành trên 41 người trưởng thành khỏe mạnh từ 18 đến 35 tuổi [6]. Những người tham gia uống 1 tách trà lạc tiên tây mỗi ngày trong 1 tuần, kết hợp ghi nhật ký giấc ngủ và kiểm tra đa ký giấc ngủ (PSG) [6]. Kết quả chỉ ra chất lượng giấc ngủ tự đánh giá ở nhóm uống trà lạc tiên tây cải thiện tốt hơn rõ rệt so với giả dược (t(40) = 2,70; P < 0,01) [6]. Nghiên cứu kết luận liều thấp thảo dược này mang lại lợi ích ngắn hạn cho người có dao động nhẹ về giấc ngủ [6].

Tại một bệnh viện, thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi năm 2012 trên 60 bệnh nhân (25-55 tuổi, nhóm ASA I-II) chuẩn bị gây tê tủy sống đã đánh giá tác động của dịch chiết lạc tiên tây đường uống [7]. Bệnh nhân được cho dùng thảo dược 30 phút trước thủ thuật [7]. Kết quả ghi nhận chiết xuất lạc tiên tây ngăn chặn đáng kể sự gia tăng điểm số lo âu trạng thái (STAI-S) so với nhóm dùng giả dược [7]. Đáng chú ý, ở liều dùng này, chức năng tâm thần vận động, mức độ an thần và huyết động của người bệnh không bị thay đổi tiêu cực [7].

Rủi ro tương tác khi phối hợp với thuốc an thần nhóm Benzodiazepine

Mặc dù có lợi ích đơn lẻ, việc dùng chung lạc tiên tây với các thuốc an thần tân dược lại là mối nguy hại lớn [2]. Nhóm thuốc an thần benzodiazepine cũng tác động trực tiếp lên thụ thể GABAA để gây ức chế thần kinh trung ương [3, 8]. Khi kết hợp hai chất cùng chung cơ chế, tác dụng ức chế sẽ bị khuếch đại [2].

Tài liệu y khoa năm 1997 đã ghi nhận trường hợp 5 bệnh nhân phải nhập viện trong tình trạng rối loạn ý thức sau khi sử dụng một chế phẩm thảo dược có tên Relaxir [2]. Sản phẩm này chứa thành phần chính chiết xuất từ quả lạc tiên tây nhằm trị mất ngủ và bồn chồn [2]. Báo cáo nhấn mạnh rằng lạc tiên tây có thể làm tăng tiềm lực tác dụng của các loại thuốc khác dùng kèm, gây nên tình trạng say thuốc hoặc ngộ độc an thần nghiêm trọng [2].

Bên cạnh nguy cơ ngộ độc, lạc tiên tây ở liều cao còn gây ảnh hưởng tiêu cực lên nhận thức [8]. Một thử nghiệm lâm sàng năm 2017 trên 52 bệnh nhân phẫu thuật chương trình so sánh giữa 1000 mg lạc tiên tây và 6 mg melatonin dùng trước mổ 1 giờ [8]. Cả hai nhóm đều giảm điểm lo âu tương đương (P = 0,001) [8]. Tuy nhiên, bài kiểm tra chức năng nhận thức (DSST) tại thời điểm 1 giờ trước mổ (P = 0,04) và lúc xuất viện khỏi phòng hồi tỉnh (P = 0,007) cho thấy lạc tiên tây gây suy giảm chức năng nhận thức nhiều hơn melatonin [8].

Những hiểu lầm thường gặp về thảo mộc trị mất ngủ

Nhiều người lầm tưởng rằng thuốc thảo dược hoàn toàn không có tác dụng phụ hoặc không thể gây quá liều [4, 5]. Sự thiếu hiểu biết này dẫn đến việc bệnh nhân tùy tiện tăng liều hoặc uống kèm với thuốc kê đơn của bác sĩ [2].

Chiết xuất thực vật chứa hỗn hợp rất phức tạp các hoạt chất chưa được xác định đầy đủ [3]. Nghiên cứu năm 2011 phân tích bằng phương pháp sắc ký lớp mỏng (TLC) và sắc ký lỏng khối phổ (LC-MS) cho thấy hoạt chất thực sự của Passiflora incarnata vẫn chưa được phân lập rõ ràng, không trùng khớp với hợp chất benzoflavone (BZF) từng được công bố trước đó [3]. Hoạt tính sinh học của thảo dược này có thể đến từ sự hiệp đồng phức tạp của nhiều chất chưa định danh [3].

Việc phối hợp một hỗn hợp thảo dược phức tạp với các thuốc an thần tổng hợp mạnh tạo ra nguy cơ tương tác khó dự đoán trước [3, 4]. Do đó, suy nghĩ "uống thêm thảo dược cho ngủ sâu hơn" khi đang dùng thuốc an thần là quan niệm sai lầm và nguy hiểm [2].

Ai nên đặc biệt thận trọng với lạc tiên tây?

Người bệnh đang sử dụng bất kỳ loại thuốc an thần kê đơn nào, đặc biệt là nhóm ức chế thần kinh trung ương như benzodiazepine, tuyệt đối không tự ý dùng thêm lạc tiên tây [4, 8]. Tác dụng làm tăng tiềm lực của thảo dược có thể dẫn đến ức chế hô hấp, ngủ li bì và rối loạn ý thức [2].

Người chuẩn bị lái xe, vận hành máy móc hoặc làm công việc đòi hỏi sự tỉnh táo cao cần thận trọng [8]. Nghiên cứu năm 2017 chứng minh liều 1000 mg lạc tiên tây làm suy giảm chức năng nhận thức và tâm thần vận động rõ rệt trong các bài kiểm tra ký hiệu số [8].

Đối với phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ, dữ liệu nghiên cứu về tính an toàn của việc phối hợp thuốc chưa được thiết lập đầy đủ [5]. Các nhóm đối tượng này chỉ nên dùng thảo dược dưới sự hướng dẫn trực tiếp từ chuyên gia y tế có chuyên môn [5].

Hướng dẫn sử dụng an toàn và khuyến cáo thực tế

Nếu muốn sử dụng lạc tiên tây cho các đợt căng thẳng, bồn chồn hoặc khó ngủ nhẹ, người dùng chỉ nên áp dụng đơn độc ở dạng trà pha loãng hoặc các sản phẩm tiêu chuẩn hóa có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng [1, 7].

Theo nghiên cứu năm 2011, một tách trà thảo mộc dùng trong 7 ngày có thể mang lại cải thiện chủ quan ngắn hạn cho người bị rối loạn giấc ngủ mức độ nhẹ [6]. Tránh tự ý tăng liều lượng đậm đặc hoặc sử dụng liên tục kéo dài mà không có chỉ định [2, 4].

Điều quan trọng nhất là phải thông báo minh bạch với bác sĩ điều trị về tất cả các loại trà, thực phẩm chức năng và thảo dược đang dùng trước khi tiếp nhận bất kỳ đơn thuốc an thần hay chỉ định phẫu thuật nào [2, 4, 6]. Bác sĩ sẽ cân nhắc nguy cơ tương tác để điều chỉnh liều lượng hoặc khuyến cáo dừng thảo dược kịp thời nhằm bảo vệ sức khỏe hệ thần kinh [2].