Nhiều người thường tìm đến các loại trà thảo mộc vào buổi tối với hy vọng xoa dịu thần kinh và có một giấc ngủ trọn vẹn hơn. Trong số đó, trà lạc tiên tây (tên khoa học là Passiflora incarnata) nổi lên như một lựa chọn tự nhiên phổ biến nhờ danh tiếng an thần từ lâu đời [1], [2]. Tuy nhiên, liệu việc nhâm nhi tách trà này có thực sự đem lại hiệu quả cải thiện giấc ngủ rõ rệt hay chỉ là lời truyền miệng?
Các dữ liệu thử nghiệm lâm sàng đối chứng cho thấy chiết xuất và trà lạc tiên tây có mang lại lợi ích trong việc hỗ trợ cải thiện chất lượng giấc ngủ chủ quan và tăng tổng thời gian ngủ ở người lớn [3], [1]. Dẫu vậy, các nghiên cứu này hầu hết có quy mô nhỏ, thời gian can thiệp ngắn hạn, đòi hỏi sự đánh giá cẩn trọng từ phía người tiêu dùng [3], [4], [1].
Cơ chế tác động đến hệ thần kinh và giấc ngủ
Tác dụng hỗ trợ giấc ngủ và làm dịu căng thẳng của lạc tiên tây được giải thích thông qua sự điều hòa hệ thống chất dẫn truyền thần kinh GABA trong não bộ [5]. Chiết xuất từ loài thảo dược này thể hiện ái lực gắn kết với các thụ thể GABAA và GABAB, đồng thời ảnh hưởng đến quá trình thu hồi GABA của tế bào [5]. Việc tác động lên thụ thể GABAA được xem là một trong những phương thức hoạt động có ý nghĩa lâm sàng then chốt của cây [5].
Các nhà khoa học phát hiện rằng một số hợp chất flavonoid được phân lập từ lạc tiên tây như chrysin, homoorientin, orientin, vitexin và isovitexin có thể đóng vai trò kích hoạt các phản ứng giải lo âu qua hệ thống GABAergic này [5]. Ở cấp độ nghiên cứu dược lý, thảo dược này còn cho thấy khả năng rút ngắn thời gian đi vào giấc ngủ và gia tăng giấc ngủ sóng chậm (SWS), giai đoạn quan trọng cho sự phục hồi thể chất [5].
Bên cạnh đó, các thí nghiệm trên động vật ghi nhận dịch chiết từ lá và quả cây giúp gia tăng thời gian bất động, kéo dài thời gian nhắm mắt và làm tăng nồng độ melatonin trong máu [6]. Trong các điều kiện căng thẳng thực nghiệm, thảo dược này còn hỗ trợ cải thiện tình trạng lo âu và bảo vệ mật độ tế bào thần kinh [7]. Những tác động sinh học này tạo tiền đề cho việc thử nghiệm trực tiếp trên người gặp vấn đề về giấc ngủ [3], [6].
Bằng chứng lâm sàng về trà lạc tiên tây
Một trong những thử nghiệm lâm sàng đáng chú ý nhất đối với dạng trà uống được công bố vào năm 2011 nhằm kiểm tra chất lượng giấc ngủ chủ quan [1]. Nghiên cứu áp dụng thiết kế mù đôi, đối chứng với giả dược, có bắt chéo điều trị trên 41 người trưởng thành khỏe mạnh ở độ tuổi từ 18 đến 35 tuổi [1].
Những người tham gia được yêu cầu uống 1 tách trà lạc tiên tây hoặc trà giả dược mỗi ngày trong vòng 1 tuần, sau đó đổi sang loại trà còn lại sau 1 tuần "rửa trôi" [1]. Họ ghi chép nhật ký giấc ngủ trong suốt 7 ngày và làm bài kiểm tra lo âu vào buổi sáng ngày thứ 7; ngoài ra có 10 người tham gia đo đa ký giấc ngủ (PSG) vào đêm cuối cùng của mỗi đợt can thiệp [1].
Kết quả phân tích 6 chỉ số từ nhật ký giấc ngủ cho thấy điểm số chất lượng giấc ngủ ở nhóm dùng trà lạc tiên tây tốt hơn đáng kể so với nhóm dùng giả dược [1]. Nghiên cứu sơ bộ này kết luận rằng việc tiêu thụ một liều lượng thấp Passiflora incarnata dưới dạng trà mang lại lợi ích ngắn hạn về mặt chủ quan cho người lớn khỏe mạnh có chất lượng giấc ngủ dao động nhẹ [1].
Dữ liệu từ các nghiên cứu chiết xuất chuẩn hóa
Ngoài dạng trà tự pha, chiết xuất chuẩn hóa từ các bộ phận trên mặt đất của lạc tiên tây cũng được thử nghiệm trên người bị mất ngủ kèm căng thẳng [3]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2024 tại Ấn Độ đã đánh giá hiệu quả của chiết xuất SIVI trên 65 người tham gia bị stress và mất ngủ [3].
Các đối tượng được chia ngẫu nhiên thành 2 nhóm: 32 người uống chiết xuất lạc tiên tây cùng với nước vào giờ đi ngủ trong 30 ngày và 33 người dùng giả dược [3]. Mức độ stress, chất lượng cuộc sống và thang đo mức độ nghiêm trọng của mất ngủ (ISI) được ghi nhận vào các ngày 1, ngày 15 và ngày 30 [3].
Kết quả cho thấy nhóm dùng chiết xuất có sự suy giảm điểm số căng thẳng rõ rệt và tăng thời gian ngủ tổng thể có ý nghĩa thống kê so với nhóm giả dược [3]. Sức khỏe tâm lý chung của người dùng chiết xuất cũng được cải thiện tốt hơn vào ngày 15 và 30, đồng thời không ghi nhận bất kỳ tác dụng phụ nào [3].
Lạc tiên tây trong công thức phối hợp với thảo dược khác
Trong thực tế điều trị bằng thảo dược, lạc tiên tây thường được kết hợp với các cây thuốc khác như nữ lang (Valeriana officinalis) hay hoa bia (Humulus lupulus) [4], [2]. Một nghiên cứu mù đôi, nhóm song song năm 2013 đã so sánh hiệu quả của công thức đa thảo dược NSF-3 (chứa chiết xuất lạc tiên tây, nữ lang và hoa bia) với thuốc ngủ zolpidem trên bệnh nhân mất ngủ nguyên phát [4].
Thử nghiệm tiến hành trên 91 bệnh nhân có thời gian ngủ nhận thức dưới 6 giờ mỗi đêm và chỉ số mất ngủ ISI lớn hơn 7, trong đó 39 người ở mỗi nhóm đã hoàn thành quy trình [4]. Nhóm thảo dược uống 1 viên NSF-3 trước khi ngủ, còn nhóm đối chứng uống 1 viên zolpidem 10 mg mỗi tối trong 2 tuần liên tục [4].
Cả hai nhóm đều ghi nhận sự cải thiện rõ rệt về tổng thời gian ngủ, thời gian tiềm thèm đi vào giấc ngủ, số lần thức giấc giữa đêm và điểm số ISI [4]. Đáng chú ý, không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng thảo dược phối hợp và nhóm dùng thuốc ngủ tổng hợp zolpidem [4]. Dù có 12 trường hợp gặp biến cố bất lợi nhẹ ở nhóm NSF-3 (phổ biến nhất là buồn ngủ), không có sự cố nghiêm trọng nào xảy ra, cho thấy đây là giải pháp thay thế ngắn hạn an toàn [4].
Giá trị và những điểm hạn chế của bằng chứng hiện có
Các bằng chứng lâm sàng hiện tại cho thấy tiềm năng thực tế của lạc tiên tây trong việc cải thiện giấc ngủ và giảm căng thẳng tâm lý [3], [1]. Tác dụng làm dịu của thảo dược này cũng từng được ghi nhận trong nghiên cứu kéo dài 4 tuần trên 36 bệnh nhân rối loạn lo âu lan tỏa, cho thấy hiệu quả tương đương thuốc oxazepam 30 mg/ngày nhưng ít gây suy giảm hiệu suất công việc hơn [8].
Mặc dù vậy, bằng chứng khoa học vẫn tồn tại những rào cản nhất định:
- Cỡ mẫu của các nghiên cứu lâm sàng còn khá khiêm tốn, dao động từ vài chục người tham gia [3], [4], [1], [8].
- Thời gian can thiệp chủ yếu là ngắn hạn, từ 1 tuần đối với trà uống cho đến 2-4 tuần đối với viên chiết xuất [3], [4], [1], [8].
- Nhiều nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào dạng thảo dược phối hợp hoặc dữ liệu từ mô hình động vật, trong khi các thử nghiệm lâm sàng đơn độc về trà còn hạn chế [1], [6], [2].
- Chưa có dữ liệu nghiên cứu dài hạn để xác định hiệu quả có được duy trì ổn định hay có nguy cơ phụ thuộc khi dùng kéo dài hay không [4].
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi trà lạc tiên tây như một vị "thuốc tiên" có thể lập tức chữa dứt điểm bệnh mất ngủ mãn tính. Trên thực tế, thử nghiệm về trà chỉ cho thấy lợi ích ngắn hạn trên chất lượng giấc ngủ chủ quan ở người có rối loạn nhẹ, không thay thế cho phác đồ điều trị y khoa toàn diện [1].
Một lầm tưởng khác là cho rằng các loại thảo dược tự nhiên đều có tác dụng tức thì tương đương các loại tân dược an thần mạnh. Dù thảo mộc phối hợp có thể mang lại hiệu quả tương đương sau vài tuần, các loại thuốc kê đơn như oxazepam vẫn thể hiện tốc độ khởi phát tác dụng nhanh hơn hẳn so với dịch chiết thảo dược [8].
Nhóm người cần thận trọng khi sử dụng
Dù chiết xuất đơn lẻ trong thử nghiệm 30 ngày không cho thấy tác dụng phụ nguy hiểm [3], người sử dụng vẫn cần cẩn trọng với tình trạng buồn ngủ hoặc lơ mơ vào ngày hôm sau, vốn là phản ứng bất lợi phổ biến nhất từng được ghi nhận trong các công thức an thần [4].
Người đang làm công việc đòi hỏi sự tập trung cao độ như lái xe hay vận hành máy móc cần lưu ý thời điểm sử dụng [4]. Những ai đang sử dụng các thuốc an thần, thuốc điều trị tâm thần hoặc thuốc ngủ kê đơn không nên tự ý kết hợp với thảo mộc khi chưa có chỉ định của bác sĩ để tránh tương tác hiệp đồng quá mức. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và người mắc bệnh lý nội khoa nền phức tạp cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng thường xuyên.
Áp dụng thực tế để hỗ trợ giấc ngủ
Nếu bạn đang gặp phải tình trạng khó ngủ do căng thẳng nhẹ, việc bổ sung trà thảo mộc vào thói quen buổi tối có thể mang lại tác động hỗ trợ tích cực [3], [1]:
- Thời điểm sử dụng: Uống 1 tách trà vào buổi tối trước khi đi ngủ, duy trì đều đặn để cảm nhận sự thay đổi về chất lượng giấc ngủ [3], [1].
- Liều lượng: Sử dụng với lượng vừa phải, bắt đầu từ 1 tách trà ấm mỗi tối [1]. Nếu sử dụng các sản phẩm dạng viên chiết xuất, cần tuân thủ đúng khuyến nghị của nhà sản xuất hoặc bác sĩ [3], [4].
- Cách kết hợp: Trà thảo mộc chỉ phát huy tác dụng tốt nhất khi được kết hợp cùng thói quen vệ sinh giấc ngủ khoa học như giữ phòng ngủ tối và yên tĩnh, hạn chế sử dụng thiết bị điện tử, đi ngủ đúng giờ và kiểm soát căng thẳng ban ngày.
Trà lạc tiên tây là một biện pháp hỗ trợ tự nhiên có bằng chứng lâm sàng về khả năng cải thiện chất lượng giấc ngủ và giảm căng thẳng ngắn hạn [3], [1]. Tuy nhiên, thảo mộc này không thể thay thế cho các liệu pháp điều trị y khoa chuyên sâu khi mất ngủ kéo dài. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ nếu tình trạng mất ngủ không thuyên giảm hoặc ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt hàng ngày.
