Băn khoăn dân gian khi chọn cây cỏ cầm tiêu chảy
Tiêu chảy là rối loạn tiêu hóa thường gặp, khiến cơ thể mất nước và mệt mỏi nhanh chóng. Trong dân gian, kinh nghiệm dùng các loại vỏ cây, búp cây có vị chát để sắc nước uống trị "tào tháo đuổi" đã được áp dụng từ lâu đời. Trong đó, búp hoặc vỏ ổi là bài thuốc quen thuộc, nhưng ở một số vùng ven biển, vỏ cây phi lao cũng được nhắc đến như một phương thuốc thay thế.
Tuy nhiên, giữa vỏ phi lao và vỏ ổi, liệu vỏ phi lao có thực sự mang lại hiệu quả vượt trội và an toàn để tự ý sử dụng hay không? Câu trả lời thẳng thắn là: Về mặt khoa học thực nghiệm, vỏ phi lao chứa lượng lớn hợp chất tannin có khả năng làm se và chống oxy hóa mạnh [1], nhưng bằng chứng y học trực tiếp để điều trị tiêu chảy trên người đối với loại cây này vẫn còn thiếu vắng. Do đó, việc tự ý bóc vỏ phi lao để dùng tiềm ẩn nhiều rủi ro hơn so với các phương pháp chuẩn hóa.
Cơ chế tác động của tannin trong việc giảm tiêu chảy
Lý do khiến các bộ phận có vị chát của thực vật được ứng dụng để cầm tiêu chảy nằm ở nhóm chất tannin [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng tannin thực vật có khả năng kháng khuẩn và hỗ trợ giảm các đợt tiêu chảy [2], [3]. Khi đi vào đường tiêu hóa, chất này kết tủa protein trên bề mặt niêm mạc, tạo thành một lớp màng bảo vệ mỏng giúp làm se niêm mạc ruột, giảm bớt sự kích ứng và giảm tiết dịch vào lòng ruột [3], [4].
Bên cạnh đó, nhóm nghiên cứu phân loại thực vật ghi nhận rằng các loài cây được dân gian dùng để kháng khuẩn và cầm tiêu chảy có xu hướng tích tụ hàm lượng tannin trung bình cao hơn rõ rệt so với các nhóm cây ngẫu nhiên [2]. Hợp chất tannin tự nhiên còn thể hiện hoạt tính chống viêm và chống oxy hóa, hỗ trợ làm dịu các tổn thương niêm mạc [1], [4].
Vỏ phi lao chứa những gì theo các nghiên cứu?
Một nghiên cứu hóa học công bố năm 2010 đã phân tích cấu trúc tannin ngưng tụ từ vỏ thân và rễ nhỏ của cây phi lao (Casuarina equisetifolia) [1]. Các nhà khoa học xác định tannin ngưng tụ trong vỏ thân loài này chủ yếu gồm procyanidin kết hợp với prodelphinidin và propelargonidin, với epicatechin là đơn vị chuỗi chính [1]. Chiều dài chuỗi polyme ở vỏ thân biến thiên từ dạng 3 phân tử (trimer) đến 13 phân tử (tridecamer) [1].
Thử nghiệm hoạt tính cho thấy dịch chiết tannin từ vỏ phi lao có khả năng quét gốc tự do DPPH rất tốt và năng lực khử/chống oxy hóa sắt (FRAP) vượt trội [1]. Ngoài ra, hàm lượng polyphenol và tannin ngưng tụ trong cành con của cây phi lao chịu ảnh hưởng lớn từ điều kiện môi trường sống [5], [6]. Chẳng hạn, khi bón phân đạm, hàm lượng polyphenol toàn phần và tannin ngưng tụ chiết xuất được trong cành con giảm rõ rệt [5]. Hàm lượng các chất này cũng biến động theo mùa, đạt mức cao nhất vào mùa hè ở các cành non [6].
Bằng chứng khoa học về tác dụng của tannin và vỏ phi lao
Để đánh giá mức độ an toàn và dược lý của vỏ phi lao, một nghiên cứu năm 2013 trên chuột bị nhiễm độc thận do dùng kháng sinh gentamicin (GM) đã được tiến hành [7]. Chuột tiêm gentamicin bị tăng ure, creatinine, axit uric trong máu và suy giảm nồng độ kali [7]. Khi cho chuột uống dịch chiết phi lao, các chỉ số rối loạn chức năng thận đã được đưa về mức bình thường đáng kể, tương đương thuốc đối chứng silymarin [7]. Đáng chú ý, chuột uống dịch chiết phi lao duy trì chỉ số men gan AST và ALT bình thường, chứng minh mức độ dung nạp an toàn trên mô hình chuột thí nghiệm [7]. Dịch chiết này cũng cho thấy khả năng ức chế 50% gốc tự do OH ở nồng độ 4 microgam [7].
Mặc dù vỏ phi lao chưa được thử nghiệm trực tiếp trên tiêu chảy ở người, tác dụng của nhóm chất tannin nói chung đã được kiểm chứng qua nhiều mô hình động vật [3]. Nghiên cứu công bố năm 2018 trên 24 bê con giống Italian Friesian mắc tiêu chảy sơ sinh cho thấy: nhóm bê uống 10 gam bột chiết xuất tannin hạt dẻ pha trong 2 lít nước ấm đã rút ngắn thời gian tiêu chảy xuống còn 6,6 ± 3,8 ngày, so với 10,1 ± 3,2 ngày ở nhóm chứng không dùng tannin [4].
Ở mô hình chuột bị tiêu chảy do dầu thầu dầu, dung dịch uống chiết xuất từ ngũ bội tử (Galla Chinensis) chứa tannin cũng cho thấy hoạt tính cầm tiêu chảy đáng kể [3]. Một nghiên cứu khác bổ sung 1% tannin hạt dẻ vào khẩu phần của lợn con sau cai sữa nhiễm vi khuẩn Escherichia coli F4 đã giúp giảm tỷ lệ và thời gian mắc bệnh [3]. Khi tiêm hợp chất tannin thủy phân penta-m-digalloyl-glucose (PDG) vào lòng ruột chuột, các nhà khoa học ghi nhận sự ức chế tiết dịch ruột do độc tố tả gây ra [3].
Cân nhắc giữa vỏ phi lao và búp/vỏ ổi
Dù cả hai nguồn nguyên liệu đều khai thác tác dụng se niêm mạc của tannin, mức độ bằng chứng và tính an toàn trong cộng đồng có sự khác biệt rõ nét:
Thứ nhất, về hàm lượng và tính ổn định: Vỏ phi lao chứa tannin ngưng tụ chuỗi dài phức tạp [1]. Tuy nhiên, lượng hoạt chất này thay đổi thất thường theo tuổi cây, mùa vụ và thổ nhưỡng [5], [6]. Nếu thu hái tự nhiên, người dùng khó kiểm soát được nồng độ tannin đưa vào cơ thể.
Thứ hai, về bằng chứng an toàn trên người: Cây ổi là loại cây ăn quả quen thuộc, búp và vỏ ổi đã được kiểm nghiệm qua nhiều thế hệ dân gian và có độ an toàn thực phẩm cao. Ngược lại, cây phi lao thường được trồng ven biển để chắn gió, chống xói mòn đất [8]. Các nghiên cứu về phi lao phần lớn tập trung vào mục đích nông lâm nghiệp, phân tích hóa học hoặc thử nghiệm độc tính trên chuột [7], [1], [8]. Chưa có dữ liệu lâm sàng xác nhận liều lượng điều trị an toàn của vỏ phi lao cho bệnh nhân tiêu chảy.
Thứ ba, nguy cơ tác dụng phụ: Nghiên cứu tổng quan cảnh báo rằng việc bổ sung lượng tannin nồng độ quá cao có thể gây ảnh hưởng bất lợi, gây rối loạn chuyển hóa tùy thuộc vào loại cấu trúc hóa học và lượng ăn vào [3]. Vỏ cây thu hái ngoài tự nhiên còn có nguy cơ nhiễm nấm mốc hoặc tồn dư hóa chất bảo vệ thực vật.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc trị tiêu chảy
Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "vị chát càng đậm, cầm tiêu chảy càng nhanh". Khi uống nước sắc vỏ cây quá đặc, lượng tannin dư thừa sẽ gây kết tủa mạnh các protein tiêu hóa, dẫn đến kích ứng dạ dày, buồn nôn hoặc chuyển từ tiêu chảy sang táo bón dữ dội.
Một hiểu lầm khác là dùng thảo mộc làm se để trị mọi đợt tiêu chảy. Tiêu chảy cấp do nhiễm khuẩn nặng, nhiễm trùng độc tố (như sốt cao, đi ngoài ra máu) cần được đào thải mầm bệnh hoặc xử trí bằng kháng sinh theo chỉ định y khoa. Việc dùng tannin liều cao cầm tiêu chảy cưỡng ép có thể làm giữ độc tố lại trong đường ruột, khiến tình trạng bệnh trở nên nguy hiểm hơn.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Phụ nữ mang thai và phụ nữ cho con bú tuyệt đối không tự ý sắc vỏ phi lao uống, do chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào trên nhóm đối tượng này.
Trẻ nhỏ và người cao tuổi có hệ tiêu hóa nhạy cảm, chức năng gan thận suy giảm cũng không nên dùng vỏ phi lao theo lời đồn. Khi đối tượng này bị tiêu chảy, ưu tiên hàng đầu luôn là bù nước và điện giải kịp thời.
Người có bệnh lý gan, thận mạn tính hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị khác cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ thảo dược nào chứa hàm lượng polyphenol hay tannin cao [7], [3].
Lời khuyên áp dụng an toàn trong thực tế
Nếu gặp phải tình trạng tiêu chảy nhẹ không kèm sốt hay phân lẫn máu, lựa chọn ưu tiên tại nhà là dùng búp ổi non hoặc vỏ ổi rửa sạch, sắc nước loãng uống với lượng vừa phải để hỗ trợ làm se đường ruột.
Không nên tự ý đẽo vỏ phi lao ven đường hay bờ biển về đun uống. Nguồn vỏ phi lao tự nhiên không kiểm soát được hàm lượng chất chát và nguy cơ nhiễm khuẩn bề mặt [1], [3].
Bất kể dùng phương pháp hỗ trợ nào, nguyên tắc cốt lõi khi bị tiêu chảy vẫn là bù đủ nước và chất điện giải qua dung dịch oresol pha đúng tỷ lệ. Nên chia nhỏ bữa ăn với thực phẩm mềm, dễ tiêu hóa như cháo loãng. Nếu tiêu chảy kéo dài trên 2 ngày hoặc xuất hiện dấu hiệu mất nước (khô môi, tiểu ít, chóng mặt), người bệnh cần tới ngay cơ sở y tế để được chẩn đoán và điều trị đúng nguyên nhân.
